ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ОҚУ-АҒАРТУ МИНИСТРЛІГІ

2-7 СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНА АРНАЛҒАН ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСТАРЫ МЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ЖОБАЛАРЫНЫҢ

«ЗЕРДЕ» РЕСПУБЛИКАЛЫҚ КОНКУРСЫ

АЛМАТЫ ҚАЛАСЫ БІЛІМ БАСҚАРМАСЫ АЛАТАУ АУДАНЫ

«№156 ЖАЛПЫ БІЛІМ БЕРЕТІН МЕКТЕП» КММ

Жұмыстың тақырыбы: «Жылқы – қазақтың асыл қазынасы»

Секциясы: қазақ тілі мен әдебиеті

Орындаушы: Дзадзазова Аиша, 5-сынып

№156 ЖББМ, Алматы қаласы

Жұмыстың жетекшілері: Жаксыбекова А.Б. қазақ тілі мен әдебиеті пәні

мұғалімі, №156 ЖББМ Жұмыстың орындалған уақыты: 2025-2026 ж.ж.

Мазмұны

I Кіріспе

II Негізгі бөлім

2.1 Алғашқы жылқылар. Жылқының шығу тарихы

2.3 Қазақ халқы үшін жылқының маңызы

2.4 Атқа мінудің пайдасы

2.5 Жылқы өнімінің адам ағзасына пайдасы

III Зерттеу бөлімі

3.1 Қазақ мәдениетіндегі жылқының рөлі

Сауалнама нәтижелері

Қорытынды

Аңдатпа

Бұл зерттеу жұмысында жылқы туралы баяндалып, оның тарихы мен өзіндік қасиеттері сөз етіледі. Қазақ халқы үшін өмірінің бір бөлшегі болған жылқының артықшылықтары, түрлері мен өнімдерінің пайдасы айтылады. Мінсе-көлік, ішсе-сусын, жесе-асық болатын қасиетті жануардың ерекшеліктері сараланады. Тарихымызға үңілсек,мал шаруашылығын кәсіп етіп, мал өрісін, тіршілік табиғатын, қасиетін әбден таныған. Жылқыны да ерекше жақсы көріп, жанынан ажырамас серігі етуі де тегін емес.

Аннотация

Это исследование описывает лошадь, ее историю и характеристики. Рассказываются о пользе, сортах и ​​продуктах лошадей, которые являются частью жизни казахского народа. Особенности священного животного, являющегося средством передвижения, питья и еды, различаются. Если посмотреть на нашу историю, наш народ занимался животноводством, хорошо знаком с характером, характером и качествами домашнего скота. Недаром он любит лошадей и является неразлучным товарищем.

Кіріспе

Тай атқа жеткізер,

Ат мұратқа жеткізер.

Өзектілігі

Қазақ халқының тағылымы мол тарих беттеріне үңіле жылқы малының қадір-қасиетін жоғары бағалағандығын, жылқы дегенде ішкен асын жерге қоятындығын аңғарамыз. Баяғыда «Жәнібек хан тағы бір әңгіме үстінде: - Бұл дүниеде кімнің төрт құбыласы тең болмақ? - деп сұрайды. Сонда Жиренше шешен:

Бұл дүниеде жүйрік аты, қыран құсы бар, өзі сұлу, мінезді қатыны, бес атар мылтығы бар жігіттің төрт құбыласы тең болады, ханым, - депті» деген кішігірім оқиғадан-ақ жылқының қазақ халқы үшін елеулі орын алғанын білуге болады. Жылқы «қазақ» сөзімен тең болған. «Тай атқа жеткізер,Ат мұратқа жеткізер.» «Жылқы — малдың патшасы,Түйе — малдың қасқасы.», «Теңге тиыннан өсер, Жылқы құлыннан өсер.» «Жолға салсаң — жорға,Жонға салсаң – жүйрік.» сынды халық мақалдары да сөзімізге дәлел болары анық.

Бүгінгі таңда жылқыға деген сұраныстың төмендеп кеткеніндігін жаңа технологияның қарқынды дамуымен байланыстырсақ болады. Қазақтың ұлттық құндылығы, басты байлықтарының бірі – жылқы малының қолдану саласына сұраныс төмендеді. Дегенмен, жылқының әрбір бөлігі пайдалы,айтарлықтай емдік қасиеттерге ие. Оның еті мен сүтінің адам ағзасына пайдасын саралап көрудің өзі жылқы малының бағасын одан әрмен жоғарылатады. Әрбір саналы, өз Отаны мен жерін сүйетін азамат өз құндылығын дәріптей білуі тиіс. Осы орайда, Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Рухани жаңғыру» үдерісін оң шешім деп қабылдаймын. Бұл зерттеу жұмысымда қазақтың ұлттық құндылығы «Жылқыны» зерттей отырып, ерекшеліктері мен қасиеттерін, қазіргі таңдағы маңызын анықтауды мақсат еттім.

Ғылыми жобаның мақсаты: Қазақ халқының ұлттық құндылықтарының бірегейі – жылқының адам өміріндегі маңызын анықтап, оның қасиеттерін сипаттау.

