БЕКІТЕМІН

Директордың ОӘІЖ орынбасары

_____________Ниязов М.А.

18.12.2022

АШЫҚ САБАҚ

ТАҚЫРЫБЫ: «Кәсіпорындағы жазатайым оқиғалар. Жарақаттану және оның алдын алу»

Орындаған: Торбаева А.Т.

Шымкент 2022 ж.

Жоспар 2022- жылғы оқу жұмыс жоспарына сәйкес жасалды.

«Автомобиль көлігіне қызмет көрсету, жөндеу және пайдалану»

ПЦК отырысында қаралған

Хаттама №6.02.12.2022ж.

ПЦК жетекшісі:___________________ Альчимбаев Ерлан Есималиулы

(қолы)

Құрастырған оқытушы: ______________ Торбаева Аселхан Турганбековна

(қолы)

Оқу сабағының жоспары №15-16

Модуль /пән атауы: КМ 1 ОН 1.1. Кәсіби қызметте еңбекті қорғаудың қауіпсіз шарттарын қолдану

Құрастырған оқытушы ________________ Торбаева А.Т.

Кәсіпорындағы жазатайым оқиғалар. Жарақаттану және оны алдын алу

Қазіргі кезде өндіріс орындарында жалпы өндірістік қауіптіліктер мен зияндықтықтарды жою мақсатында көптеген іс - шаралар атқарылуда. Соның ішінде, қазіргі кезде кәсіпорындарда түрлі жағдайлардың әсерімен адам ағзасына зиян келуде, денсаулығы төмендеуде, сондықтанда, адам ағзасына зақым келтіретін, денсаулығын шұғыл төмендететін, жағымсыз факторлар бар, ол жағымсыз факторларды – біз Өндірістік қауіптіліктер деп мен сіздерге өткен сабақтарда айтқанмын.

Ал осы өндірістік қауіптіліктерден – жазатайым оқиғалар туындайды.

Жазатайым оқиға дегеніміз не – анықтамасын айта кететін болсақ адам ағзасына өндірістік қауіптіліктің әсерімен кенеттен зақым келтіретін кездейсоқ оқиғаны айтады және де кез келген өндірісте кәсіпорында жұмысшылар өндірістік жарақаттану мүмкін яғни жұмыс орындарында жарақат алып қалуы мүмкін. Сондықтанда жарақатану дегеніміз не анықтамасын айтатын болсақ,

Өндірістік жарақатану деп адамның уакытша немесе тұрақты еңбекке жарамсыздығын туғызатын ағзаның зақыдалуын айтады.

Өндірістік зияндылыктар, өндіріс жағдайларында кейбір факторлар адамның денсаулығына әрдайым үздіксіз, ұзақ уақыт бойы зиянды әсерін тигізіп тұрады, ал оның зардабы біраз уақыттан кейін ғана білінеді. Сонымен, адам ағзасына әркашан және көп уақыт бойы зиянды әсерін тигізетін еңбек процестерінің және санитарлық ортанын жағымсыз факторлары өндірістік зияндылықтар деп атайды.

Мұндай зияндылықтарға жататындар: жұмыс орындарында жағымсыз метеорологиялық жағдайлар, ауаның көп шаңдылығы мен газдылығы, шуыл вибрация, ультрадыбыс, радиоактивтік тағы басқа зиянды сәулелер, жұмыс орындарының қолайсыз жарықтылығы, жұмыс кезінде адам денесінің қолайсыз қалпы, өндіріс бөлмелері мен жұмыс орындарының ластығы тағы басқалар кіреді.

Өндірістік зияндылықтар әртүрлі ауыруларды туғызады, олар кәсіби ауырулар деп аталады. Сонымен, кәсіби аурулар деп адам ағасына өндірістік эияндьқтардың әсерінен пайда болып, әрі қарай өрістеуге шалдыққан ауру процесін айтады. Кәсіби аурулардың тізімінде 30 дан артық аурулар белгіленген.

