КӨРКЕМ ШЫҒАРМАНЫ ОҚЫП-ТАЛДАУ АРҚЫЛЫ СЫН ТҰРҒЫСЫНАН ОЙЛАУДЫ ДАМЫТУ ЖОЛДАРЫ

Ж.Мусин атындағы Көкшетау жоғары қазақ педагогикалық колледжі, филология бөлімінің 4-курс студенті

Сәлім Әсел Айбекқызы

Қазіргі таңда мектептерде жиі қолданылып жүрген жаңа технологиялардың бірі – оқушылардың жазу мен оқуда сыни тұрғыдан ойлау қабілеттерін дамыту әдісі.

Сын тұрғысынан ойлау әдісі – оқытудағы дамыған технология. Бұл иллюстративті-түсіндірмелі, ішінара ізденушілік, проблемалық, пікірталас-бәсекелестік, ойындық, шығармашылық және өзін-өзі дамытатын әдістер тізбегі. Оқу-тәрбие процесінде сыни тұрғыдан ойлауды басқару мен ұйымдастырудың тиімділігі оқушылардың өздерінің белсенді дамуына негізделген.

Белсенділік оқушының әр нәрсенің мәнін табуға қызығушылық танытып, оқуға деген құштарлығында ғана пайда болады. Сабақты жеке тұлғаға бағыттау, әр сабақтың дамытушылық, тәрбиелік мүмкіндіктерін пайдалану және осы жүйені пайдалану арқылы қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту ойдағыдай жүзеге асады. Сын тұрғысынан ойлау әдісін тәжірибеде жүзеге асыру, т.б. «Сын тұрғысынан ойлау» технологиясының стратегиялары негізінде қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарын жүзеге асыру, жас өспірімдердің бойында мынадай іскерліктер мен дағдыларды қалыптастыруға болады:

1. Әр нәрсеге сыни көзбен қарау;

2. Сыни пікір айту;

3. Дәлелді, жүйелі пікір айту;

4. Шынайы болу;

5. Өзгенің пікірін тыңдау әрі сыйлау;

6. Мәселені өздігінен шешу;

7. Мәселені әділ шешу.

Оқушылардың шығармашылық белсенділігін қамтамасыз етуде «Оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту» ерекше орын алады.

«Сыни тұрғыдан ойлау» әдісі – студенттерге еркін сөйлеуге, өз пікірін білдіруге, достарын тыңдауға, мәселені шешу жолдарын табуға арналған бағдарлама. Сыни тұрғыдан ойлау – оқушылардың өз ойын және өзгенің ойын сыни тұрғыдан қарастыратын, естіген-білгенін талдап, салыстыратын, білмегенін зерттеп, дәлелдейтін, өз бетінше, бірлесіп жұмыс жасайтын ойлау процесі [1. 147-б].

Сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясының дәстүрлі оқытудан басты айырмашылығы – білімнің оқушыларға дайын түрде берілмейтіндігінде. Мұғалімнің шеберлігі «белгілі бір жағдайда не істеу керектігін» көрсетудің орнына, оқушының шығармашылық ойлауын, білімге деген қызығушылығын ояту, шешім қабылдауға үйрету, жауапкершілікті арттыру.

Міне, Сайын Мұратбековтің «Жусан иісі» әңгімесін сыни тұрғыдан талдаудың мысалы. Бұл оқушылардың бойында отансүйгіштік, ата-анаға деген құрмет, балалық сағыныш, соғыс кезіндегі балалардың тағдыры сияқты терең сезімдерді оятатын көркем туынды.

Біріншіден, біз тақырып пен идеяны нақтылауымыз керек.

Тақырыбы: Соғыс жылдарындағы ауыл өмірі және балалық шақтың қиын тағдыры

Идеясы: Балалық шағынан соғыста мезгілсіз айырылған балалардың бейнесі арқылы оқырмандар бейбітшілік пен бейбіт өмірдің қадір-қасиетін ұғынсын.

