МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

1-ТАРАУ. ЕСТЕ САҚТАУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1. Есте сақтау ұғымы, мәні және психологиялық анықтамасы
1.2. Есте сақтаудың түрлері: қысқа мерзімді, ұзақ мерзімді, оперативті есте сақтау
1.3. Есте процестері

2-ТАРАУ. ЕСТЕ САҚТАУДЫҢ ДАМУЫ

2.1. Оқушының есте сақтау қабілетінің даму ерекшеліктері
2.2. Жас ерекшеліктеріне байланысты есте сақтау деңгейінің өзгеруі
2.3. Жеке және топтық факторлардың есте сақтауға әсері (мұғалім, орта, мотивация)
2.4. Есте сақтау дағдыларын дамыту жолдары: әдістер мен тәсілдер

3-ТАРАУ. ЕСТЕ САҚТАУДЫ ЗЕРТТЕУ ТӘЖІРИБЕСІ

3.1. Зерттеу әдістемесі (сауалнама, бақылау, тестілеу, ойындар)
3.2. Зерттеу нәтижелері

4-ТАРАУ. ЕСТЕ САҚТАУ ҚАБІЛЕТІН ДАМЫТУ БОЙЫНША ҰСЫНЫСТАР

4.1. Мұғалімдерге арналған әдістемелік ұсынымдар
4.2. Сабақ барысында есте сақтау дағдыларын жетілдіру жолдары және жас ерекшеліктеріне сәйкес жаттығулар мен ойындар

ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ

ІV. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

ҚОСЫМШАЛАР

КІРІСПЕ

Білім беру үрдісінде оқушының оқу жетістігі тек пәндік біліммен шектелмейді. Танымдық процестердің ішінде есте сақтау қабілеті ерекше орын алады, себебі ол алынған ақпаратты қабылдау, сақтау және қажет кезде қайта пайдалану мүмкіндігін береді. Есте сақтау – бұл психикалық процестердің бірі, ол оқушының сабақтағы белсенділігіне, оқу материалын меңгеру жылдамдығына, сондай-ақ шығармашылық қабілеттеріне әсер етеді.

Орта мектепте, оқушылар әр түрлі пәндерде жаңа материалмен танысады. Қазақ тілі мен әдебиеті сабағында мәтіндерді, өлең жолдарын, грамматикалық ережелерді, жаңа сөздерді есте сақтау маңызды. Оқушылардың есте сақтау қабілеті олардың танымдық белсенділігін, сабаққа деген қызығушылығын және өздігінен оқу дағдыларын айқындайды.

Есте сақтау қабілетін зерттеумен Г.Эббингауз, З.Фрейд, А.Бине,К.Бюлер,А.Н.Лентьев,А.Р.Лурия,С.Л.Рубинштейн, Б.В. Зейгарник ,Л.С.Выготский және т.б көптеген шетел және отандық ғалымдар айналысқан.Бүгінгі күнде де есте сақтау қабілетін зерттеумен медицина,генетика,психологияны,кибернетика және басқа ғылымдар өкілдері айналысуда.Біз зерттеу тақырыбын мәселенің актуалды болуына байланысты таңдадық.

Психолого-педагогикалық әдебиетті зерттеуде біз балалардың есте сақтау қабілетін дамыту қажеттілігі және тілдіктеорияны үйрету үрдісіндегі мектепке дейінгі балалардың есте сақтау қабілетін дамыту бойынша әзірлемелер саны аз болуы арасында қарама-қайшылықты айқындадық. Айқындалғанқарама –қайшылық тілдік теорияны үйрету үрдісінде балалардың есте сақтау қабілетін дамыту жағдайларын айқындау зерттеу мәселесін белгілеу мүмкіндігін берді. Аталмыш мәселе негізінде «тілдік теорияны үйрету үрдісінде мектепке даярлық топ балаларының есте сақтау қабілетін дамыту»деген зерттеу тақырыбын тұжырымдау мүмкін болды. Адамның қабылдағандары ізсіз жоғалып кетпейді.Үлкен ми сыңарлары қыртысында қозу процесінен іздер сақталып қалады . Бұл іздер қозу туғызған тітіркендіргіштер жоқ кезінде де қозудың тууына мүмкіндік жасайды.Соның негізінде адам есте тұтып және сақтай алады,ал кейін жоқ нәрсені бейнелендіреді немесе бұрын игерілген білімін қайта жаңғырта алады. Жеткіншек жаста (11–13 жас) есте сақтау қабілеті қарқынды дамиды. Бұл кезеңде миға ақпаратты қабылдау, сақтау және қайта қолдану процестері жетіле бастайды. Сол себепті бұл жас кезеңінде оқушылардың есте сақтауын зерттеу, оның даму ерекшеліктерін анықтау және педагогикалық әдістерді қолдану маңызды болып табылады.

Сондай-ақ, қазіргі білім беру жүйесі оқушы белсенділігін арттыруға, ойлау қабілетін дамытуға бағытталған. Алайда тәжірибе көрсеткендей, кейбір оқушылар жаңа ақпаратты қабылдау және есте сақтау барысында қиындықтарға тап болады. Осы тұрғыдан алғанда, оқушылардың есте сақтау қабілетін зерттеу олардың оқу белсенділігін арттыруға, пәнге деген қызығушылығын күшейтуге және шығармашылық қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді. Бұл жұмыс педагогика мен психология саласындағы өзекті мәселелердің бірі болып табылады.

Зерттеу өзектілігі

Есте сақтау қабілеті оқу процесінің негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. Ол оқушының жаңа ақпаратты қабылдауы, оны жүйелеуі, есте сақтауы және қажет кезде қайта қолдануы арқылы оқу сапасын арттыруға мүмкіндік береді. Мектеп жасындағы оқушыларда есте сақтау қабілеті маңызды роль атқарады, өйткені оқушылар жаңа пәндерге, ұғымдарға және материалдарға қарқынды түрде үйренеді.

Зерттеулер көрсеткендей, жас ерекшелігіне байланысты есте сақтау қабілеті әртүрлі дамиды. Жеткіншек жасында есте сақтау көлемі, жылдамдығы және мазмұны жетіле бастайды. Сондықтан бұл кезеңде оқушылардың есте сақтау қабілетін зерттеу педагогикалық тәжірибе үшін өзекті болып отыр.

Есте сақтау қабілетінің төмендігі оқушылардың оқу мотивациясына, сабақтағы белсенділігіне және өзіндік бағалауына әсер етеді. Мысалы, кейбір оқушылар мәтінді есте сақтай алмай, тапсырмаларды орындауда артта қалуы мүмкін. Бұл әсіресе меланхолик және флегматик типтегі оқушыларға тән, олар жаңа материалды меңгеруде баяулайды, ал холерик және сангвиник оқушылар ақпаратты тез қабылдайды, бірақ оны ұзақ уақыт есте сақтай алмауы мүмкін.

Сонымен қатар, педагогикалық әдістердің тиімділігі көбінесе есте сақтау қабілетіне байланысты. Егер мұғалім әр оқушының ерекшелігін ескеріп сабақ ұйымдастырса, оқушылардыңоқу белсенділігі, сабаққа деген қызығушылығы және шығармашылық қабілеттері артады.