Өндірістік зақымдылықтың қауіптіліктен өзгешелігі сонда, ол адам денсаулығын лезде емес, біртіндеп - ұзақ уақыт бойы төмендетеді және пайда болған ауыру тұрақты түрде өтеді, бұл жағдай олардың зияндылығын жоғарлатады.

Жазатайым оқиғалардың жіктемесі берілген бірнеше топтарға бөлуге болады. Яғни өзгешеліктеріне қарай зақымдардан жазатайым оқиғалар туындайды ал зақымдарды мынандай топтарға бөлуге болады айта кетсек,

1) механикалык, зақымдар (сынық, кесілу, созылу;

2) жылулық зақымдар (күйік, үсіну, ыстық соғу;

3) химиялық зақымдар (улану, химиялық күйік;

4) электр зақымдары (ток соғу, электр дугасымен күю т.б); айта берсек көп оны өздеріңіз бідесіздер.

5) сәулелік зақымдар (радиоактивтік зақымдар, электромагниттік ультрадыбыстармен және де адамдар ағзасына зиян келуі мүмкін;

6) бірнеше зақымдар бір мезгілде болуы.

Енді Жарақаттардың нәтижесіне қарай жазатайым окиғаларды 4 топқа бөлеміз.

1) еңбекке уақытша жарамсыздық туғызатын;

2) енбекке тұрақты жарамсыздық туғызатын;

3) тобымен жарақаттандыратын яғни (бір мезгілде екі және одан көп адамдардың жарақаттануы);

4) өлімді жарақаттар.

• еңбекке уақытша жарамсыздық дегенді сіздер қалай түсінесіздер

1.1. сурет. Жарақаттардың нәтижесіне қарай жазатайым окиғаларды бейнелеген.

Енді бұл жарақаттарды аяқ асытынан жарақат алып қалатын болса адам кейбір адамдар больнишныйға шығып кетеді больныяный лист ашады ауруханаға барып емделеді денсаулығын түзегесін жұмысқа қайта шығады мұңы еңбекке уақытша жарамсыздық деп атаймыз.

• енбекке тұрақты жарамсыздық туғызатын – адам енді жұмысқа денсаулығының әсерінен ағзаға түскен жарақаттың әсерінен адам мүгедектік алып қалу мүмкін, мүгедектік алып қалған жағдайда тұрақты жұмысқа жарамсыз деп аталады.

• тобымен жарақаттандыратын яғңи (бір мезгілде екі және одан көп адамдардың жарақаттануы сіздерге түсінікті бір мезгілде сонымен қазіргі күнде

• құрылыста, өнеркәсіпте өлімді жарақаттар өте көп кездеседі. Жұмыс орындарында қаза болған адамдарды

Ал 2019 жылдың сәуірінде қайтыс болғандар саны -11 617 адам. Шілдеде өлім-жітім көрсеткіші ең көп тіркелген - 28,178 адам. 2010 жылдан 2019 жылға дейін Қазақстанда жылына 133-142 мың адам қайтыс болды. 2020 жылы Қазақстанда 162 613 қазақстандық қайтыс болды. Бұл соңғы онжылдықтағы ең жоғары көрсеткіш. өткен жылдармен салыстырғанда шамамен 20-30 мыңға көп қайтыс болды.

Қазақстанда 2020 жылғы қаңтар-желтоқсанда 425,6 мың адам дүниеге келді. 2019 жылғы қаңтар-желтоқсанмен салыстырғанда бұл 22,6 адамға немесе 5,6%-ға көп.