Екіншіден, мәселені сыни тұрғыдан талдау үшін сұрақтар дайындаймыз.

Соғыс Аянның тағдырына қандай әсер етті?

Неліктен шығармада «жусан иісі» ерекше таңба ретінде қолданылған?

Автор бұл шығармасында қандай әлеуметтік және рухани мәселелерді қарастырады?

Жоғарыдағы сұрақтарға келесідей жауап беруге болады:

Аянның ерте басынан кешкендері мен соғыс кезіндегі психологиялық күйзелістер балалық шақ пен соғыстың астасып жатқанын көрсетеді.

Жусанның иісі туған жерді, балалық шақты, сағыныш пен мейірімділікті білдіреді. Автор қазақ даласының рухын, Аян аңсарын жусан арқылы көрсетеді.

Бұл шығармада өсу, отбасы, жылулық, жетімдер, соғыс зардабы сияқты маңызды рухани-әлеуметтік мәселелер көтеріледі.

Үшіншіден, кейіпкерлерге сын көзбен қарауды дамытуымыз керек. Мысалы:

Аян – шығарманың бас кейіпкері. Жас болса да, өмірдің ащы дәмін ерте татқан бала.

Төртіншіден, символдар мен стильдік белгілерді анықтай аламыз. Мысалы: Жусан иісі балалық шақты, Отанды, бауырды (ағасын) ананы білдіреді.

Бесіншіден, қазіргі заманмен байланысын табыңыз. Мысалы: Соғыстан кейінгі жылдары соғыстың кесірінен босқындар мен жетімдер көп болды. Бұл шығарма уақыт пен кеңістіктен асып түсетін әмбебап трагедияны бейнелейді. Бұл балаларды ата-ананың жылуын, бейбіт өмірдің қадірін білуге ​​шақырады.

Алтыншыдан, қорытындылап, жеке пікірімізді айтамыз.

«Жусан иісі» – қарапайым ауыл баласының ішкі трагедиясы арқылы тұтас бір халықтың соғысқа байланысты мұңын жеткізетін философиялық шығарма.

Жусан жай ғана өсімдік емес, ол – туған қаланың тынысы, ананың құшағы, балалық шақ жайлылығы.

Осы әңгімені оқығанда жүрегімде Аянның үнсіз мейірімін сезіндім. Автор аз сөзбен көп мағынаны білдіреді. Бұл еңбек әрбір адамға рухани тәрбие береді.

Келесі кезекте сыни тұрғыдан ойлау теориясының жеті модулі негізінде «Бақытсыз Жамал» романын талдауды көздеп отырмын. Бұл әдіс студенттерге романның мазмұнын тереңірек түсінуге және олардың мүмкіндіктерін толық ашуға мүмкіндік береді.

1. Оқытудың жаңа әдістері

Оқытудың интерактивті әдістері арқылы (топтық жұмыс, рөлдік ойын, пікірталас, «миға шабуыл», «INSERT», кластер құру, Венн диаграммасы т.б.) оқушылар романның мазмұнын ашады, өз пікірлерін білдіреді.

Мысалы: – Әр топқа «Жамалдың арманы», «қоғам көзқарасы», «отбасы қысымы», «махаббат пен бостандық» т.б тақырыптарды беріп, әр топ постер жасап, қорғайды.

2. Сыни тұрғыдан ойлауға үйрету

Романдағы оқиғаларды сыни тұрғыдан талдай отырып, оқушылардың сыни тұрғыдан ойлау қабілеттерін дамыту.

Үлгі сұрақтар:

– Жамалдың тағдыры неге осылай аяқталды?

– Қазіргі қоғамда мұндай оқиғалар қайталана ма?

– Жамалдың әке-шешесі болсаңдар не істер едің?

