Жынысты көбею. Мейоз. Спермотогенез және овогенез

П?ні: Биология

Саба?ты? та?ырыбы: Жынысты к?бею. Мейоз. Спермотогенез ж?не овогенез

Саба?ты? ма?саты:

Білімділік: О?ушылар?а жынысты к?бею. Мейоз. Спермотогенез ж?не овогенез туралы

ма??лмат беру

Т?рбиелілік: О?ушыларды жынысты к?бею. Мейоз. Спермотогенез ж?не овогенез туралы

білуге т?рбиелеу

Дамытушылы?: О?ушыларды? жынысты к?бею. Мейоз. Спермотогенез ж?не овогенез

туралы ой - ?рісін дамыту

Саба?ты? т?рі: Д?ст?рлі

Саба?ты? к?рнекілігі: интератив та?та

Саба?ты? барысы: 
I. ?йымдастыру кезе?і 
О?ушылармен амандасу, саба??а ?атысын тексеру
II. ?й тапсырмасын тесеру 

1. К?беюді? ?андай т?рлері бар?

2. Жыныссыз к?бею дегеніміз не?

3. Жыныссыз к?беюді? ?андай т?рлері білесі?дер?

III.Жа?а саба?

Аталы? ж?не аналы? жыныс клеткаларыны? (гамета) ?зара ?осыла келіп , бір- бірімен ?ры?тану н?тижесінде жа?а организмні? пайда болуын жынысты? жолмен к?бею деп атайды.

Жыныс клеткалары ?ры?тан?аннан кейін пайда болатын клеткалар зигота деп аталады. ?сімдікті? жыныс клеткалары ?ры?тана алмаса, ол клеткалар ?се алмайды, ?ліп ?алады.

      Балдырлар мен са?ырау??ла?тарды? кейбіреулері, ?азіргі г?лді ?сіміктерді? б?рі де жынысты? жолмен к?бейеді. Екі жыныс органдары  бір г?лде болса ,м?ндай г?лді ?ос жынысты  немесе гермафродит деп атайды. Сондай а? бір ?сімдік т?ріні? бір г?лінде аналы?, аталы? жыныс органы жеке болса, м?ны дара жынысты  г?лдер деп атайды.

       Эволюциялы? т?р?ыдан ?сімдіктерді?  жынысты жолмен к?бею процесі 3 т?рлі болаы. Оларды? ?р?айсысы ?зінше жыныс процесіні? жетілуіндегі 3  сатысы. Осыларды? ішінде е? ?арапайымы-изогамия (т?менгі сатыда?ы балдырлар мен са?ырау??ла?тарда .)

       Изогамиалы? жолмен к?бейгенде ?ры?танатын жыныс клеткаларыны? к?лемі де, ??рылысы да бірдей,  пішні алм?рт жемісінікі сия?ты, с?йірлеу, екі-екіден талшы? бар. Аталы? пен аналы?ын ажырату м?мкін емес.

Жынысты жолмен к?беюді? екінші т?рі-гетерогамия. Жыныс клеткалары ?р т?рлі, ??рылысыда т?менгі сатыда?ы жасыл балдырлар, ?оєыр балдырлар.

Жынысты жолмен к?беюді? со??ы сатысы –огамия. М?нда жыныс клеткаларыны? пішіні, ??рылысы, физиологиялы? ?асиеттері ай?ын жіктелген.

Аналы? ж?мырт?а клетка, ал аталы?- спермотозоид деп аталады. Аналы? ж?мырт?а клеткасы ?лкен, протоплазмасында ?оректік зат к?п ,ядросы да ?лкен, талшы?тары жо? сонды?тан ?имылдамайды. Ал аталы? клетка майда, біршетінде талшы?тары бар ?имылдайды, ядросы кіші, протоплазмасы аз. Жо?ар?ы сатыда?ы ж?не кейбір т?менгі сатыда?ы ?сімдіктерде болады. ?сімдіктердегі жыныс клеткалары т?зілетін органдарды- антерида, аналы? жыныс клеткасы т?зілетін т?менгі сатыда?ыларды? органын –оогомия, ал  жо?ар?ы сатыда?ы ?сімдіктердієкі   архегония деп атайды.  Оогомия бір клеткадан ?ана т?рады, ал архегония к?п клеткадан т?ратын к?рделі ??рылысты ?ркен. Жер бетінде жеке ?сімдік болып табылады.