Осы тұрғыдан, орта мектеп оқушыларының есте сақтау қабілетін зерттеу – заманауи білім беру жүйесінде өзекті мәселе болып табылады. Бұл зерттеу педагогтарға оқушылардың оқу қабілеттерін жақсартуға, сабақтарды тиімді ұйымдастыруға және жеке жұмыс әдістерін қолдануға мүмкіндік береді.

Зерттеудің мақсаты:

Мектеп оқушыларының есте сақтау қабілетін зерттеу және оны дамыту әдістерін анықтау, сондай-ақ есте сақтаудың оқу белсенділігіне әсерін көрсету.

Міндеттері:

1. Есте сақтау ұғымын, оның психологиялық және педагогикалық мәнін қарастыру;

2. Оқушылардың жас ерекшеліктеріне байланысты есте сақтау қабілетін зерттеу;

3. Оқушылардың есте сақтау деңгейін диагностикалық әдістер арқылы анықтау (тест, бақылау, сауалнама);

4. Практикалық сабақтар мен тренингтер арқылы есте сақтау қабілетін дамыту жолдарын көрсету;

5. Зерттеу нәтижелерін талдап, орта мектепте қолдануға арналған әдістемелік ұсынымдар әзірлеу.

1-ТАРАУ. ЕСТЕ САҚТАУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1Есте сақтау ұғымы, мәні және психологиялық анықтамасы

Есте сақтау – адамның өткен тәжірибесін қабылдау, сақтау және қажет болған жағдайда оны қайта қолдану қабілеті. Бұл психикалық процесс адамның өмірінде шешуші рөл атқарады, себебі ол ойлау, сөйлеу, оқу және шығармашылық қызметтің негізі болып табылады.

Психологияда есте сақтау ұғымын алғаш зерттегендер қатарында Герман Эббингауз (Hermann Ebbinghaus, 1850–1909) бар. Ол эксперименттік әдіспен есте сақтау процесін зерттеп, жад қисығы (forgetting curve) және қайталанудың тиімділігі туралы теориясын ұсынды. Эббингауздың зерттеулеріне сәйкес, ақпаратты ұзақ уақыт есте сақтау үшін оны бірнеше рет қайталау қажет.

Қабылдау сияқты есте бейнелендіретін процес болып саналады, бірақ дәл қазіргі сәттегі әрекет ғана емес,бұрын болып өткендер де бейнеленеді. Ес ұғымына көптеген ғалымдар әр түрлі анықтамалар бар. Р.Қараева ес ұғымына мынандай анықтама береді «Адамның бұрын қабылдаған нәрселері мен құбылыс бейнелерінің,көңіл-күйлерінің ойда сақталып,қажет кезінде қайта жаңғыруы ес процесі деп аталады».

Ал Сәт Бап-Баба «Ес- дегеніміз – адам тәжірбиесін есте тұту, сақтау және қайта жаңғырту жолдарымен бейнелендуру»-деген.

Қ Жарықпаев ұғымына «Ес дегеніміз сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының адам миында сақталып,қайтадан жаңғыртылап, танылып,ұмытылуын бейнелейтін процесс»,-деп анықтама береді.Ес қабылдау актісінің өзінде қатысады,өйткені танусыз қабылдау мүмкін емес,зат қабылдау дың қатысынсыз қайтажатқанда ес қабылдау мен байланысы жоқ дара психикалық процесс ретінде көрініс береді.

И.П. Павлов өз қызметшілерімен бірге естің мидың рефлекстік қызметінің нәтижесі екенін тәжірибе жүзінде көрсетіп береді.Уақытша нервтік байланыс ,-деп жазды Павлов,-жануарлар дүниесі біздің өзіміздегі өте универсалдыфизиологиялық құбылыс.Сонымен бірге ол психикалық та,мейлі әр түрлі әрекеттердің,әсерлердің немесе әріптердің байланысынан тұратын құрылым болсын ,психологтардың сөз және ойлар тізбегі ассоциация деп айтатындары. Естің негізінде ассоциациялар немесе байланыстар жатады.Ақиқат дүниедегі бір-бірімен байланысты зат немесе құбылыстар адамның есінде де байланысып сақталады. Біз бұл заттардың біреуімен кездесіп ассоциация бойынша онымен байланысты бастысын есімізге түсіре аламыз.Сонымен есте сақтау дегеніміз –есте сақтайтын нәрсені бұрыннан белгілі нәрсемен байланыстыру, ассоциация жасау.

Физиологиялық жағынан алғанда ассоциация уақытша нервтік байланыс болып саналады.Ассоциациялар қарапайым және күрделі болып екіге бөлінеді.Қарапайымына аралас, ұқсастық және қарама қарсылық жөнінен үш түрлі ассоциайияны жатқызады.Аралас ассоциация уақыттық немесе кеңістік байланысы бар екі құбылысты біріктіреді.Мұндай ассоциация, мәселен, әріптерді жаттағанда пайда болады да бір әріптің атауы, одан кейінгісін еске түсіреді.Ұқсастық жөніндегі ассоциация ұқсас сипатты екі құбылысты біріктіреді,оның біреуінің атауы екіншісін еске түсіреді.Мысалы, мұғалім география сабағында оқушыларды Австралия порттарының аттарымен таныстырып тұрып олардың біреуінің аты Аделияда деген әйел атына ұқсас екенін айтады, сөйтіп есте сақтауынды жеңілдететін ұқсастық ассциациясын жасайды.Қарама-қарсылық ассоциациясы қарама-қарсы екі құбылысты байланыстырады.Мәселен, шөлейт аймақ ерекшелігі орманды аймақпен қарама-қарсылығында есте қалады.Бұл түрлерден басқа мағыналық күрделі ассоциациялар да болады Олар бөлшек пен тұтастық, тек пен түр,себеппен салдар сияқты ақиқат өмірде де тұрақты байланыста болатын екі құбылысты байланыстырады.Бұл ассоциациялар біздің біліміміздің негізі болып саналады.Ассоциация жасалуына қайталаудың қажеттілігі бар.Кейде үлкен ми сыңарлары қыртысында ассоциация жасалуын жеңілдететін өте күшті қозу туса байланыс бірден де пайда болады.Ассоциация туғызудың маңызды шарты тәжірибе үстінде қостау, яғни есте сақталуы тиіс нәрсені оқу процесінде қолданып отыру болып табылады.Ес-сигнал туралы информацияның сигнал әсері тоқтаған соң да сақталуы.Онтогенез процесінде әр организм сыртқы ортадан информация алады, ол оны өңдейді, сақтайда және қайта жаңғыртады немесе мінез –құлықты пайдаланады.Мидың жұмыс жасауы үшін информацияның түсуі, өңделуі ғана емес,сондай ақ оның белгілі бір қоры сақталуы қажет.Нерв жүйесінде түрлі эвалюция процесінде шартсыз рефлекс нем есе инстикт болып қалыптасқан және организмнің индивидуалды өмірінде шартты рефлекс түрінде бойына сіңген екі түрлі информация сақталады.Соларға сәйкес естің екі тегі –түрлік ес және индивидуалды ес болады.Қазіргі кезде биология мен гетиканың жетістіктері индивидуалды естің ішкі механизмінен гөрі түрлік ес туады, тұқым қуалау механизмі жайлы молырақ білуге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, Жан Пиаже (Jean Piaget, 1896–1980) балалардың танымдық дамуын зерттей отырып, есте сақтауды ақпаратты өңдеу мен қоршаған әлемді түсіну процесінің құрамдас бөлігі ретінде қарастырды. Пиаже бойынша, баланың жасы мен ойлау деңгейіне байланысты есте сақтау қабілеті өзгереді: жас ұлғайған сайын ақпаратты қабылдау, сақтау және оны қайта қолдану қабілеті жетіле түседі.