3. Оқыту мен оқуды бағалау

Қалыптастырушы бағалау: Оқушылардың жұмыс барысын бақылау, кері байланыс жасау (стикерлерге түсініктеме жазу, «бағдаршам», «екі жұлдыз, бір тілек»). Жиынтық бағалау: Эссе жазу, тест, жоба жұмысы арқылы.

Мысалы: – Романды талдағаннан кейін оқушылардан «Егер мен Жамал болсам...» атты эссе жазуды тапсыруға болады.

4. Ақпараттық-коммуникациялық технологияны оқытуда қолдану

АКТ-ны пайдалана отырып, романға байланысты бейнематериалдарды көрсетіңіз, презентация жасаңыз, интерактивті тапсырмаларды ұйымдастырыңыз.

Мысалы: – Роман бойынша бейнеролик түсіру.

– Пікірлерді жинап, Padlet, Kahoot және Mentimeter сияқты платформалар арқылы сынақтан өткізіңіз.

– Жамалдың ішкі монологын аудио ретінде жазыңыз.

5. Дарынды балаларды тәрбиелеу

Дарынды оқушыларға қосымша тапсырмалар беру: шығарманы театрландырылған көрініс түрінде сахналау, заманауи нұсқасын жазу, Жамал күнделігін жүргізу.

Мысалы:

– «Бүгінгі заманда Жамалдың тағдыры не болмақ? Тақырып бойынша эссе жазу.

– Қосымша зерттеулер: ХХ ғасырдың басындағы әйелдердің жағдайы.

6. Оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай оқыту

Жас ерекшеліктерін ескере отырып, тапсырмаларды күрделілігіне қарай ажырату (эссе, үлкендерге талдау; сызбалар, кішілерге сұрақ-жауап)

Мысалы:

– 8-сынып оқушыларынан негізгі оқиға желісін түсінуді және кейіпкерлерді сипаттауды ұсынуға болады.

7. Менеджмент пен көшбасшылықты үйреніңіз

Топтық жұмыста оқушыларға көшбасшылық рөлдерді атқаруға рұқсат етіңіз: топ басшысы, баяндамашы, бағалаушы. Мұғалім – фасилитатор.

Мысалы:

– Әр топта оқушылар топ басшысын сайлап, топ жұмысын ұйымдастырады.

– Мұғалім бақылаушы және бағыттаушы ретінде қатысады

Осылайша шыңармаларды талдай отырып біз сыни тұрғысынан ойлау теориясын кеңінен пайдала аламыз. Бұл оқушылар үшін тиімділігі мол, әрі тақырыпты тереңінен ашыр беруге мүмкіндік береді.

Сыни тұрғыдан ойлау – оқушылардың сабаққа деген қызығушылығын арттырып, еркін ойлауға, зерттеуге, қорытынды жасауға баулу.

Сыни тұрғыдан ойлау – оқушының өз ойымен өзгенің ойын сыни тұрғыдан қарастырып, естігенін, білгенін талдау, салыстыру, жүйелеу, сұрыптау және жүйелеу, сондай-ақ оны өз бетінше бірлесіп зерттеуге, білмегенін дәлелдеп, қорытынды жасауға жетелейтін шығармашылық жұмыс.

Сыни тұрғыдан ойлау – оқу мен жазуды дамыту бағдарламасы. Оқушыларды ұстаздармен, сыныптастарымен еркін сөйлесуге, пікір алмасуға, бірін-бірі тыңдауға, бір-бірін сыйлауға, өзекті мәселелерді шешу жолдарын іздестіру арқылы қиындықтарды жеңуге дағдыландыратын бағдарлама. Оқушы ізденімпаз, ойшыл, өз ойын дәлелдейді. Мұғалім іс-әрекеттің жетекшісі және ұйымдастырушы.