Мақсатымызға жету үшін мынадай міндеттерді алдымызға қоямыз:

• Әр түрлі әдебиет көздерінен мәліметтермен танысу;

• Жылқы малының тарихы, алғашқы жылқылар туралы білу;

• Қазақ халқының өміріндегі жылқының рөлін анықтау;

• Жылқының негізгі түрлері мен жылқы тұқымдарын анықтау;

• Жылқының өнімдерінің адам ағзасына әсерін анықтау;

• Жылқының ерекше қасиеттерімен танысу.

Зерттеу нысаны: Жылқының адам өміріндегі маңызы

Зерттеу пәні: Жылқы

Гипотеза: Қазақ халқы өмір сүру салтында жылқының алар орны ерекше.

Зерттеу әдістері:

талдау,

сауалнама,

бақылау,

әртүрлі көздерден ақпарат жинау.

Ғылыми жобаның практикалық қолдану салалары:

Тақырып негізінде жинақталған материалдар қазақ тілі,география, қазақ әдебиеті, қазақ тарихы пәндерінде қосымша ретінде қолдануға болады.

Зерттеудің теориялығы және практикалығы: Тақырып жөнінде кітапханадан, мұғалімдерден мен ғаламтордан, сыныптастарымнан мәліметтер жинақтау.

Зерттеудің практикалық құндылығы: Жұмыс кіріспеден, Негізгі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

Жұмыстың маңыздылығы мен практикалық құндылығы:

Мектеп оқушыларының жылқы туралы білімдерін кеңейту, жылқыны дұрыс күтуге үйрету, балалардың жылқының адам үшін маңызын түсініп, олармен қарым-қатынасқа деген қажеттілігі мен ынтасын арттыру. Жылқы малының қазақ халқы үшін бағалы қазына екендігін ұғындыру.

Негізгі бөлім

2.1 Алғашқы жылқылар. Жылқының шығу тарихы

Жылқының шығу тарихы өте ерте кезеңдерден бастау алады. Археологиялық қазбалар қазіргі Қазақстан территориясының ерте заманнан бері атқа мінетін жер болғанын дәлелдейді. Солтүстік Қазақстандағы ботай мәдениеті, энеолит дәуірінің ескерткіштері (б.з.б. 4-3 мың), Арқайм – орта қола дәуірі (б.з.б. 2 мың), арий, сақ, ғұн дәуірінің ескерткіштері барлық аймақтарда кездеседі. Қазақстан (б.з.б. 1 мыңжылдық – б.з.б. 2 ғ.) Ежелгі Қазақстанда жылқыны қолға үйретіп қана қоймай, жануарды ерекше құрметтеп, салт-дәстүрдің құрамдас бөлігіне айналғанын көрсетті.

1-сурет. Алғашқы жылқылар

Жылқылар - күшті, төзімді және өте әдемі және сымбатты және асыл тұқымды жануарлар. Көптеген ғасырлар бойы жылқы халыққа адал қызмет етіп, ауыл шаруашылығын дамытуға үлес қосып, қанды соғыстарға қатысты. Жылқылар бұрыннан таныс үй жануарларына айналғанымен, олардың жабайы туыстары әлі күнге дейін ешкімге бағынбайтын асау түрінде кездеседі.

2-сурет. Қолға үйретілген асау жылқылар

Жылқылардың ерекше белгісі - олардың сәнді, желбірейтін жалы және ұзын құйрығы. Жылқылардың денесі қысқа, қатты түктермен жабылған, бірақ құйрығы мен жалындағы шаштары жұмсақ және жібектей құрылымға ие.

Үй жылқыларының орташа өмір сүру ұзақтығы 25-30 жыл, дегенмен бұл жануарлардың 40-қа жеткен жағдайлары бар. Мінезі жағынан қолға үйретілген жылқылар мойынсұнғыш, бауырмал, бейбіт тіршілік иелері. Олар өз иесіне қатты бауыр басып, жылқы мен адам арасында жылы, сенімді қарым-қатынас орнайды. Өйткені, жылқылардың ақыл-ойы жоғары, есте сақтау қабілеті өте жақсы.

Бұл жануарлардың шығу тегі өте ежелгі және олардың эволюциялық жолы қиын және ұзақ болды. Археологиялық қазбаларға сәйкес, қазіргі жылқылардың арғы атасы қазіргі Солтүстік Америкада шамамен 60 миллион жыл бұрын пайда болған. Қазіргі жылқылардың арғы атасы гиракотериум болды - биіктігі 20 см-ге дейін жететін кішкентай жануар, сыртқы түрі бойынша лақ баласын еске түсіреді. Бұл жануардың денесі тығыз, шымыр, терісі дақ немесе жолақ, қысқа бес саусақты және арқасы дөңес болды және олар бұтаның жапырақтары мен жемістерін жеді.

Шын мәнінде, бүгінгі күнге дейін бір ғана жабайы түрі сақталған - Пржевальский жылқысы. Кейбір еуропалық елдерде кездесетін американдық мустангтар мен бірнеше ат табындарына келетін болсақ, оларды тек жабайы деп атауға болады. Өйткені, олардың барлығы табиғи ортада өмір сүруді үйренуге мәжбүр болған үй жылқыларының жабайы ұрпақтары.

