КӨШБАСШЫЛЫҚ ТЕОРИЯЛАРЫ МЕН ЖЕТЕКШІЛІК СТИЛЬДЕРІ

Қазіргі заманда ұйымның табысты қызмет етуі мен ұжымдық тиімділіктің жоғары болуы көбіне көшбасшы тұлғаның біліктілігіне, басқару стиліне және адамдармен қарым-қатынас орната білу қабілетіне тікелей байланысты. Басқару психологиясында көшбасшылық феномені адамның өзгелерге ықпал ету, ынталандыру және ортақ мақсатқа жетелеу қабілетін сипаттайды. Көшбасшылық тек билік жүргізу емес, ол тұлғаның сенім қалыптастыру, уәждеме тудыру және ұжымның үйлесімді қызметін қамтамасыз ету шеберлігі болып табылады.

Көшбасшылық теорияларының қалыптасу тарихы ұзақ әрі күрделі. Алғашқы кезеңде ғалымдар көшбасшының туа біткен қасиеттеріне назар аударды. Тұлғалық қасиеттер теориясы бойынша, көшбасшы болу адамның табиғи мінезіне, ерік-жігеріне, сенімділігіне және жауапкершілігіне байланысты. Кейіннен мінез-құлық теориясы пайда болып, көшбасшылықты адамның іс-әрекеті мен тәжірибесі арқылы дамитын құбылыс деп түсіндірді. Бұл теория бойынша көшбасшылық қасиеттерді үйренуге және дамытуға болады.

К. Левиннің зерттеулері нәтижесінде үш негізгі жетекшілік стилі анықталған: авторитарлық, демократиялық және либералды стильдер. Авторитарлық стильде шешім қабылдау көшбасшының қолында болады және бағыныштылардың пікірі ескерілмейді. Демократиялық стильде керісінше, ұжым мүшелерінің ұсыныстары мен ойлары ескеріледі, шешім бірлесе қабылданады. Ал либералды стильде жетекші бақылауды азайтып, бағыныштыларға еркіндік береді. Бұл стиль кей жағдайларда шығармашылық пен дербестікті арттырғанымен, ұйымдық тәртіптің әлсіреуіне алып келуі мүмкін.

Көшбасшылықты түсіндіретін маңызды бағыттардың бірі – жағдаяттық теория. Бұл көзқарас бойынша, тиімді жетекшілік нақты жағдайға байланысты өзгереді. Херси мен Бланшардтың моделі бойынша көшбасшы өзінің стилін бағыныштылардың жетілу деңгейіне, олардың уәждемесіне және міндеттердің күрделілігіне қарай бейімдеуі қажет. Осылайша, әрбір жағдай көшбасшыдан икемділік пен бейімделу қабілетін талап етеді.

Трансформациялық көшбасшылық теориясы басқару психологиясының заманауи бағыты болып саналады. Бұл теорияны Б. Басс пен Д. Бернс дамытқан. Трансформациялық көшбасшы бағыныштыларды шабыттандыруға, ортақ құндылықтар арқылы біріктіруге және ұйым мәдениетін өзгертуге бағытталады. Мұндай көшбасшы жаңашылдықты қолдап, әрбір қызметкердің жеке әлеуетін ашуға тырысады. Ол сенім мен ынтымақтастық негізінде ұжымдық рух қалыптастырады.

Жетекшілік стильдері көшбасшының бағыныштылармен қарым-қатынас орнату тәсілін сипаттайды. Тиімді жетекшілік стилін таңдау ұйымның құрылымына, ұжымның психологиялық климатына және көшбасшының жеке ерекшеліктеріне байланысты. Қазіргі менеджмент тәжірибесінде демократиялық және трансформациялық стильдер ең нәтижелі болып есептеледі. Себебі олар ұжымдағы сенімділікті арттырып, мотивация мен шығармашылықты күшейтеді.

Қорытындылай келгенде, көшбасшылық теориялары мен жетекшілік стильдері басқару психологиясының өзекті зерттеу нысандарының бірі болып табылады. Тиімді көшбасшы жағдайға икемделіп, ұжымның әлеуетін барынша дамыта алады. Заманауи көшбасшының басты міндеті – адамдарды біріктіріп, ортақ мақсатқа жетелеу және инновациялық көзқарас қалыптастыру. Демек, шынайы көшбасшы – өз ұжымын сеніммен алға жетелейтін тұлға.

Жубаназарова Н.С.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ,

психология ғылымдарының кандидаты, профессор м.а.

Болатова А.Б.

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

Филология факультетінің 1-курс магистранты