Сыни тұрғыдан ойлауды дамыту бағдарламасы бүкіл әлем мұғалімдерінің бірлескен әрекеті болып табылады. Тәжірибені Джинни Л.Стил, Кертис С.Мередит және Чарльз Темпл жүйелеген. Жобаның негізі – Ж.Пиаже мен Л.С.Выготскийдің теориялары. Мақсат – барлық жастағы оқушыларды кез келген мазмұнды сыни тұрғыдан қарастыруға және екі пікірдің бірін таңдау туралы негізделген шешім қабылдауға үйрету. Джордж Соростың Ашық қоғам институты мен Сорос Қазақстан қоры арқылы елімізге келген бұл технология орыс және қазақ тілдерінде мектеп тәжірибесіне ене бастады [2. 102-б].

Авторлар «сыни тұрғыдан ойлау» ұғымын белгілі бір идеяларды қабылдау, олардың немен байланысты екенін сараптау, скептикалық ойларға оңай қарсы қою, оларды салыстыру, сол идеяларды қарама-қарсы көзқарастармен таразылау, оларға сенімділікпен қарау деп түсіндіреді.

«Сыни тұрғыдан ойлау – бұл белгілі бір мәселе бойынша бар идеяларды жинақтаумен, оларды қайта қарастырумен және шешім қабылдаумен аяқталатын күрделі психологиялық процесс».

Сыни тұрғыдан ойлау – адам өмірінің бір бөлігі. Өйткені бұл философия адамдарға тек қажетті ақпаратты жинауға және жаңа білімді ескіден ажыратуға көмектеседі, бұл көптеген мүмкіндіктер мен шешімдердің арасында маңызды және пайдалы.

Сыни тұрғыдан ойлау стратегиясын қолдана отырып жұмыс жасау барысында оқушылар төмендегі қасиеттерге ие болады:

1. Өз бетінше қорытынды жасау, қорытынды жасау.

2. Ұқсас құбылыстардың ішінен тиімдісін таңдай білу.

3. Тапсырмаларды өздігінен орындай білу.

4. Пікірталас өткізу қабілетін дамыту.

Сыни тұрғыдан ойлаудың маңыздылығының нәтижелері:

1. Әдістердің түрлері.

2. Белсенді практикалық іс-әрекетке түсу.

3. Басқалармен тіл табыса білу, өзін қорғай білу.

4. Қажет болса, өз көзқарастарын өзгерту.

5. Топтық қорытындыға келе білу.

6. Топ алдында сөйлеп, өз ой-пікірін айта білу [6. 113-б].

Сонымен, қорытындылай келе, мектептегі эпикалық шығарманы талдау әдебиеттану ғылымынан да, педагогикалық пәндерден де туындайтын көптеген талаптар қойылатын күрделі шығармашылық үдеріс деп айта аламыз. Бұл мектептік талдаудың екі жақты сипатын, оқушылар үшін субъективті маңызды және ондағы объективті маңызды мәселелердің күрделі үйлесімін анықтайды.

Эпикалық шығарманы мектепте оқып-үйренудің ерекшелігі оның баяндау сипатында және шығармаларға кіріспе сабақтарында ерекше тәсілдерде екенін зерттеу барысында анықтадық.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Тәжіғалиева З. Әдебиет сабақтарында оқушыны сыни тұрғысынан ойлауға баулудың тиімді технологиясы. – Алматы: Білім, 2017 ж. – 147-б.

2. Курдюмова Т.Ф. V-IX сыныптардағы әдебиет бағдарламасы. – Москва: Рассвет, 2019 ж. – 102-б.

3. Кластер Д. Педагогика. Новый курс: Болашақ мамандарға араналған нұсқаулық. – Москва: Владос, 2022 ж. – Кн.1. – 576 с.

4. Чарльз Темпл, Джон Дьюи, Мередит Педагогикалық технология компоненттері. – Москва, Педагогика, 2019 ж. – 290-б.

5. Пиаже Ж., Выготский Л.С., Эльконин-Давыдов «Әдеби терминдердің сөздігі». – Москва: Педагогика, 2014 ж. – 19, 101, 257-бб.