3-сурет. Пржевальский жылқысы

Бүгінде бір-бірінен түсі, көлемі, мінезі, салмағы жағынан ерекшеленетін жылқы тұқымдары көп. Бірақ, ең қызығы, бар жылқылардың барлығында 4 негізгі ата бар: орман жылқысы, азиялық жылқы, тарпан және еуропалық (Драфт). Орман жылқысы бірте-бірте «ауыр аттарға» айналды. Еуропалық жылқы қазіргі Шетланд пониіне ұқсас болды. Ол азиялық, арабтық және ахалтеке нәсілдерінің атасы болған. Тарпан – пржевальский жылқысы мен моңғол жылқысының атасы.

Қазіргі Қазақстан территориясында жылқы осыдан 6 мың жыл бұрын осы жерде пайда болған алғашқы көшпелі тайпалармен, яғни жылқы шаруашылығымен айналысқан алғашқы мәдени өркениеттермен бірге неолит дәуірінің ортасында пайда болды – бұл Андронов мәдениеті.

Андроновтықтарда өте үлкен жылқылар болды, олар кейінгі барлық тұқымдардан айтарлықтай асып түсті.

2.3 Қазақ халқы үшін жылқының маңызы

Қазақ халқы үшін жылқы – ұлттық құндылықтардың бірі болған. Себебі, жылқы мінсе-көлік, ішсе-сусын, жесе-азық болған. Қазақ халқының өмірі жылқымен тығыз байланысты. Кей жағдайларда жылқы үстінде де ұйқтап, үнемі бірге жүрген.

Тек казактардың иелігінде кең жерлері, көшпелі аймақтары болды, олардан жаздан күзге дейін әр маусым сайын жайылымға көшуге мәжбүр болды.

Қазақ тек жылқының арқасында ғана халық болып сақталды деп артық айтпаймыз. Жылқы болмаса, олар баяғыда қырылып қалар еді немесе қазақ руларын жаулап алмақшы болған халықтардың арасында сіңісіп кетер еді. Жылқы казактарға өздерінің ұлттық-мәдени ерекшеліктері мен түпнұсқалығын сақтауға көмектесті. (Казак жылқысы, А. И. Иманғалиев, 1976)

Дүниежүзілік қауымдастықта (кейбір баспа деректері бойынша) 342-ге жуық жылқы тұқымы, ТМД елдерінде 50-ден астам тұқым, Қазақстанда 13 тұқым мен тұқым түрлері өсіріледі. Олардың арасында ерекшеленеді:

1) адам жасаған жағдайда селекциялық жұмыстың жоғары деңгейінде өсірілетін зауыттық тұқымдар;

2) тіршілік ету ортасына жақын жағдайларда өсірілетін зауыттық тұқымдар;

3) табиғи ортаға өте жақын жағдайларда жасанды және табиғи сұрыпталудың әсерінен қалыптасқан жергілікті.

Қазақстан Республикасында Ауыл шаруашылығы министрлігі жылқылардың 13 тұқымы мен түрін өсіруге ұсынды. Мінуден – асыл тұқымды жылқы, араб, ахалтеке; атшабарлар – Қостанай, Дон, орыс жүйріктері және орыстың ауыр дөңгелегі; ет-сүт – Мұғалжар, бақаның қазақ түрі, Көшім, Адаевская және Қабындық ет түрлері. Осы тұқымдармен 50-ге жуық асыл тұқымды мал зауыттары мен асыл тұқымды шаруашылықтар селекциялық-асылдандыру жұмыстарын жүргізуде.

Қазақстанда жылқы шаруашылығында келесі бағыттар дамыды: өнімді, еңбек, спорт.

Жұмысшы жылқы шаруашылығы малдың барлық түрлеріне қызмет көрсетуге және қысқа қашықтыққа шағын жүктерді тасымалдауға арналған. Шекара әскерлерінде, әсіресе таулы аймақтарда, атты полицияда және кейбір әскер бөлімдерінде аттар ер-тоқым астында қолданылады.

Етті-сүтті және спорттық бағыттағы жылқылардың саны мен өнімділігінің жылдам өсуі байқалады. Ғалымдар мен практиктердің есептеулері бойынша республикадағы жылқы саны таяу жылдары 2 миллион басқа жетеді.

Ұжымдастыру басталғанға дейін Қазақстанда 4 миллион 640 мың жылқы болса, одан кейін мал басы 10 есеге жуық қысқарды. Қазақстандағы жылқы шаруашылығындағы осындай құбылыс өткен ғасырдың аяғындағы Горбачевтің «қайта құру» кезеңінде де болған. Сол кездің өзінде елде 1 миллионға жетер-жетпес жылқы қалды. Енді ғана жылқы саны біршама тұрақтанды (1,5 млн бас).

Бүгінде бұл салада көшбасшы АҚШ – 12 миллион, Қытай – 8,5 миллион, Аргентина мен Бразилия – әрқайсысы 6 миллион, Моңғолия мен Ресей – 2 миллионнан астам.

4-сурет. Ахалтеке

Жылқы етін тұтыну адам ағзасын айтарлықтай жасартатыны белгілі. Биологиялық мәні ет құрамында адам ағзасынан токсиндерді байланыстыратын және кетіретін қасиеті бар полиқанықпаған май қышқылдарының (арахидон, линол, линолен) болуынан тұрады.