«Елдегі өлім-жітім жағдайы былтырғы шілде айында шарықтау шегіне жетті. Оған пандемияның салдарының әсерімен қоса халықтың жалпы сырқаттану деңгейі мен денсаулық сақтау жүйесінің даму деңгейінің жағдайы әсер етті. Бұдан бөлек, онкологиялық аурулар, қан айналым жүйесі аурулары, жүрек аурулары, ми тамырларының зақымдануы, тыныс алу, ас қорыту, инфекциялық аурулар және жазатайым жағдай, улану және жарақаттану сынды негізгі өлім-себептерінде болған өзгерістер бар. Былтырғы 12 айдың көрсеткіші бойынша 263 012 табиғи өсім тіркелді. Табиғи өсім − туғандар саны және қайтыс болғандар санының айырмашылығы. Аталған мерзімдегі тіркелген өлімдер саны - 162 613 адам. Бұл 2019 жылдың 12 айдағы көрсеткішімен салыстырғанда 21,8 пайызға жоғары.

1.2. сурет. Жарақат алған адамды ауруханаға жеткізуде.

Денсаулық сақтау министрлігінің Қоғамдық денсаулық сақтау ұлттық орталығының мәліметі бойынша өткен жылдың қаңтар-желтоқсан айларында тіркелген жұқпалы аурулардың арасында тыныс алу аурулары көп тіркелді.

БҰҰ мен Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының берген анықтамасы бойынша егер 65 жастан асқан егде адамдардың халықтың жастық құрылымында үлесі 7 пайыздан асса, онда бұл елде қартаю  процесі басталады. Қазақстанда 2020 жылдың басында 65 жастан жоғары халықтың саны 7,7 пайызды құрады.

Кез келген қоғамда қартаю деңгейі жоғары болған сайын хроникалық аурулар деңгейі артады. Сәйкесінше бұл өз кезегінде өлім-жітім деңгейінің артуына әсер етуі мүмкін».

Айта кетерлігі, карантин кезінде жазатайым жағдай, улану және жарақат алудан өлім-жітім саны 9,7 пайызға азайыпты.

«Бұл көрсеткіш 2019 жылдың 12 айында 12 мың адамды құрса, былтыр 10 905 адамға дейін азайды. Оның ішінде өзіне-өзі қол жұмсағандар саны – 2381 адамнан 2161 адамға дейін, адам өлтіру көрсеткіші – 795 адамнан 675 адамға дейін азайып отыр. Жазатайым оқиғадан кейін тіркелген өлімнің ішінде жол-көлік оқиғалары салдарынан болған өлімнің көрсеткіші − 2685 адамнан 2171 адамға дейін азайып отыр.

1.3. сурет. Жарақат алған адамға жедел көмек көрсетілуде.

1.1 кесте. 2019-2020 жылғы ұлттық статистика бюросы бекіткен, Жазатайым жағдайдан, уланудан сонымен жарақаттан және көлік апатынан қаза тапқан адамдардың республикалық тізімі келтірілген.

Пайда болу жағдайларына байланысты жазатайым оқиғаларды екіге бөлеміз.

1) өндірістік жазатайым оқиғалар;

2) өндірістік емес жазатайым оқиғалар.

Яғни Өндірістік жазатайым оқиғалар пайда болса адам жұмыс уақыты кезінде жұмыс орнында немесе басқа жерде өзінің міндетті қызыметін орындау барысында адам жазатайым оқиға ұшырауы мүмкін,(оған белгіленген үзілістерде кіреді, мерізімнен тыс уақытта, демалыс және мереке күндері жұмыс істеген кезде, өз ынтасымен кәсіпорны  мүддесі үшін әрекет жасағанда, жұмыс басталар алдында не ол біткеннен кейін жұмыс орнын еңбек құралдарын дайындау және жөнге келтіру кезіңде, жұмыс бастығының жарлығымен еріксіз кәсіпорны территориясында.

(жұмыс орнында) болған кезде, кәсіпорны көлігімен жұмысқа бару немесе одан үйге келу жолында.

Әкімшіліктің ұлықсатымен жұмыс уақытында өзінің меншікті көлігімен қызмет еткенде, жұмыс уакытында басқа адам денеге зақым келтіргенде, қауіпті және зиянды өндірістік факторлар мен заттардың әсері тигенде.

