Кәсіби бағдар беру педагогикасындағы жасанды интеллекттің теориялық және практикалық негіздері

Аннотация

Мақалада жасанды интеллекттің (ЖИ) кәсіби бағдар беру педагогикасындағы орны мен маңызы кешенді түрде қарастырылады. Зерттеуде ЖИ ұғымының теориялық негіздері, білім беру саласында қолданылу бағыттары, кәсіби бағдар беру процесіндегі мүмкіндіктері, педагогикалық артықшылықтары мен тәуекелдері талданады. Сонымен қатар, жасанды интеллект технологияларын кәсіби бағдар беру жүйесіне енгізудің әдіснамалық, этикалық және әлеуметтік аспектілері ғылыми тұрғыда сипатталады.

Түйін сөздер: жасанды интеллект, кәсіби бағдар беру, педагогика, цифрлық білім беру, еңбек нарығы, дербестендіру.

Кіріспе

Қазіргі жаһандану жағдайында білім беру жүйесіне қойылатын талаптар түбегейлі өзгеріске ұшырауда. Әсіресе кәсіби бағдар беру саласы еңбек нарығындағы жылдам өзгерістерге тікелей тәуелді болып отыр. Жаңа мамандықтардың пайда болуы, кейбір кәсіптердің жойылуы, цифрлық технологиялардың кең таралуы білім алушылардан икемділік пен үздіксіз даму қабілетін талап етеді. Осы жағдайларда кәсіби бағдар беру педагогының рөлі артып, оның қызметі дәстүрлі кеңес берумен шектелмей, ғылыми негізделген, деректерге сүйенген жүйеге айналуы қажет.

Осы тұрғыда жасанды интеллект технологиялары кәсіби бағдар беру процесін жетілдірудің тиімді құралы ретінде қарастырылады. Жасанды интеллект білім алушының жеке ерекшеліктерін, қабілеттерін, қызығушылықтарын және еңбек нарығының талаптарын кешенді түрде талдап, кәсіби шешім қабылдауға қолдау көрсете алады.

1. Жасанды интеллект ұғымының ғылыми-педагогикалық негіздері

Жасанды интеллект – адам интеллектісіне тән танымдық қызметтерді (ойлау, үйрену, талдау, шешім қабылдау) компьютерлік жүйелер арқылы жүзеге асыруға бағытталған ғылым саласы. ЖИ-дің негізгі компоненттеріне машиналық оқыту, деректерді интеллектуалды талдау, табиғи тілдерді өңдеу, нейрондық желілер және эксперттік жүйелер жатады.

Педагогика ғылымында жасанды интеллект оқыту мен тәрбиелеу процесін автоматтандыру, білім алушылардың оқу жетістіктерін болжау, жеке білім беру траекториясын құру мақсатында қолданылып келеді. Бұл технологиялар білім беру сапасын арттыруға және педагогтың кәсіби қызметін оңтайландыруға мүмкіндік береді.

2. Кәсіби бағдар беру педагогикасының қазіргі жағдайы

Кәсіби бағдар беру – тұлғаның қабілеттері мен қызығушылықтарын ескере отырып, болашақ мамандықты саналы таңдауға бағытталған педагогикалық процесс. Дәстүрлі кәсіби бағдар беру әдістеріне әңгімелесу, сауалнама, психологиялық тестілеу және бақылау жатады. Алайда бұл әдістер көп жағдайда субъективтілікке, уақыттың шектеулілігіне және деректердің жеткіліксіздігіне байланысты тиімділігін төмендетеді.

Цифрлық трансформация жағдайында кәсіби бағдар беру жүйесі жаңа технологиялық шешімдерді талап етеді. Осы тұрғыда жасанды интеллект педагогикалық қызметтің мазмұнын жаңғыртып, кәсіби бағдар беру процесін ғылыми тұрғыда негіздеуге мүмкіндік береді.

3. Жасанды интеллекттің кәсіби бағдар берудегі негізгі қолданылу бағыттары

3.1. Білім алушылардың жеке ерекшеліктерін талдау

ЖИ-негізделген жүйелер білім алушының оқу үлгерімі, психологиялық ерекшеліктері, қызығушылықтары мен мінез-құлқын кешенді түрде талдай алады. Бұл деректер кәсіби бейімділікті анықтауға және болашақ мамандықты дәл таңдауға мүмкіндік береді.

3.2. Дербестендірілген кәсіби траектория құру

Жасанды интеллект әрбір білім алушыға жеке кәсіби даму жолын ұсынады. Бұл тәсіл білім беру процесін тұлғаға бағытталған жүйеге айналдырып, кәсіби бағдар беру тиімділігін арттырады.

3.3. Еңбек нарығын болжау және талдау

ЖИ еңбек нарығындағы өзгерістерді, сұранысқа ие мамандықтарды және болашақта өзектілігін жоғалтатын кәсіптерді болжауға мүмкіндік береді. Бұл кәсіби бағдар беру педагогына ғылыми негізделген ұсыныстар жасауға көмектеседі.

4. Кәсіби бағдар беру педагогы қызметіндегі жасанды интеллекттің артықшылықтары

Жасанды интеллектті қолданудың келесі педагогикалық артықшылықтарын атап өтуге болады:

• кәсіби бағдар берудің дәлдігі мен объективтілігін арттыру;

• педагогтың уақыттық ресурсын үнемдеу;

• білім алушылардың мотивациясын күшейту;

• ақпаратқа тең қолжетімділікті қамтамасыз ету;

• үлкен деректер негізінде ғылыми шешім қабылдау.

5. Жасанды интеллектті қолданудағы этикалық және педагогикалық мәселелер

ЖИ-ді кәсіби бағдар беру саласында қолдану бірқатар мәселелерді туындатады. Атап айтқанда, білім алушылардың жеке деректерін қорғау, алгоритмдердің әділеттілігі, технологияға шамадан тыс тәуелділік және адам-педагогтың рөлінің төмендеуі сияқты қауіптер бар.

Сондықтан жасанды интеллект педагогтың орнын алмастырмай, керісінше, оның кәсіби қызметін қолдайтын құрал ретінде қолданылуы тиіс.

6. Жасанды интеллект пен кәсіби бағдар берудің болашақ даму перспективалары

Алдағы уақытта жасанды интеллект кәсіби бағдар беру жүйесінің ажырамас бөлігіне айналуы ықтимал. Болашақ зерттеулер келесі бағыттарға шоғырлануы қажет:

• эмоционалдық интеллект элементтерін енгізу;

• мәдени және әлеуметтік факторларды есепке алу;

• педагогтар үшін ЖИ құзыреттілігін қалыптастыру;

• ұлттық білім беру жүйесіне бейімделген ЖИ модельдерін әзірлеу.

Қорытынды

Жасанды интеллект кәсіби бағдар беру педагогикасында инновациялық әрі стратегиялық маңызды құрал болып табылады. Ол кәсіби таңдауды ғылыми негіздеуге, білім алушылардың жеке әлеуетін толық ашуға және еңбек нарығының талаптарына сәйкес маман дайындауға мүмкіндік береді. Дегенмен, жасанды интеллектті қолдану педагогикалық, этикалық және әлеуметтік жауапкершілікпен жүзеге асырылуы тиіс.