Республиканың ғылыми селекционерлері ет және сүт өнімдерінің мамандандырылған тұқымдарын өсіруде айтарлықтай табыстарға қол жеткізді. Жылқы шаруашылығының әлемдік тәжірибесінде тек үш мамандандырылған етті-сүтті жылқы тұқымы құрылды, оның екеуі Қазақстанда. Бұл Ресейде де (батыстағы Астрахань облысынан Якутия мен Алтай өлкесіне дейін), Қытай Халық Республикасында да сұранысқа ие Көшімская (1976) және Мұғалжарская (1998) тұқымдары.

Адай жылқысы беріде пайда болған немесе мамандардың әртүрлі қылқұйрықтарды өзара будандастыру арқылы ет пен сүт бағытында «қолдан жасаған» жылқы тұқымы емес екен. Ол - тағдыры мен тұрмыс-тіршілігі жылқы түлігімен тамырлас қазақтың байтақ даласында сақталған қылқұйрықтың бір түрі. Халқымыздың бағзы тарихынан қалған табиғи таза тек. Адай жылқысының бойы биік, өзі сұлу, мойыны ұзындау, шоқтығы да биік, арқасы мен сауыры ұзын әрі салыңқы, етсіз аяғы жуан, құйма тұяқты болып келеді. Адай жылқысын кезінде орыс ғалымдары да зерттеген екен. Я. Полферов, Г.Сизонов, Ю.Барминцев сияқты ғалымдар қазақ жылқысына ерекше қызығушылық танытыпты. Алғашқысы 1899 жылы Ресейдің «Конезаводство» журналында «Лучшие породы киргизской лощади - Адай» атты мақала жариялап, қазақ жылқысының атын әлемге танытуға алғашқы қадам жасаса, соңғысы: «Адай жылқылары қазақ жылқыларының басқа тектерімен салыстырғанда ең ірі тұқымдарының бірі болып табылады», деп бағалаған екен.

Жылқының қасиеттері

Табиғат жылқыны жаратып, оған шынымен таңғажайып қасиеттер берді. Мысалы, оның сезімін басқа жаратылыстардың сезім мүшелерімен салыстыратын болсақ, онда олардың барлығы жылқыдағыдай жақсы дамыған жануарлардың басқа түрін табу екіталай. Оның көзі өте өткір, жылқы 500 метрге дейінгі қашықтықта бәрін тамаша көреді, содан кейін қолға үйретілгенненде кейін жылқы негізгі көру қабілетінен айырылады. Сонымен қатар, көздің орналасуына байланысты жылқының көру бұрышы өте кең және күндіз де – түнде де жақсы көреді.

Ал жылқының естуі қандай тамаша! Ол көру қабілетінен әлдеқайда дамыған. Ат адам қабылдамайтын ең кішкентай сыбдырды да ести алады. Ол қожайынының аяқ дыбысын анық ажыратып, оны қораға кіргенге дейін таниды. Оның құлақшаларының құрылымы дыбыс толқындарын ұстап қана қоймайды, сонымен қатар оларды күшейтеді. Қозғалмалы құлақшалар әрқашан локаторлар сияқты дыбыс көзіне қарай бұрылады. Ат танымайтын жерге тап болса, құлағымен «ойнайды» немесе «айналдырады», яғни осы жерді мұқият тыңдайды дейді. Жылқы нәзік дыбыс реңктерін ажырата алады. Мысалы, егер сіз оның лақап атын айтпасаңыз ол жауап бермейді. Сондай-ақ, мысалы, оның жаттықтырушысы даусын сәл көтере салысымен, аттың тамыр соғысы жиілей түсетіні байқалды.

Естуден басқа, бұл жануардың сезімталдығы жоғары дамыған. Жылқының ерні мен тұяғы ең сезімтал мүшелері. Сондықтан жылқы мамандары жылқы жолды аяғымен көреді деп жиі айтады.

Бірде-бір жануар, мүмкін иттен басқа, иістің нәзіктігінде жылқымен салыстыруға болмайды. Оның есте сақтау қабілеті жақсы, барлық салада жақсы шарлайды.

Жылқылардың түрлі кедергілерді жеңіп, өз бетімен үйлеріне оралуы кезіндегі әңгімелерді көпшілік білетін шығар. Қыста, қатты боранда, боранда адасып қалған шабандоз немесе шабандоз тізгінін босатып, аттың өткір сезіміне, оның түйсігіне сенуі керек - түнде, боранда өзін таба алады деп бекер айтылмаған. . Баспана жолы қар басқан жартастарды мұқият айналып өтеді. Жылқы өзеннен тамаша өткел тауып, құрғақ жерлерде суға баратын ең қысқа жолды табатыны бұрыннан байқалған.

Көбісі, әсіресе қала тұрғындары жылқыдан қорқады, себепсіз соғып кетеді, шабуыл жасай алады деп сенеді. Бұл қорқыныштар негізсіз емес, жылқы өте сақ жануар және зор күшке ие, егер бейтаныс адам оны шақырмай-ақ жақындаса, соңы жаман болуы мүмкін.