Есте сақтау адам өмірінде бірнеше маңызды функцияларды атқарады:

1. Ақпаратты сақтау – өткен тәжірибені жинақтау арқылы жаңа білімге қол жеткізу.

2. Ойлау процесін қамтамасыз ету – алған ақпарат негізінде шешім қабылдау, есептеу және шығармашылық ойлау мүмкіндігі пайда болады.

3. Мінез-құлықты реттеу – өткен тәжірибеден сабақ алу арқылы әрекеттерді дұрыс жоспарлау.

4. Әлеуметтік және мәдени қызмет – тарихи білім, әдеби шығармалар, тілдік қордың сақталуына ықпал етеді.

Лев Выготский (Lev Vygotsky, 1896–1934) есте сақтауды әлеуметтік орта мен мәдениетпен тығыз байланысты процесс деп санады. Оның пікірінше, оқушының есте сақтау қабілеті қоршаған ортадан алған ақпаратқа, мұғалімнің көмегі мен оқу тапсырмаларына тікелей тәуелді.

Психологиялық тұрғыдан, есте сақтау – бұл ақпаратты қабылдау, сақтау, қайта жаңғырту және қолдану процесі. Мұнда бірнеше кезең бар:

1. Қабылдау (психологиялық қабылдау) – ақпаратты сезім мүшелері арқылы алу. Мысалы, оқушы мәтінді тыңдайды немесе оқиды.

2. Сақтау – ақпарат ми құрылымында жүйеленіп, ұзақ немесе қысқа уақытқа сақталады.

3. Қалпына келтіру – қажет кезде ақпаратты еске түсіру. Мысалы, тест тапсырмасын орындау кезінде немесе өлең жолдарын жаттау кезінде.

4. Қолдану – алынған ақпаратты жаңа жағдайларда пайдалану. Мысалы, жаңа мәтінді түсіндіру немесе шығарма жазу.

Александр Лурия (А.Р. Лурия, 1902–1977) есте сақтауды адамның тәжірибесін сақтау және оны белсенді түрде қолдану қабілеті ретінде қарастырды. Лурия тәжірибесінде балалардың мәтінді есте сақтау қабілетін зерттеп, есте сақтау процесі когнитивтік даму деңгейімен тығыз байланысты екенін көрсетті.

Психологтар есте сақтауды әртүрлі аспектілер бойынша жіктеген. Мысалы:

• Жан Пиаже: ақпаратты қабылдау мен сақтау деңгейіне қарай жас ерекшеліктеріне бөлді.

• Лев Выготский: әлеуметтік және мәдени әсерді ескерді.

• Александр Лурия: функционалды жүйелер бойынша есте сақтау түрлерін (көрнекі, дыбыстық, логикалық) сипаттады.

• Роберт Стернберг (Robert Sternberg, 1949–ж.т.): есте сақтауды практикалық, креативті және аналитикалық компоненттерге бөліп қарастырды.

Мысалы, мектептегі орта мектеп оқушылары үшін есте сақтау мына түрлерінде көрінеді:

1. Көрнекі есте сақтау – мәтінді оқып, негізгі ойды немесе суретті есте сақтау.

2. Дыбыстық есте сақтау – өлең жолдарын, жаңа сөздерді тыңдап есте сақтау.

3. Логикалық (мағыналық) есте сақтау – мәтіннің мазмұнын, оқиғалардың себеп-салдарын есте сақтау.

Оқушылардың оқу белсенділігі, шығармашылық тапсырмаларды орындауы, өздігінен оқуы – барлығы есте сақтау қабілетіне байланысты. Мысалы:

• Қазақ тілі мен әдебиеті сабағында жаңа сөздерді және мәтін мазмұнын есте сақтау оқушының сөздік қорын дамытуға және шығармашылық тапсырмаларды орындауға көмектеседі.

• Математикада формулаларды есте сақтау есепті шешуге ықпал етеді.

• Тарих сабағында тарихи оқиғаларды есте сақтау сабаққа қызығушылықты арттырады.

Есте сақтау қабілеті дұрыс дамытылған оқушы ақпаратты тез қабылдайды, оны ұмытпайды және жаңа білімге байланыстыра алады. Осы тұрғыдан қарағанда, мектеп оқушыларының есте сақтауын дамыту – оқу сапасын арттырудағы негізгі фактор болып табылады. Осылайша, есте сақтау – адамның психикалық қызметінің маңызды құрамдас бөлігі. Ол білім алуды, ойлау қабілетін, шығармашылық қызметті және әлеуметтік бейімделуді қамтамасыз етеді. Психологтардың зерттеулері (Эббингауз, Пиаже, Выготский, Лурия, Стернберг) көрсеткендей, есте сақтау қабілеті жас ерекшелігіне, психологиялық типіне, әлеуметтік орта мен педагогикалық әдістерге байланысты дамиды.

Мектептегі практикалық сабақтарда оқушылардың есте сақтау қабілетін дамытуға бағытталған әдістерді қолдану олардың оқу белсенділігін арттырып, жаңа ақпаратты тиімді меңгеруге мүмкіндік береді.

1.2. Есте сақтаудың түрлері: қысқа мерзімді, ұзақ мерзімді, оперативті есте сақтау

Есте сақтау – адам психикасының негізгі когнитивтік процесі болып табылады. Ол өткен тәжірибені қабылдау, сақтау және қажет кезде қолдану қабілетін қамтиды. Психология ғылымында есте сақтау бірнеше түрге бөлінеді: қысқа мерзімді, ұзақ мерзімді және оперативті (жедел) есте сақтау. Әрқайсысы оқу үрдісінде маңызды рөл атқарады, әсіресе мектеп жасындағы оқушылар үшін.

Есте сақтау түрлерін зерттеген психологтар: Герман Эббингауз, Александр Лурия, Дональд Хебб, Жан Пиаже, Лев Выготский, сондай-ақ қазіргі когнитивтік психология өкілдері. Олардың зерттеулері оқушының оқу белсенділігі мен танымдық дамуына әсер ететін есте сақтау түрлерінің ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік береді.

Қысқа мерзімді есте сақтау – алынған ақпаратты қысқа уақытқа (бірнеше секундтан бірнеше минутқа дейін) сақтау қабілеті. Бұл түрі ақпаратты тек уақытша қабылдап, оны тез қайта қолдануға мүмкіндік береді.

Герман Эббингауз өзінің тәжірибелерінде қысқа мерзімді есте сақтауды зерттеп, ақпаратты тез ұмыту заңдылығын анықтады. Оның «ұмытудың қисығы» зерттеуі бойынша, егер ақпарат бірнеше рет қайталанбаса, оны қысқа мерзімді есте сақтау арқылы есте сақтау ұзақтығы біртіндеп төмендейді. Қысқа мерзімді есте сақтау мектептегі сабақта өте маңызды. Мысалы, қазақ тілі сабағында мұғалім жаңа сөздерді айтып, оқушылардан қайталау сұрағанда, қысқа мерзімді есте сақтау белсенді жұмыс істейді. Оқушы сөзді бірнеше секунд немесе минутқа есте сақтап, дереу қолданысқа енгізеді. Мәселен, 6-сынып оқушысы жаңа өлең жолын бірінші рет тыңдағанда, ол ақпарат тек қысқа мерзімді есте сақтауға түседі. Егер оқушы оны қайталамаса, сөздер ұмытылып кетуі мүмкін.