Өндірісті емес жазатайым оқиғалар қандай жағдайда есептеледі және пайда болғанда үй-тұрмыс жағдайдарда, кәсіпорынның көлігісіз жұмысқа бару және одан үйге қайту, мемлекетік және қоғамдық; міндеттерді орындау кезінде, адамдарды апаттан құтқару, меншікті қорғау және тәртіпті сақтау кезінде, қан тапсырған жағдайларда.

Өндірістік жарақатану мен кәсіби аурулардың басты себептеріне тоқталсақ.

Сәтсіз оқиға өздігімен пайда болмайды, әр сәтсіз оқиғаның өзіндік себебі болады. Ол оқиғамен тікелей байланысты құбылыс, әрекет немесе әрекетсіздік түрінде болып келеді.

Кәсіпорындарда жарақаттанудың себептері өте көп және әртүр болады. Тіпті 100 сәтсіз окиғалардың ішінен бір келкі екі сәтсіз оқиғаны табуға болмайды. Сондықтан қазіргі кезде сәтсіз оқиғалардың себептерінің жалпылай қабылданған жіктемесі жоқ, тек кана мынандай топтау бөліп қолданылады.

1. Техникалық себептер

2. Ұйымдастыру себептері

3. Санитарлы-гигиеналық себептер

4. Психофизиологиялық себептер

5. Экономикалың себептер

6. Табиғи себептер

Техникалық себептер тоқтала кетсек автокөлік кәсіпорындарында Машиналардың, механизмдердің, құралдардың, кемшіліктері. Олардың ақаулығы. Технологиялық процесстердің, жабдықтардың, құралдардың жетілмегендігі. Қоршау және- сақтық құралдарының жоқтығы. Еңбек құрал-саймандарының қауіпсіздік талаптарына сәйкес болмауы.

Ұйымдастыру себептеріне, - Еңбек процесін дұрыс ұйымдастырмау. технологиялық процестерді бұзу, жұмыс орындарын дұрыс пайдаланбау, Жұмыс түріне сәйкес емес құралдарды қолдану, Жұмыскерлердің еңбектің қауіпсіз тәсілдеріне ұқыпты үйретілмеуі Еңбек қорғау жөнінде нұсқау жүргізілуінің сапасыздығы. Қауіпсіздік жөнінде бақылаудың жоқтығы. Жұмыскерлердің мамандығына сәйкес пайдаланбауы. Біле тұра жұмыстың қауіпті тәсілдерін қолдану. Еңбек тәртібінің төмендігі. Жұмыскерлердін еңбек ету және демалу режимдерінін бұзылу. Дербес қорғаныш құралдарынын пайдаланбауы. Жұмыскерлердің әрекет-істерінін келісілмегендігі.

Санитарлы-гигиеналық себептеріне - Қолайсыз метеорологиялық жағдайлар, Ауаның ластығы Ұнамсыз жарық Зиянды сәулелер, Шуыл, вибрация, солқылдау, ультрадыбыс Жұмыс бөлмелерінің тарлығы Жұмыс орындарының ластығы Гигиена ережелерін бұзу, Медициналык, бақылаудын жоқтығы

Психофизиологиялық себептеріне – Адамның еңбек ету барысында жұмысқа көңіл бөлмеуі, Еске сақтамаушылық (ұмытшақтық), Баяулық. Шаршағандық (қажығандық). Менмендік пен ұқыпсыздық, Өзін өзі бақылауды әлсірету. Желікпелік. Жұмысқа қажетсіз тәуекелдік жасау. Қауіпсіздік ережелерін орындамау. Істейтін жұмысын ұнатпау, тіпті Коллектив ішінде жағымсыз жағдайлар

1.4. сурет. Істейтін жұмысын ұнатпау, жауапкершілік болған жерде жұмыс өнімді тиянақты болмайды.