Жылқы қасындағы адамға тез үйреніп, оның еркіне сабырлы түрде бағынады. Жылқы бейтаныс нәрсеге қатты сенбейді және оған жақындамас бұрын белгісіз затты мұқият тексереді. Жылқы - барлық ауылшаруашылық жануарларының ең ақылдысы.

Жылқының денесінде оның керемет төзімділігін, күші мен өнімділігін көрсетуге мүмкіндік беретін ерекше ерекшеліктері бар. Жылқының бір қасиеті – сүтінде. Жас пен кәрінің денсаулығын нығайтып, әлсірегенде орнынан тұрғызатын, көңіл күйді көтеріп, көктемгі күннің шуағы мен қуатын сыйлайтын, хош иісімен тіл үйірер дәмімен тәнті ететін, бие сүтінен жасалатын ерекше пайдалы сусын – ол қымыз. Қымыздың біз білмейтін пайдалы, емдік қасиеттері мол.

Жылқыны қазақ халқы ежелден қастерлеген. Осы бір қасиетті түліктің қазақ халқы үшін орны өте ерекше. Жылқы қазақтың ұлттық сана-сезім, рухани болмыс, тұрмыс-салт, әдет-ғұрып, мәдениет пен өнерінің тұтас бір айырылмас бөлігіне айналып кеткен.

Қазақ халқы жылқының көптеген қасиеттерін және басқа да жасырын ерекшеліктерін жетік меңгергендіктен жылқыны өте ерте замандардан-ақ қолға үйретіп бағып-баптап, оларды өз қажеттеріне толық пайдалана білген.

• Жылқы баққан иесінің мінез-құлқын, даусын, бұйрығын мүлтіксіз түсінеді.

• Жылқының мейір-махаббаты күшті болады. Биелер құлыны ауырып қалса маңайынан ұзап кетпейді.

• Жылқы туыстық, қандастық қатынасты бұзбайды.

• Жылқы әр түрлі қауіп-қатерлер мен табиғат апатын да алдын ала сезіп, хабар бере алады.

• Жақсы ат иесі жығылса қасында тұрады. Жақсы айғыр үйірін ұрыдан, ит-құстан қорғап, алдырмайды.

• шөптің шүйгінін таңдап жейді.

• Жылқы өте қағылез, сергек, таза жануар, өз тезегіне өзі қалай болса солай аунап жатпайды.

Жылқы адамзат тұрмысы мен өндірісіне біте қайнасып, бірге жасап келе жатқан аса ұзақ тарихқа және тамаша экономикалық өнімділікке ие жануар. Жесе тамақ, ішсе сусын, кисе киім, мінсе көлік және өндіріс құралы болған. Сән-салтанат, ойын-сауық, сондай-ақ ұлттық дене тәрбие қимылдары да жылқысыз өтпейді, жылқысыз сәні келмейді, кемдігі толмайды.

2.4 Атқа мінудің пайдасы

Сырттан қараған адамға ат барлық жұмысты атқарып жатқанда, шабандоз жай ғана ер-тоқымда отырғандай көрінуі мүмкін. Бірақ бұл көзқарастың қаншалықты қате екенін атқа мінген адам біледі. Атқа мінуде сіз күткеннен де көп нәрсе бар. Атпен жүру үлкен рахат береді, физикалық және психикалық дамуды қолдайды, табиғатпен интеграцияны сезінуге көмектеседі.

• Атпен жүру тепе-теңдікті жақсартады. Басқа артықшылықтарға бұлшықеттерді күшейту, рефлекстерді жылдамдату, бұлшықет құрысуларының алдын алу, буындардың қозғалғыштығын арттыру, жүрек-тамыр жүйесін сергіту, қан айналымын жақсарту, сенсорлық интеграцияны ынталандыру, кеңістікті визуалды қабылдауды жақсарту, жауапкершілікті, шыдамдылықты және өзін-өзі тәртіпті дамытуды және өзін-өзі дамытуды қамтиды. сенімділік. .

• Атпен жүру ішкі ағзаларды қалыпқа келтіреді. Бауыр мен ас қорыту жүйесінің жұмысына көмектеседі. Қадамдық қозғалыс кезінде минутына 5 калорияны жоғалтасыз.

• Атқа міну - ересектерге де, балаларға да ұнайтын хобби немесе спорт. Балалар жануарларға қарап жауапкершілікті үйренеді.

• Күту, тазалау, ер-тоқымдарды, оқ-дәрілерді, шөп бумаларын тасымалдау кезінде бұлшықет массасын сақтауға мүмкіндік беретін физикалық жұмыстар да жүреді.

Жылқыларды бақылау және күту арқылы сіз осы тамаша жануарлармен өзара сенімділікті қалыптастырасыз. Атпен жүру - сыртқа шығып, айналаны көрудің тамаша тәсілі және шабандозды табиғатқа жақындатады. Тек сыртта болу және көріністен ләззат алу жалпы денсаулықты жақсартады және стрессті жеңілдетеді. Атқа мініп, ырғақпен тыныс алғанда, атпен бір болып кеткендейсің.