Мейоз (гр. meіosіs — кішірею, азаю) — жетіліп келе жат?ан жыныс клеткаларыны? (гаметаларды?) б?лінуінен хромосомалар саныны? азаюы (редукциясы). Мейоз кезінде ?рбір клетка екі рет, ал хромосомалар бір-а? рет б?лінеді. Осыны? н?тижесінде клеткаларды? гаметада?ы хромосомалар саны бастап?ы кезе?дегіден екі есе азаяды. Жануарларда мейоз жыныс клеткалар пайда бол?анда (гаметогенез), ал жо?ары сатыда?ы ?сімдіктерде споралары т?зіле баста?анда ж?реді. Мейоз барлы? организмдерде бірдей ж?реді. Егер де ?ры?тану диплоидты? клеткаларда ж?рсе, онда ?рпа?тарды? плоидты?ы келесі ?р буында геометриялы? прогрессиямен к?теріледі. Мейозды? ар?асында гаметалар барлы? уа?ытта гаплоидты жа?дайда болады, б?л организмні? дене клеткаларыны? диплоидты?ын са?тау?а м?мкіншілік береді. Мейозды? б?ліну уа?ытында?ы екі сатысын 1-мейоз ж?не 2-мейоз деп атайды. ?рбір мейозды? б?лінуде т?рт сатысы бар: профаза, метафаза, анафаза ж?не телофаза.

  Профаза (prophasis, гр. pro, protos — бірінші, phasis — фаза) — митоз бен мейозды? бірінші фазасы. Жасушаны? митозды? б?лінуі кезінде профазада жасуша ядросында?ы хромосомалар ширатылып к?рінеді ж?не центросомадан мигоз ?ршы?ы ?алыптасады.

Метафаза (грек. meta – аралы?, кейін ж?не фаза) [1] – клетка ж?не оны? ядросыны? б?лінуіні? екінші фазасы.

  Митоз процесінде к?птеген организмдерді? клеткалары ядросыны? б?лінуі кезе?інде хромосомалар ж?не ядро мембранасы жойылады ж?не ?ршы? жіпшелеріне центромералары ар?ылы ?осыл?ан хромосомалар цитоплазмада ?алады.

  Анафаза - жасушаларды? митозды ж?не мейозды б?лінуі кезінде ж?п хромосомаларды? жасушаны? ?арама-?арсы полюстеріне ?арай ахроматин ?ршы?ы жіпшелеріні? к?мегімен те? екіге б?лініп ажырау кезе?і; хромосом ж?рна?тары жасушаны? ?арама-?арсы полюстеріне ажырайтын ядроны? к?рделі б?лінуі кариокинезді? ?шінші кезе?і.

  Телофаза – аналы? клеткадан екі жас клетка т?зілетін митозды? со??ы фазасы. Телофазада клетканы? ?арамауылы?арсы ?рістеріне ажыра?ан хромосомалар ісініп, к?лемі ?л?аяды. Олар таралып, ?зын жіпшелерге айналады. Хромосомаларды? айналасында?ы мембраналы к?піршіктерден ядро ?абы?шасы (кариолемма) т?зіледі. Клетка айма?ында РН? ж?не белоктарды? м?лшері к?бейіп, ядрошы? пайда болады. Телофаза кезінде митозды? аппарат біртіндеп ыдырайды. Жас клеткалар ядролары т?зілгеннен кейін аналы? клетканы? цитоплазмасы екіге б?лініп, те? екі клетка пайда болады. М?нда хромосомалар саны диплоидты (2n). Телофаза кезе?іні? ?р клеткада?ы ?за?ты?ы 1,5 мин-тан 400 мин-?а дейін созылады.

. 1. Митозды? сызбасы: 1, 2 - профаза; 3 - прометафаза; 4 - метафаза; 5 - анафаза; 6 - ал?аш?ы телофаза; 7 - со??ы телофаза.

  IV. Бекіту

1. Овогенез, спермотогенез дегеніміз не?

2. Жынысты к?бею деген не?

3. Мейоз деген не?

4. Диакинез деген не?

V. ?орытынды

Аталы? ж?не аналы? жыныс клеткаларыны? (гамета) ?зара ?осыла келіп , бір- бірімен ?ры?тану н?тижесінде жа?а организмні? пайда болуын жынысты? жолмен к?бею деп атайды.

Жыныс клеткалары ?ры?тан?аннан кейін пайда болатын клеткалар зигота деп аталады. ?сімдікті? жыныс клеткалары ?ры?тана алмаса, ол клеткалар ?се алмайды, ?ліп ?алады.

Мейоз (гр. meіosіs — кішірею, азаю) — жетіліп келе жат?ан жыныс клеткаларыны? (гаметаларды?) б?лінуінен хромосомалар саныны? азаюы (редукциясы). Мейоз кезінде ?рбір клетка екі рет, ал хромосомалар бір-а? рет б?лінеді. Осыны? н?тижесінде клеткаларды? гаметада?ы хромосомалар саны бастап?ы кезе?дегіден екі есе азаяды. Жануарларда мейоз жыныс клеткалар пайда бол?анда (гаметогенез), ал жо?ары сатыда?ы ?сімдіктерде споралары т?зіле баста?анда ж?реді. Мейоз барлы? организмдерде бірдей ж?реді.

.VI.?йге тапсырма

§17 Жынысты к?бею. Мейоз. Спермотогенез ж?не овогенез

VІІ.Ба?алау

Саба? айт?ан о?ушыларды ба?алау