Қысқа мерзімді есте сақтаудың ерекшеліктері:

1. Ақпаратты аз мөлшерде сақтау мүмкіндігі (әдетте 5–9 бірлік).

2. Жылдам қабылдау және қайта өңдеу.

3. Ақпаратты ұзақ уақытқа сақтау үшін қайталау қажет.

Ұзақ мерзімді есте сақтау – алынған ақпаратты ұзақ уақытқа сақтау қабілеті. Бұл түрі ақпаратты күндер, айлар, тіпті жылдар бойы есте сақтау мүмкіндігін береді. Александр Лурия ұзақ мерзімді есте сақтауды адамның тәжірибесін сақтау және оны жаңа жағдайларда қолдану қабілеті ретінде қарастырды. Ол мектептегі балаларда ұзақ мерзімді есте сақтаудың когнитивтік негіздерін зерттеді. Ұзақ мерзімді есте сақтау мектепте оқу белсенділігін қамтамасыз етеді. Мысалы, әдебиет сабағында бұрынғы сабақта оқыған шығарманы кейін еске түсіру немесе тарих сабағында тарихи оқиғаларды білу ұзақ мерзімді есте сақтауға байланысты. Мәселен, 6-сынып оқушысы Айгерім өткен аптада оқыған өлеңді қайта еске түсіріп, оны сыныпта оқу кезінде дұрыс айта алады. Бұл ақпарат ұзақ мерзімді есте сақтауға енгендіктен мүмкін болды.

Ұзақ мерзімді есте сақтаудың түрлері:

1. Эпизодтық есте сақтау – жеке оқиғаларды, тәжірибені сақтау.

2. Семантикалық есте сақтау – мағыналық ақпарат, сөздер, тұжырымдар.

3. Процедуралық есте сақтау – дағдылар мен әрекеттерді сақтау (мысалы, сурет салу, музыкалық аспапта ойнау).

Ұзақ мерзімді есте сақтау тиімділігіне әсер ететін факторлар: қызығушылық, эмоциялық қатысу, сабақтағы белсенділік, материалды жүйелеу және қайталау.

Оперативті немесе жедел есте сақтау (working memory) – ақпаратты уақытша сақтау және оны белсенді түрде өңдеу қабілеті. Бұл түрі оқу процесінде шешуші рөл атқарады, себебі ол ақпаратты есте сақтай отырып, оны бірден қолдануға мүмкіндік береді.

Дональд Хебб (Donald Hebb, 1904–1985) және қазіргі когнитивтік психологтар оперативті есте сақтау жүйесін зерттеді. Хебб оперативті есте сақтауды нейрондық байланыстар мен ақпарат өңдеудің динамикалық жүйесі ретінде қарастырды. Оперативті есте сақтау мектептегі тапсырмаларды орындауда белсенді қолданылады. Мысалы, 6-сынып оқушысы математика сабағында есеп шешу кезінде сандық мәндерді есте сақтап, оларды есепте қолданады. Қазақ тілі сабағында грамматикалық ережелерді бір сөйлемді құрастыру кезінде қолдану да жедел есте сақтауға байланысты. Мәселен, мұғалім сабақта 5 жаңа сөзді айтып, соларды пайдаланып сөйлем құрастыруды сұрайды. Оқушы сол сөздерді бірден есте сақтап, сөйлем құрастырады. Бұл оперативті есте сақтаудың дәл көрінісі.

Оперативті есте сақтаудың ерекшеліктері:

1. Ақпаратты қысқа мерзімге сақтау.

2. Ақпаратты белсенді түрде өңдеу.

3. Бірнеше тапсырманы қатар орындау қабілеті.

Оперативті есте сақтау оқушының ойлау қабілеті, назар аудару және шешім қабылдау дағдыларының дамуына ықпал етеді. Ол қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді есте сақтау арасындағы көпір қызметін атқарады.

Қысқа мерзімді есте сақтау:

• Жаңа сөздерді тыңдап, қайталау.

• Мәтінді алғашқы рет оқу.

Ұзақ мерзімді есте сақтау:

• Өткен аптадағы мәтінді қайта оқу.

• Әдебиет сабақтарында тарихи оқиғаларды жүйелеу.

Мұндай жаттығулар оқушылардың есте сақтау қабілетін дамытып, оқу белсенділігін арттырады.

Есте сақтау түрлерін білу мұғалімге сабақты тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Мысалы:

• Қысқа мерзімді есте сақтауға сүйеніп жаңа тақырыпты қысқа кезеңде енгізу.

• Ұзақ мерзімді есте сақтауды дамыту үшін материалды жүйелеу және қайталау.

• Оперативті есте сақтауды қолдау үшін тапсырмаларды кезең-кезеңімен беру.

Лев Выготский есте сақтау мен ойлау қабілеттерінің әлеуметтік және мәдени контекстке тәуелділігін атап өтті. Бұл мектептегі оқу тәжірибесінде сабақтарда әр оқушының когнитивтік мүмкіндігін ескерудің маңыздылығын көрсетеді.

Қысқа мерзімді, ұзақ мерзімді және оперативті есте сақтау – оқушының танымдық қызметінің маңызды құрамдас бөліктері. Бұл есте сақтау түрлерін дұрыс дамыту оқу белсенділігін арттырады, жаңа ақпаратты тез меңгеруге, шығармашылық тапсырмаларды орындауға мүмкіндік береді. Мектепте практикалық жаттығулар арқылы әр есте сақтау түрін дамытуға болады.

• Қысқа мерзімді есте сақтау – жаңа ақпаратты уақытша сақтау.

• Ұзақ мерзімді есте сақтау – материалды ұзақ мерзімге сақтау.

• Оперативті есте сақтау – ақпаратты бір уақытта сақтау және өңдеу.

Бұл түрлер бір-бірімен тығыз байланысты және оқушының оқу тиімділігі мен шығармашылық қабілетін арттыруда маңызды.

Естің кейбір түрлері арнайы аспап-мнометр арқылы өлшенеді.

Қимыл қозғалыс есі дегеніміз-ойын,спорт, еңбек, оқу әрекетіне байланысты әр түрлі қимыл-қозғалыстар мен әрекеттерді есте қалдырып, оларды қайта жаңғыртып отыру. Естің бұл түрі қозғалыс дағдыларын қалыптастырудың негізгі дағдылары болып табылады. Адамның бастан кешірген түрлі сезімдері мен эмоциялық күйлерін есте қалдырып отыруын сезімдік ес деп атаймыз.Өз айналасындағы нәрселер мен құбылыстарға көңіл күйлерінің қандай қатынаста болғанын қайта жаңғыртып,түрлі іс-әрекеттерді атқаруға жетелейді.

Эмоциялық ес бойынша адам басынан кешіргендерін еске түсіргендерде, бозарады не қызарады Өйткені, оның басынан өткен әр алуан жағдайлар оған күшті әсер етіп эмоциялық күйге ұшырайды.Белгілі мәні тұрғысынан алғанда бұл естің басқа түрімен салыстырғанда әлдеқайда күшті болады.