2.5 Жылқы өнімінің адам ағзасына пайдасы

Жылқы шаруашылыңының негізгі өнімі- сүті. Халық медицинасы қыста жылқы етін жеген адамдардың көп тоңбайтынын айтады. “Қымыз қырық түрлі дертке ем” дейді дана жұртымыз. Бие сүтінен ашытылатын қымыздың дәрулік қасиетін қазір ресми медицина да мойындап отыр. Ертеректе ел арасында туберкулезге шалдыққандарды қымызбен емдеген.

Бие сүтінің құрамы:

Тағамдық құндылығы:

ақуыздар - 2 г;

көмірсулар - 3,8-ден 5 г дейін;

майлар - 1,3-тен 1,9 г дейін

• Өнімде көптеген дәрумендер мен минералдар бар.

• C, PP дәрумендері, В тобының және ретинолдың витаминдері - А дәрумені тұр.

• В тобының барлығы организмдегі зат алмасу процестеріне жақсы әсер етеді.

Никотин қышқылының (PP) жетіспеуі тәбеттің нашарлауына, ұйқының бұзылуына, тітіркенуге әкеледі. А дәрумені терінің денсаулығына арналған. Аскорбин қышқылының артықшылықтары туралы айтудың қажеті жоқ - вирустық инфекциялармен күресте бұл дәруменнен артық көмекші жоқ екенін бәрі біледі.

Қымыз минералдарға бай - калий, кальций, натрий, марганец, фосфор және темір. Сонымен қатар, оның құрамында жаңа жасушалар үшін құрылыс материалы ретінде қолданылатын көптеген аминқышқылдары бар. Қымызды емдік сусын деп атайды - бұл денені қалыпты жағдайда ұстауға көмектеседі.

Қорыта айтқанда, бие сүті мен қымыз - химиялық және физикалық қасиеттері бар мультивитаминдер көзі, ерекше құнды сусын. Қымыз, маңызды емдік сусын, денеге жан-жақты, жақсы әсер етеді.

Қымызды дайындау, ашыту кезінде бастапқы өнімнің (бие сүтінің) жеңіл сіңімді белоктармен, толық аминқышқылдармен, көптеген дәрумендер мен ферменттермен, көмірсулар мен майлармен, микроэлементтермен ерекше қанықтылығы сақталады.

Жылқы еті. Еттің бұл түрінде ақуыздар мен майлардың жоғары мөлшері бар.

• 100 г шикі жылқы еті - 187 ккал.

• 100 г қайнатылған жылқы етінде – 240 ккал,

• ал бұқтырылған 100 г – 214 ккал.

• Қуырылған жылқы етінің энергетикалық құндылығы 100 г-ға шаққанда 293 ккал.

Жылқы етінде калий, натрий, фосфор, темір, мыс, магний, аминқышқылдары, тиамин, рибофлавин, никотинамид, В, А, РР, Е дәрумендері бар. Осы себепті жылқы еті Азияның көптеген елдерінде дерлік барлық жерде сатылады. Жылқы етінің тағамдық құндылығы өте жоғары. Басқа жануарлардың етінен айырмашылығы, жылқы етінде холестерин аз, бұл оның тағамдық құндылығын анықтайды (еттің склеротикалық әсері бар). Табын жылқыларында май негізінен қарын және қабырғаларда жиналады, сондықтан ұшаның қабырғалық бөлігі ең жоғары калорияға ие - 4949 ккал-ға дейін. Жылқы жасы ұлғайған сайын етінің суы азайып, майы көбейеді. Жылқы ашытылған сүт өнімдері – қымыз, чигянның құрамында организм үшін маңызды бірқатар компоненттер бар: сүт қышқылы, сірке қышқылы, антибиотиктер. Бұл қосылыстар ас қорытуды жақсартып, асқазан-ішек ауруларының алдын алды. Ашыған сүт өнімдері адам метаболизмі үшін маңызды дәрумен аскорбин қышқылының тапшылығын да толтырады. Жылқы етінде зат алмасуды белсендіретін, ас қорыту жолдарының қызметін жақсартатын және ішек микрофлорасының құрамын жақсартатын қасиеті бар органикалық қышқылдар сиыр етіне қарағанда көбірек. Жылқы етінің пайдасы:

• Жүрекке теріс әсер етпейді.

• Қанттың сіңуін жақсартады, бұл қант диабетінің қаупін азайтады.

• Метаболизмді қалпына келтіреді, және сіз білетіндей, жақсы метаболизммен адамдар артық салмақ алуға бейім емес.Бұл потенциалды арттыруға пайдалы әсер етеді.

• Ол жүйке жасушаларына оң әсер етеді.

• Ағзаның вирустық аурулармен күресу қабілетін арттырады.

• Дәнекер тінін нығайтады.

• Ұйқы безін емдейді.

• Темірдің болуына байланысты қан түзу жүйесінің жұмысына жақсы әсер етеді.

• Жүректің жұмысын қалыпқа келтіреді.

• Жылқы еті – ең пайдалы ет түрлерінің бірі, бұл бірегей өнімнің жоғарыда аталған қасиеттері соның дәлелі.