Экономикалың себептеріне - Мерзімнен тыс жүмыс істеу, адамның уақыты демалдырмау, Жұмыстың тұрақсыздығы, Тұрғын үй балабақша, азық-түлік дүние-мүлік тағы басқа ыс мәселелерінін шешілмегендігі, Жалақыны уақытында бермеу, жұмыс орындарын дұрыс ұйымдастыру.

Табиғи себептеріне - Стихиялық апат пен жаппай эпидемия. Келтірілген тізім жарақатану мен кәсіби аурудардын барльқ себептерін толық қамтымайды, мұнда тек олардың бастылары ғана көрсетілген.

Өндірісте травматизм жәнө кәсіби аурулармен маңызды күрес жүргізу үшін кәсіпорындарында болған сәтсіз оқиғаларды мұхият тексеріп отыру керек.

Арнайы Ережеге сәйкес қай жұмыста бодмасын жұмыскерлермен бодған сәтсіз оқиғалар міндетті түрде тексерілу және тіркелу керек. Тексерілу мен тіркелуге жататын сәтсіз оқиғалар: зақымдар улану және кәсіби аурулар, ыстық соғу, күйіктер, үсіну, суға кету, найзағай түсу тағы басқа өндірісте болған оқиғалар.

Өндірісте әр сәтсіз оқиға егер ол бір жұмыс күні бойы және одан артық мезгілге жарақаттанған адамның жұмысқа жарамсыздығын немесе оны басқа жұмысқа ауыстыру мүмкіншілігін туғызса, ауырдың мен зардабына байланысты 10

сөткенің ішінде тексеріліп, оның нәтижесі бойынша әр жараланған адамға Н-І актісі жасалынады.

Сәтсіз оқиғаларды әділдікпен, дер кезінде тексеріп, материалдарын дайындап тіркеу адамның денсауллығына тиген зиянның есесін төлеу; оған жеңілдіктер мен компенсация беру; сәтсіз оқиғалардың себетттері мен зардабын жз жөнінде шаралардын орындалу жауапкершілігі кәсіпорны бастығына жүктеледі. Ал осы мәселелерді міндетті түрде жешілуін енбек қорғау департаментінің мемлекеттік еңбек қорғау инспекциясы мұхият бақылап отырады. Ол жұмысын басқа мемлекеттік, ведомстволық және қоғамдық қадағалау және бақылау органдарымен бірлесіп жүргізеді.

1.5. сурет. Еңбекті қорғау және техника қауіпсіздігі

Кейбір сәтсіз окиғалар өндірісте тіркелінуге жатпайды, егер олар пайда болса:

а) қылмыс жасау кезінде;

б) мас болу немесе наркотик заттарда қолданған жағдайда;

в) өзіне өзі әдейі зақым келтірсе;

г) өзінің мүддесі үшін әрекет жасаған кезде;

д) өндіріске қатысы жоқ кауіпті және зиянды факторлардың әсерінен болса.

Жазатайым оқиға туралы жарақаттаңған адам өзі немесе оны көрген адам бөлімше (жұмыс) бастығына дереу хабарлау керек. Бөлімше бастығының міндеті:

а) жарақаттанған адамға дереу бірінші медициналық көмек ұйымдастырып оны емдеу мекемесіне жеткізу;

б) тексеру басталғанша оқиға болған жұмыс орнының жағдайын және жабдыктардың күйін  бұзбай сақтау;

в) жазатайым оқиға туралы кәсіпорын бастығына және кәсіподақ комитетіне хабар беру.

Кәсіпорын бастығы сәтсіз оқиға туралы дереу хабарлайды:

а) мемлекеттік еңбек қорғау инспекциясына;

б) еңбек қорғау жөніндегі мемлекеттік және ведомстволық қадағалау және бақылау органдарына (егер обьектілер олардын бақылауында болса);

в) жоғарғы шаруашылық органына;

г) мемлекеттік санитария қадағалау органына (кәсіби ауру нeмece улану болса).