Бейне-көрнекілік ес заттар құбылыстардың қасиеттерін,нақты бейнесін ойда қалдырып қайта жаңғыртуда айқын көрініс береді.Естің бұл түрі арқылы табиғат көрінісі бастан кешкен оқиғалар,дыбыс иіс,дәм естері болып та бөлінеді.Егер қалыпты дамыған адамдарүшін есту есі мен көру есінің маңызы зор болса,соқыр саңырау адамдар мұның есесіне ойлау,иіс, дәм естері өте жақсы дамып, басқа естердің кемістіктерін толықтырады.Бейнелі ес,әсіресе көркемөнер кәсібімен шұғылданатын адамдарды жоғары әрі өте нәзік түрде дамыған болады.Кейде эстетикалық есі бар адамдар да кездеседі.Мұндай адамдар заттар мен құбылыстарды көз алдына нақты елестетіп, олардың жеке қасиеттерімен бөлшектерін айқын айыра алады.Олардың сезім мүшелері сыртқы тітіркендіргіштерге күшті қозудың нәтижесі болып саналады.

Сөздік-мағыналық ес біздегі ой, ұғым, пікір, ой қорытындылары сияқты түрлі формалар арқылы із қалдырып отырады.Ойдың қандай формасы болса да тілмен, сөзбен байланысты.Естің бұл түрінің сөздік-мағыналық деп аталуы да сондықтан.Бұрын қабылданған нәрселерді қажет кезінде біз сөз, не олардың мәнін есте сақтау арқылы жаңғыртамыз.Егер бейнелі есте бірнеше сигнал жүйесінің қызметі басым болса, сөздік-мағыналық есте екінші сигнал шешуші рөл атқарады.Нәрселердің мән жайын есте қалдыруды жиі қажет етіп отырады.

1.3 Ес процестері .

Ес өте күрделі процесс,оның өзі бірнешежеке процестерден тұрады. Бұлардың негізгілері: есте қалдыру, қайта жаңғырту, ұмыту. Ол арнайы есте қалдыру және еріксіз есте қалдыру болып екіге бөлінеді . Еріксіз есте қалдыруда адам алдына арнаулы тәсілдерін пайдаланбайды. Айналадағы өмірдің түрлі көріністерін оқиғалар мен адамдардың қимыл – әрекеті , сөзі т.б сол әрекетінің ағымына қарай есте қалып отырады. Ал( арнайы ырықты) есте қалдыру арнаулы тәсілдерді қажет етеді , оны тудыратын тиісті мотивтер болад . Қандай объектіні болмасын әдейілеп есте қалдыру үшін мына төмендегі шарттарды орындап отыруы қажет болады :

Еске қалдыруда әркез мақсат қойып отыру зор маңызды. Оқу материалын жақсы меңгеру үшін, оған қатты зейін қойу жеткіліксіз, ол үшін алға айқын, анық мақсат қоюу керек.

Есте қалдырудың қоғамдық, тәжірибелік мәні адамның қажетіне де байланысты болады. Мәселен оқушылар қандай бір шығарманы оқымасынбір қажетіне керек болар деп оқитын болса, оны есте қалдыру қиынға соқпайды.

Оқылатын шығарманы жоспарлай алу – есте қалдыруға көп жеңілдік келтіреді. Жоспар мүмкін болғанша анық болуы керек. Қалай болса солай құрыла салған жоспар есте сақтауға негіз бола алмайды. Оқитын шығарманың ішінен еске тірек боларлық жерлерін іздестіріп, оны бірнеше мағыналы бөлшектерге бөлу бөлшектердің әрқайсысының мағынасына лайықты ат ойлап табу- есте қалдыруды нәтижелі етеді.

Мағыналы есте қалдыру дегеніміз-нәрсенің мәніне түсіну. Сондықтан мағыналы түсіну ойлау процесімен тығыз байланысты. Материалды жақсы ұғынып , терең түсіну, мағыналы байланыстар жасау , маңызды белгілерін анықтай алу – оны анализдей, синтездей, салыстыра, жүйелей білуді керек етеді.Оқып отырған шығарманың байланысын , жүйелерін елестетуге , еске тірек боларлық ой- желісін табуда схема, чертеж, таблицалармен қатар арнаулы шартты белгілер қолданылып отырса , есте қалдырудың сапасы арта түседі . Есте қалдыруға тиіс шығарманы адам мүмкіндігінше өз сөзімен құрастырған сөйлемдермен айтып бергені абзал. Егер бала тәрбиешінің айтқанын , не өзінің кітаптан оқығанын сөзбе сөз айтып беретін болса , мұндай жағдайда оның есте қалдыру қабілеті жақсармайды

Есте қалдырудың сапасы дұрыс қайталай алуға байланысты.Әдетте оқу материалын бір қайталап оқып жаттап алуға болмайды.Аз уақыт ішінде жиі-жиі қайталап жаттаудың да қажеті жоқ.Мәселен өлеңді бірден жаттап алса,ол тез ұмытылады, сондықтан оны бірнеше уақытқа бөліп жаттау керек .Бірақ арадағы үзілістер тым ұзақ болмасын .Тек көлемі шағын шығарманы тұтас күйінде жаттауға болады .Егер шығарма көлемді болса , бөлшектеу қажет.Бірақ қалай болса солай бөлшектемей,логикалық ой сақталатындай етіп бөлгені пайдалы.Мұндайда қайталаудың саны азырақ болады және ол есте ұзақ сақталады.

Сондай-ақ, жатталған нәрсеніұмытып кеткен соң қайталау пайдасыз,оны ұмытпай тұрып қайталау керек,өйткені «Қайталауды ескеріп,құлап бара жатқан үйді жөндеу үшін емес,үйді берік нығайта отырып,үстіне екінші қабат салу үшін жасайды.Әрбір ілгерілеп басқан адым бұрынғы өткендерді қайталап отыруға негізделу керек».Қайталауды түрлендіріп отырудың оны уақыт жөнінде дұрыс құрудың маңызы жөнінде К.Д.Ушинский былай дейді барудың ешбір қажеттілігі жоқ… ал кездейсоқ кездескенді,жаттап,қайталап,айтып беру әлде қайда пайдалы.Жаттаудың мнемотикалық әдісінің бірі механикалық есте қалдыру.Егер мағыналы есте қалдырудың мәнісі құбылыстардың ішкі мәніне, олардың бір-бірімен байланысына түсіну болатын болса, механикалық есте қалдыруда заттар жай, сыртқы байланысқа түседі.Мұның басты шарты қайталау.Естің бұл түрінің кей жағдайда іске керек болып қалатын кездері болады.Шетел сөздерінің жазылуы мен айтылуын, қиын сөздер мен атауларды, көше,жер,су аттарын, телефон нөмірлерін есте қалдыру қажет болған кезде механикалық еске қалдырып жатқан дұрыс.Еске қалдырудың соңғы түрі жасанды ассоциациялар арқылы мнемоникалық әдіспен жүзеге асып отырады.Сондай-ақ жатталған нәрсені ұмытып кеткен соң қайталау пайдасыз, оны ұмытпай тұрып қайталау керек,өйткені «қайталауды ескіріп,құлап бара жатқан үйді жөндеу үшін емес,үйді берік нығайта отырып, үстіне екінші қабат салу үшін жасайды.Әрбір ілгерілеп басқан адым бұрынғы өткендерді қайталап отыруға негізделу керек. Қайталауды түрлендіріп отырудың ,оның уақыт жөніне дұрыс құрудың маңызы жөнінде К.Д.Ушинский былай дейді «Бұдан бұрын жаттап алғандарды сол күйінде аудармай,айтып беруды, ешбір қажеттілігі жоқ- ал, кездейсоқ кездескенді, жаттап алғанды жаңа түрмен айту, яғни жаттап алғанды басқа сөздермен қайталап айтып беру әлдеқайда пайдалы»,Жаттаудың мнемотикалық әдісінің бірі механикалық есте қалдыру.Егер мағыналы есте қалдырудың мәнісі құбылыстардың ішкі мәніне, олардың бір-бірімен байланысына түсіну болатын болса, механикалық есте қалдыруда заттар жай, сыртқы байланысқа түседі.