Зерттеу бөлімі

3.1 Қазақ мәдениетіндегі жылқының рөлі

Қазақ мәдениеті үшін жылқы бейнесінің маңызы ерекше. Жылқы ерте заманда ата-баба тотемі – киелі жануар болып саналған, сондықтан қазақ елінің елтаңбасына айналған. Ол – жоғарғы дүниенің, даналық әлемінің, бабалар әлемінің символы. Бұл әсіресе салтанатты рәсімдерде - ана, жерлеу, үйлену тойларында айқын көрінеді. Жылқы – ақыл-парасаттың нышаны, жоғарғы дүниенің символы, сондықтан ол адамның ата-баба әлеміне аттануымен бірге жүруі керек.

Көне түркілердің жерлеу ғұрпындағы жылқы – құрбандық шалу және жерлеу көріністерінен маңызы мен қадір-қасиетін жоғары бағалағандығы байқалады.

Жылқы көшпелілердің өмірлік серігі, олардың барлық шаруашылық және рухани қызметі онымен тығыз байланысты. Рудың дербес 2 руға бөлінуі, жауласушы 2 рудың бітімге келуі, жауды жеңу сияқты оқиғалар қазақ арасында ақ бие немесе ақ айғырдың ата-бабаларының аруағына құрбандық шалуымен ерекшеленді. Ұл туылғанда нағашыларының атты атауы, атқа міну әдет-ғұрыптары, Ересектік жолындағы ерекше кезең ретінде қазақ отбасында атқа міну.

Ат ойындары - атқа байланысты ұлттық ойын түрлері. Яғни aт жарыстыру (бәйге түрлері бірнешеу), жорға жарыстыру, қыз қуар, көкпар тарту, аударыспақ, ат үстінде садақ тарту (жамбы ату), теңге ілу, ат омырауластыру, атты ордан қарғыту, мүше алып қашу, тай жарыс, құнан жарыс, тоқбәйге және тағы басқалар.

Қазақтар тойларда өткізілетін әртүрлі ойын-сауықтарда ат үстінде сан алуан өнер көрсеткен. Ат құлағында ойнаған көшпелілерде жылқы негізгі көлік және түрлі шикізат көні болғандықтан, жеке мініс аты жоқ, жылқысы жоқ адам болмаған. Сондықтан, ер қанаты aт демекші, жақсы aт жеті қазынаның біріне саналып, көшпелі өмірде аса маңызды орынға ие болды. Шабандоздардың қимыл-қозғалысынан-ақ иесінің ниетін дәл сезетін арнайы көкпар аттары болды. Ал жүйрік пен жорға ұстау үлкен мәртебеге саналды.

Жылқының төзімділігі мен шапшаңдығы, етінің тағамдық қасиеті, қымыздың емдік қасиеті, ақыл-парасаты мен адалдығы байлықтың эталоны ретінде жоғары бағаланып қана қоймай, дала ақындары мен жыршылары мен әншілері ән-жырларын, аңыз бен ертегілерін арнаған. Қазақ аңыз-әңгімелерінде батыр жанында олардың аты аңызға айналған тұлпарлары үнемі кездеседі. Олардың түсінігінде жылқылар сөйлейді, кеңес береді, болашақты болжайды, музыканы түсінеді және иесін сақтайды. Оның құдіретті қанаттары батырды жерден ғана емес, басқа әлемдерге де апарады.

Қазақ халқында жылқының сан қырлы қасиетін көркем суреттейтін, жырлауға арналған бірқатар ертегілер бар: халық ауыз әдебиетінде («Керғұл атты Кендебай», «Телқоңыр», «Ер – Төстік» (батыр жылқы туралы) ертегілері Шалқұйрық), күнделікті және сатиралық ертегілер «Алдар ұрыдан атты қалай тартып алды», «Қобланды батыр» (Тайбурыл туралы), «Қамбар-батыр» (батыр мен оның жылқысы туралы) қаһармандық дастандары, «Қыз-жібек» әлеуметтік-тұрмыстық дастанында (тұлпар Көкжорға туралы), әдебиетте (Біржан салдың «Бурылтай» жыры, І. Жансүгіровтің «Құлагер», С. Сейфуллиннің «Тұлпар Қызыл ат», М.Жұмабаевтың «Бәйге ат», С.Мұқановтың «Тұлпарлар жорығы», О.Сүлейменовтің «Арғамақ» өлеңдері, С. Сейфуллиннің «Асау тұлпары», А.Байтұрсыновтың «Ат пен есек» дастаны, т.б.) Ақан серінің «Құлагері».

Сауалнама нәтижелері: Мектеп оқушыларынан зерттеу тақырыбы бойынша сауалнама жүргіздік. Жалпы саны 60 адам сұрақтарға жауап берді.

Сұрақтар мынадай тізбектен тұрды.

1. Сіз атқа мініп көрдіңіз бе?

2. Жылқының ерекше қасиеттерімен таныссың ба?

3. Жылқы малы несімен ұнайды?

4. Жылқының еті мен сүтінің пайдалы қасиеттері туралы білесің бе?

5. Қазақ әдебиетіндегі жылқы малымен байланысын білесің бе?

6. Ат үстіндегі қандай ойындарды ұнатасың?