Бip кісілік, ауыр емес сәтсіз оқиғаны тексеруді кәсіпорны бастығы немесе оның тапсырмасы бойынша жөн білетін адам, енбек қорғау кызметінің мамандары және басқа қызмет адамдары жүргізеді, әрине кәсіподақ комитетінің өкілінің қатысуымен.

Басқа кәсіпорнынан келген жұмыскерлерлен болған сәтсіз оқиғаны оларды жіберген кәсіпорынның өкілдерінің қатысуымен оқиға болған кәсіпорынның бастығы тексереді.

Дер кезінде хабарланбаған немесе еңбекке жарамсыздықты бірден туғызбаған сәтсіз оқиға ол туралы арыз берген күннен бастап 1 айдын ішінде тексерілу керек.

Тексеріс нәтижесі бойынша керекті мөлшерде (4 данадан кем емес) акті (форма Н-І) жасалынады. Оны кәсіпорын бастығы бекітіп, мөр басып растайды.

Арнайы төксеріске жатады, тобымен (көп кісілік) болған сәтсіз оқиға бір мезгілде жарақаттанған адамдардың саны 2 не одан apтық, ауыр нәтижелі жазатайым оқиға мүгедектік жағдай сөзсіз, өлімді  (қазалы) сәтсіз оқиға, ауыр кәсіби ауру (улану).

Осы сәтсіз оқиғалар туралы кәсіпорын бастығы дереу хабар береді, мемлекеттік еңбек қорғау инспекциясына, жоғарғы шаруашылық органға прокуратураға, жергілікті мемлекеттік және ведомстволық қадағалау және бақылау сргандарына (егер обьектілер олардың бақылауында болса, кәсіподақ комитетіне, мемлекеттік санитария қадаралау органдарына (ауыр кәсіби ауру немесе улану болса.

Бұл жазатайым оқиғалардың арнайы тексеруін комиссия жүргізеді оның құрамы мынадай, төрағасы - мемлекеттік еңбек қорғау инспекторы мүшелері - жоғарғы шаруашылық органының бастығы (оның орынбасарлары) , кәсіпорын бастығы, кәсіподақ органдарының өкілі.

Көп кісілік сәтсіз оқиғаны, егер 2 одам өлсе, арнайы тексеруді құрамы мыдандай комиссия күргізеді, төрағасы - облыстық еңбек қорғау басқарма бастығыньң орынбасары, мүшелері - жоғарғы шаруашылық органының бастығы, кәсіпорын бастығы, кәсіподақ органының өкілі.

Көп кісілік сетсіз оқираны, егер 3-5 адам өлсе, арнайы тексеруді еңбек қорғау Департаменті сайлаған комиссия жүргізеді ал егер өлген  адамдардың саны 5-артың болса, тексеруді Қазақст Реслубликасының үкіметі сайлаған комиссия жүргізеді.

Сәтсіз оқиғаларды арнайы тексеру нәтижесі бойынша ерекше формада акті жасалынады. Бұл актіден басқа әр жараңаттанған адамға Н-І формасы бойынша акті жасалыну керек.

Егер кәсіпорын бастығы Н-І форма бойынша акті жасаудан бас тартса немесе жарақаттанған адам тексеріс материалдарымен келіспесе, оның кәсіподақ органдарына шағым жасауға хақысы бар.

Керек жағдайда ол адам сотқа арыз бере алады. Тексеріс аякталғаннан кейін 10 күннің ішінде мемлекеттік еңбек қорғау инспекторы арнайы тексеру материалдарын прокуратураға жібереді, ал тобымен өлімді болған сәтсіз оқиғалардың материалдары еңбек қорғау Департаментіне де жіберіледі.

Сәтсіз оқиғалардын тексеру материалдары кәсіпорынында 45 жыл бойы сақталынады.

Әр болған сәтсіз оқиғаны тексерілу нәтижесін кәсіпорын бастығы мен кәсіподак, комитеті барлық кәсіпорын ұжымына хабарлайтын болу керек.