Мұның басты шарты қайталау.Естің бұл түрінің кей жағдайда іске керек болып қалатын кездері болады.Шетел сөздерінің жазылуы мен айтылуын, қиын сөздер мен атауларды, көше, жер,су аттарын, телефон нөмірлерін есте қалдыру қажет болған кезде механикалық еске қалдырып жатқан дұрыс. Еске қалдырудың соңғы түрі жасанды арқылы ассоциациялар арқылы мнемотикалықәдіспен жүзге асып отырады.Қайта жаңғырту және арнайы қайта жаңғырту деп екіге бөлінеді.Еріксіз қайта жаңғыртуды адам алдына мақскат қоймайды.Мұны іс-әрекеттің барысы туғызып қайта жаңғыртудың осы түрі көбінесе адамның үнемі айналысактын әрекетімен мазмұндас болады. Арнайы қайта жаңғырту ерік кішін жұмсаумен арнаулы әдіс, тәсідер қолданумен жүзеге асады. Арнайы қайта жаңғырту – әдейілеп еске түсіру, ойлаумен тығыз байланысты, өте белсенді процесс.Қайта жаңғыртудың да көптеген әдітері бар.Көлемі үлкен шығармаларды қайта жаңғырту үшін жазбаша немесе ойша оның жоспарын жасау қажет болады.Жоспар жасаудың өзі қажетті шығарманы жинақты, белгілі арнаға жүйелейді.Мұның өзі қайта жаңғыртудың сапалы болуына көп жәрдемін тигізеді.Қайта жаңғыртуда бұррын оқылған, қабылданған обьектілерді бір-бірімен салыстырып отыру да аса пайдалы.Қайта жаңғыртуда ассоциацияларды бұлардың мағыналы байланыстарын пайдаланған жөн.Мұндайда адам бір мағыналы нәрсені қызық қылып, ұмытқанын соның төңірегінде еске түсіреді. Ала қалай болса солай кездейсоқ нәрсемен байланыстырса, ондай қайта жаңғырту адамды шығарманың негізгі қазығынан адастырады.Оқыған нәрсеге жауапкершілікпен қарау, мұнда табандылық, тұрақты қызығудың болуы да қайта жаңғыртудың нәтижелі болуының қажетті шарттары болып есептеледі.Қайта жаңғыртудан тану процесін ажырату керек.Тану – қайта жаңғыртудың қарапайым түрі.Тану- бұрын қабылданған және қайтадан кезіккенде көрінетін ес процесі.Тану адамның қабылдау санасындағы ерекшеліктеріне қарай түрлі дәрежеде көрінеді.Мәселен, біреу нәрсені қиналмай, тез және толық таниды, екінші біреу мұны мүлде тани алмайды,үшінші біреу шала таниды, ал төртінші біреу қате танитын болады.Обьектіні дұрыс тану үшін адамның көселіп үйренген, өмір тәжірибиесі мол, бақылағыш болуы шарт.Ес процесінде болатын қателердің көбі дәл, жетік тани алмаудан, ал дұрыс тани алмаудың өзі алғашқыда зер салып, жөнді қабыдай алмаудан басталады.

2-ТАРАУ. ЕСТЕ САҚТАУДЫҢ ДАМУЫ

2.1. Баланың есте сақтау қабілетінің даму ерекшеліктері

Есте сақтау – адамның танымдық қызметінің маңызды бөлігі, ол баланың оқу белсенділігін, шығармашылық қабілетін және ойлау дағдыларын қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Жеткіншек жасында (11–13 жас, 6-сынып) ми құрылымы мен психикалық процестер қарқынды дамиды, сондықтан есте сақтау қабілеті оқушылардың қазақ тілі мен әдебиеті сабағында мәтінді түсіну, жаңа сөздерді меңгеру және шығарма жазу қабілетіне тікелей әсер етеді.

Психологтардың зерттеулері (Жан Пиаже, Лев Выготский, Александр Лурия) көрсеткендей, есте сақтау қабілеті баланың жас ерекшелігіне, эмоциялық жағдайына, оқу әдістеріне байланысты дамиды. Мұғалім осы ерекшеліктерді ескеріп, сабаққа тиімді әдістерді қолдануы қажет.

Есте сақтау қабілетінің даму заңдылықтары:

1. Қабылдау көлемінің ұлғаюы.

Мектеп оқушысы бұрынғыға қарағанда көбірек ақпаратты есте сақтай алады. Мысалы, сабақта жаңа сөздер мен мәтін жолдарын бір мезгілде қабылдауы мүмкін.

2. Мағыналық өңдеудің дамуы.

Оқушылар ақпаратты механикалық емес, мазмұнын түсіне отырып, есте сақтайды. Қазақ әдебиетінде мысалы, Абайдың қара сөздерінің мағынасын түсініп, олардан қорытынды жасау – ұзақ мерзімді есте сақтауға жатқызылады.

3. Қайталауға тәуелділік.

Эббингауздың «ұмытудың қисығы» теориясына сәйкес, ақпаратты қайталау арқылы есте сақтау ұзақтығын арттыруға болады. Мысалы, өлең жолдарын бірнеше рет айту арқылы бала оны ұзақ есте сақтай алады.

4. Эмоциялық әсердің маңыздығы.

Қызықты тапсырмалар мен ойын түріндегі жаттығулар есте сақтауды күшейтеді. Мысалы, қазақ тілінде жаңа сөздерді топтық ойында қолдану, рөлдік драматизация жасау – есте сақтау қабілетін арттырады.

. Қысқа мерзімді есте сақтау:

• Ақпаратты бірнеше секундтан минутқа дейін уақытша сақтау.

• Сабақта: жаңа сөздерді тыңдап, бірден сөйлем құрастыру.

Мәселен, мұғалім «құм, көл, жел» сөздерін айтып, оқушылардан сол сөздерді қолданып бір сөйлем құрастыруын сұрайды. Бірінші рет тыңдаған кезде бұл қысқа мерзімді есте сақтау арқылы іске асады.

Ұзақ мерзімді есте сақтау:

• Ақпаратты күндер, айлар, жылдар бойы сақтау.

• Сабақта: өлең жолдарын, мәтін мазмұнын, әдеби кейіпкерлерді еске сақтау.

Мәселен, 6-сынып оқушысы өткен аптада Абайдың өлеңін оқыған, қазір оны толық айтып, мазмұнын түсіндіріп береді. Бұл ұзақ мерзімді есте сақтаудың мысалы.

Оперативті (жедел) есте сақтау

• Ақпаратты уақытша сақтау және оны бірден қолдану қабілеті.