Сауалнама нәтижелері: мектеп оқушыларының көпшелігі жылқыға ерекше қызығушылық танытатындықтарын айтты. Сонымен қатар, олар жылқының ерекше қасиеттері жайлы білмейтіндіктерін жеткізді. Оқушылардың көпшілігі жылқыға мініп көрмеген. Бірақ, қазақтың ат үстіндегі ойындары оларға өте қызықты екендіктерін айтты. Біз өскелең жас ұрпақ еліміздің ұлттық құндылығының жаңғыруына, одан әрмен мәні мен мағынасының артуына бар үлесімізді қосуымыз керек.

Ұсыныстар:

Біз «Жылқы- қазақтың асыл қазынасы» атты зерттеу жұмысымызда мынадай ұсыныстар айтамыз:

• Жылқы қазақ халқының нағыз меншігі болып, еліміздің алтын-валюта қорының бір бөлігінің деңгейінде болуы керек.

• Жылқы Қазақстанның ұлттық символына (атрибутына) айналуы керек.

• Жылқы туралы мектеп оқушыларына көптеген мәліметтер беріліп, түрлі зерттеу жұмыстары жүргізілсе(жоба, мақала,эссе,шығарма)

• Әрбір мектепте ат ойындарын жүйелі түрде ұйымдастырса;

• Ат жарыстарына мектеп оқушыларын алып барып, олардың ұлттық құндылығымызға, Отанға деген сүйіспеншіліктерін оятса.

Қорытынды

Қорыта келе, жылқы туралы айта берсек, бір емес, бірнеше том кітапқа сыйдыра алмасымыз анық. Кешегі Қобыландының Тайбурылы, Алпамыстың Байшұбары, Қамбардың Қарақасқа аты, Қабанбайдың Қубасы, Ер Жәнібектің Көк дөнені, Исатайдың Ақтабаны, Амангелдінің Шалқасқасы сияқты есімдері аңызға айналған аттардың әрқайсысы жылқының ерекше қасиеті мен таңғажайып қабілеттерін көрсетеді. Қарапайым мысал ретінде, Еуропада жылқы түсінің 60 атауы, Ресейде 40 атауы болса, біздің Қазақстанда 300-ден астам түс атауы бар екендігі қазақ халқының жылқыны жақыннан танитындығын көрсетеді.

Біз бол зерттеу жұмысымызда мынадай жұмыстарды атқардық:

• Жылқы туралы түрлі ақпарат көздерінен мәліметтерді сараладық;

• Жылқы малыныңқадір-қасиеті мен ерекшеліктерін анықтадық;

• Қазақ халқы үшін жылқының алар орнын сипаттадық;

• Жылқыдан алынатын өнімдердің адам ағзасына әсеріне тоқталдық;

• Қазақ әдебиеті мен мәдениетіндегі «жылқы» малының маңызын білдік;

• Мектеп оқушыларына сауалнама жүргізу арқылы оқушылардың ұлттық құндылығымыз жылқыға деген ерекше қызығушылығын арттыра алдық;

• Жылқыға мінудің адам ағзасына пайдасын анықтадық.

• Атқа мініп, оның ерекшеліктерін көзбен көріп, халқымыздың ерекше даналығына, көрегенділігіне ілтипатпен қарай отырып, жылқының асыл қазынамыз екендігіне көз жеткіздік.

Қазақ халқы ежелден жылқыны өзіне жақын тартып, үнемі жанында алып жүруі, жауға тойтарыс беруі, өнімін тұтынуы – жылқының айрықша мал екендігінен хабар береді.

Біз зерттеу жұмысымыздың мақсатына жеттік. Алдағы уақытта одан әрі жалғастыру ойымызда бар. Біздің мақсатымыз – қазақтың ұлттық болмысымен біте қайнасқан жылқы малының қадір-қасиетін үнемі жадымызда ұстап, одан әрі зерттеу.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Қ.Бозымов « Жылқы және түйе шаруашылығы» Алматы «Қайнар» 1993ж.

2. К.Мырзалиев «Қызыл кітап» Алматы «Жалпы» 1983ж.

3. Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық /В. Усиков, Т. Казановская, А. Усикова, Г. Зөбенова. 2-басылымы, өңделген. - Алматы: Атамұра, 2009

4. Қ. Дүйсенбаев, З.Сейітов, Ә. Хасенов «Қымыз» Алматы «Қайнар» 1968ж.5.ҚазақЭнциклопедиясы, 8 том6. Интернет ресурстары

5. Қ. Бозымов: “Жылқы және түйе шаруашылығы”,Алматы, Қайнар, 1993ж.

6. Н.В. Анапина : “Биологическая ценность конских жиров ”, Москва,

Ю.Х. Садыков: “Конина”,Алматы, Қайнар, 1981г

7. Д. Керімбаев : “Қазақстанның жылқы шаруашылығы”, Алматы, Қайнар,1968ж.

8. Р.Х. Қадірова, Р.А. Шәкиева: “Жылқы еті- шипалы тағам”,Алматы, Қайнар,

К.Б. Свечин и другие : “Коневодство”, Москва, Колос,1984г.

9. Тоқтабай А. Қазақ жылқысының тарихы. Алматы, Қайнар, 1981г.