• Сабақта: жаңа сөздерден сөйлем құрастыру, мәтін мазмұнын қысқаша айтып беру.

Мәселен, мұғалім бес жаңа сөзді айтып, оқушылардан сол сөздерден шағын әңгіме құрастыруын сұрайды. Бұл оперативті есте сақтау процесін белсенді қолдануды қажет етеді.

Жас ерекшелігіне байланысты даму ерекшеліктері

6–7 жас:

- Көбіне механикалық есте сақтау дамыған.

Мысалы, өлең жолдарын қателеспей жаттауға қабілетті, бірақ мағынасын түсіну төмен.

8–10 жас:

Мәтінді мағыналық тұрғыда есте сақтауға бейім.

Мысалы, бұрынғы сабақтағы өлең жолдарының негізгі ойын түсініп, қысқаша айтып бере алады.

11–13 жас (6-сынып):

- Логикалық және семантикалық есте сақтау дамыған.

- Ақпаратты жүйелеп, жаңа жағдайларда қолдана алады.

- Сабақтағы рөлдік ойындар, топтық талқылаулар, мәтін мазмұнын талдау – есте сақтауды нығайтады.

Қысқа мерзімді есте сақтау:

• Жаңа сөздерді тыңдап, сөйлем құрастыру.

Ұзақ мерзімді есте сақтау:

• Өткен сабақтағы өлеңді, мәтін мазмұнын қайталау.

Оперативті есте сақтау:

• Қазақ тілінде жаңа сөздерден топтық әңгіме құрастыру.

• Әдебиет сабағында мәтін мазмұнын өз сөзімен айтып беру.

Есте сақтау қабілетін дамыту – 6-сынып оқушыларының оқу белсенділігін, шығармашылық ойлауын, мәтіндерді түсінуін арттырудың маңызды факторы. Орта сыныпта мұғалімдер осы мақсатта бірнеше әдісті қолдана алады:

1. Қайталау әдісі

Мақсаты: Ақпаратты қысқа және ұзақ мерзімге есте сақтау қабілетін арттыру.

Қолдану жолы:

Сабақта жаңа сөздер мен мәтін жолдарын бірнеше рет қайталау. Өткен тақырыптарды қысқаша еске түсіру.

Тақырып: «Сын есім». Мұғалім жаңа сын есімдерді тақтаға жазып, оқушылардан оларды әрқайсысымен сөйлем құрастыруын сұрайды. Содан кейін сөздерді топтық түрде қайталап, шағын диалог құрады.

Әдебиет сабағы: «Абайдың қара сөздері». Өткен сабақтағы мәтінді қайта оқу және негізгі ойын әр оқушының өз сөзімен айтып беру арқылы есте сақтау күшейтіледі.

2. Ассоциациялар әдісі. Мақсаты: Жаңа ақпаратты бұрынғы біліммен байланыстыру арқылы есте сақтауды жеңілдету.

Қолдану жолы: Жаңа сөзді бұрынғы сөздермен, мысалдармен немесе бейнелермен байланыстыру. Мәтіндегі кейіпкерлердің іс-әрекетін күнделікті өмірден мысалдармен байланыстыру.

Мысалдар:

Тақырып: «Сөйлем мүшелері». «Бастауыш» сөзін оқушының өз атымен немесе сыныптастарының есімдерімен байланыстырып жаттау.

Әдебиет сабағы: «Қыз Жібек» эпосы. Кейіпкерлердің мінез-құлқын оқушының өміріндегі достары немесе отбасындағы адамдармен салыстыра отырып талқылау.

3. Эмоциялық ынталандыру

Мақсаты: Оқушылардың есте сақтау қабілетін эмоционалды қызығушылық арқылы арттыру.

Қолдану жолы:

-Рөлдік ойындар, топтық талқылаулар, әңгімелеу.

-Мәтінді эмоциялық тұрғыда ойнап көрсету.

Мысалдар:

Тақырып: «Өлең жолдарын жаттау». Абайдың өлең жолдарын әр топқа бөліп, сахнада рөлдік драматизация жасау. Мысалы, «Қара сөз» мазмұнын шағын көрініс арқылы көрсету.

Тақырып: «Синонимдер мен антонимдер». Оқушылар сөздерді эмоция арқылы бейнелеп, бір-бірімен сөздік ойынды өткізеді (мысалы, «қуаныш – қайғы»).

4. Көрнекілік әдісі

Мақсаты: Көзбен көру арқылы есте сақтауды күшейту.

Қолдану жолы:

Сызбалар, кестелер, суреттер қолдану.

Мәтіннің негізгі бөліктерін визуалды түрде көрсету.

Мысалдар:

Тақырып: «Сөйлем мүшелерін ажырату» Мұғалім тақтаға сызба салып, бастауыш, баяндауыш, толықтауышты түрлі түспен белгілейді. Оқушылар өз дәптерінде осындай кесте құрастырады.

Әдебиет сабағы: «Жазушылар мен шығармалары»
Әр жазушының өмірбаянын кесте немесе сызба арқылы көрсету. Мысалы, Абай, Мұхтар Әуезов, Ғабит Мүсірепов шығармаларын уақыт сызығы бойынша орналастыру.

5. Логикалық жүйелеу

Мақсаты: Ақпаратты бөлімдерге бөліп, жүйелі түрде есте сақтау.

Қолдану жолы:

• Мәтінді шағын бөлімдерге бөліп, әр бөлім бойынша сұрақтар қою.

• Ақпаратты логикалық байланыстар арқылы түсіндіру.

Мысалдар:

• Тақырып: «Етістік түрлері»
  Етістік түрлерін тақырыптық блоктарға бөліп, мысалдар келтіре отырып жаттау.

• Әдебиет сабағы: «Шығарманы талдау»
  Шығарманың басталуы, дамуы, шешімі бойынша бөлу. Оқушылар әр бөліктің мазмұнын өз сөзімен айтып, соңында толық мәтінді еске түсіреді.

6. Практикалық мысал: біріктірілген әдіс

Сабақ тақырыбы: «Абайдың қара сөздері – ой толғау»

1. Қайталау: Өткен сабақтағы қара сөздің негізгі ойын еске түсіру.

2. Ассоциациялар: Оқушылар өз өмірінен мысалдар келтіріп, қара сөз мазмұнымен байланыстырады.

3. Эмоциялық ынталандыру: Әр топ қара сөзден шағын сахналық көрініс дайындайды.

4. Көрнекілік: Негізгі ойларды тақтада сызба арқылы көрсету.

5. Логикалық жүйелеу: Қара сөзді басталуы, мазмұны, қорытындысы бойынша бөліп талдау.

Нәтиже: Оқушылар мәтінді толық түсініп, ұзақ және оперативті есте сақтай алады; өз ойларын нақты жеткізіп, шығармашылықпен жұмыс істейді.

Есте сақтау қабілетін дамыту әдістерін қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында қолдану 6-сынып оқушылары үшін келесі артықшылықтарды береді:

• Ақпаратты қабылдау, сақтау және қолдану қабілетін дамытады;

• Сабақтағы белсенділік пен шығармашылық тапсырмаларды орындауды арттырады;

• Танымдық дағдылар мен әлеуметтік қарым-қатынасты жақсартады;

• Сөздік қорын байытып, мәтінді түсіну және талдау қабілетін күшейтеді.

Осы әдістер сабақ барысында үйлестіріліп қолданылған кезде оқушылардың есте сақтау қабілеті, оқу белсенділігі және шығармашылық ойлауы тиімді түрде дамиды.

2.2. Жеке және топтық факторлардың есте сақтауға әсері (мұғалім, орта, мотивация)

Білім беру процесінің басты мақсаты – оқушының ақпаратты қабылдау, өңдеу және есте сақтау қабілетін дамыту. Есте сақтау оқу белсенділігінің, шығармашылық қабілеттің және тұлғалық дамудың негізі болып табылады. Бұл процесс жеке және топтық факторларға тікелей байланысты. Жеке факторлар – оқушының психологиялық ерекшеліктері, қабілеттері, қызығушылықтары, қажеттіліктері мен мотивациясы. Топтық факторлар – сыныптағы әлеуметтік орта, топтағы қарым-қатынас, топтық ынтымақтастық және оқу ортасының мәдени ерекшеліктері.

Мұғалімнің рөлі, оқу ортасы және мотивация осы факторлардың үйлесімділігі арқылы оқушылардың есте сақтау қабілетіне әсер етеді. Егер барлық элементтер тиімді ұйымдастырылса, оқушы ақпаратты тез қабылдап, ұзақ уақыт есте сақтай алады, өз бетімен ойлай алады және шығармашылық қабілетін дамыта алады.

Жеке факторлар оқушының оқу процесіне деген жеке қатынасын, ынтасын және қабілетін білдіреді. Олардың ішінде ең маңыздысы – мотивация, танымдық қабілеттер, психологиялық ерекшеліктер және оқу стратегиялары.

Мотивация – бұл оқушыны белгілі бір іс-әрекетке бағыттайтын ішкі қозғаушы күш. Оқу мотивациясы жоғары болған жағдайда оқушы ақпаратты мұқият қабылдап, оны талдап, ұзақ уақыт есте сақтай алады. Маслоу теориясына сәйкес, адамның мотивациясы оның қажеттіліктеріне байланысты. Оқушының оқу мотивациясы оның базалық қажеттіліктерінен тікелей әсер алады:

• Физиологиялық қажеттіліктер: аштық, шаршау сияқты сезімдер оқушының есте сақтау қабілетін төмендетеді.

• Қауіпсіздік қажеттілігі: оқушы қауіпсіз және қолайлы ортада болғанда ғана ақпаратты оңай қабылдай алады.

• Құрмет пен әлеуметтік қажеттіліктер: сыныптастар мен мұғалімнің қолдауы оқушының өзіне деген сенімін арттырады.

• Өзін-өзі іске асыру қажеттілігі: оқушы шығармашылық жобаларды орындау арқылы өз қабілетін көрсетуге тырысады, бұл ақпаратты тереңірек есте сақтауға мүмкіндік береді.

Дьюи теориясына сәйкес, оқу тәжірибесі қызығушылыққа негізделуі керек. Егер оқушы тақырыпқа қызықса, ол ақпаратты тез қабылдайды және ұзақ уақыт есте сақтайды. Мысалы, қазақ тілі сабағында жаңа мәтін оқыту кезінде оқушы мәтіннің тақырыбына қызықса, ол оны мұқият оқып, негізгі ойларды түсініп, есте сақтай алады.

Оқушының есте сақтау қабілеті оның когнитивтік мүмкіндіктерімен тығыз байланысты. Бұл:

• есте сақтау түрлері (визуалды, аудиалды, моторлық),

• ойлау стилі (логикалық, шығармашылық),

• ақпаратты өңдеу жылдамдығы.

Мысалы, кейбір оқушылар ақпаратты визуалды бейнелер арқылы оңай сақтаса, басқалары дыбыстық немесе практикалық тәжірибе арқылы тез есте сақтайды. Мұғалім әр оқушының танымдық ерекшеліктерін ескеріп, ақпаратты әртүрлі жолдармен ұсынғанда есте сақтау процесі тиімді болады.

Топтық факторлар – бұл сыныптағы әлеуметтік орта мен ынтымақтастық, оқушылар арасындағы қарым-қатынас және оқу ортасының мәдени ерекшеліктері. Сыныптық орта оқушының есте сақтау қабілетіне әсер ететін маңызды фактор. Қолайлы оқу ортасы оқушыға ақпаратты қауіпсіз жағдайда қабылдауға мүмкіндік береді. Қиындықтар немесе сыныптағы конфликттер есте сақтауды төмендетеді.

Мысалы, интерактивті тақталар, топтық тапсырмалар және ойын элементтері оқушылардың есте сақтау қабілетін арттырады. Топтық талқылау барысында оқушы жаңа ақпаратты талқылап, оны тереңірек есте сақтай алады.

Топтық жұмыс есте сақтауды жақсартады. Бірлескен жобаларда әр оқушы ақпаратты түсіндіреді, сұрақ қояды және өз ойларын білдіреді. Бұл процесте оқушы тек қабылдаушы ғана емес, белсенді қатысушы болады, сондықтан ақпарат ұзақ уақыт есте қалады.

Мысалы, тарих сабағында топтық презентация дайындау кезінде оқушылар әр оқиға туралы ақпаратты талқылап, өзара сұрақтар қойып, есте сақтауды күшейтеді. Мұғалім оқушының есте сақтау процесінде негізгі бағыттаушы болып табылады. Ол:

• оқушының жеке ерекшеліктерін ескереді,

• оқу материалын қызықты әрі қолжетімді етіп ұсынады,

• мотивацияны арттыру әдістерін қолданады,

• сыныптағы ынтымақтастықты қалыптастырады.

Мысалы, қазақ тілі сабағында жаңа мәтінді оқыту кезінде мұғалім визуалды материалдар, практикалық жаттығулар және топтық талқылау арқылы оқушылардың есте сақтау қабілетін арттыра алады. Мотивацияның деңгейі ақпаратты қабылдау мен есте сақтау тиімділігін айтарлықтай өзгертеді. Мотивтелген оқушы ақпаратты тез қабылдап, оны талдап, ұзақ уақыт есте сақтай алады. Мотивация төмен болса, оқушы ақпаратты тез ұмытып, оқу процесіне қызығушылығы азаяды.

Мотивацияны көтеру жолдары:

• ақпаратты қызықты формада беру (мысалы, мультимедиа немесе ойындар),

• оқушының жетістіктерін бағалау,

• практикалық мысалдар арқылы тақырыпты түсіндіру.

Қазақ тілі сабағында жаңа мәтінді оқыту кезінде:

1. Жеке факторларды ескеру: әр оқушының қызығушылығын анықтау, танымдық ерекшеліктерін ескеру, мотивацияны арттыру.

2. Топтық факторларды қолдану: топтық талқылау, пікір алмасу, ойын элементтері.

3. Мұғалімнің рөлі: ақпаратты қызықты формада беру, визуалды және аудиалды материалдар қолдану.

Нәтижесінде оқушы мәтінді тез түсінеді, негізгі ойларды ажыратады, есте сақтау қабілеті артады және шығармашылық талдау жасайды.

Жеке және топтық факторлардың үйлесімі оқушының есте сақтау қабілетіне тікелей әсер етеді.

• Жеке факторлар: мотивация, танымдық қабілеттер, психологиялық ерекшеліктер – ақпаратты қабылдау мен есте сақтаудың негізі.

• Топтық факторлар: сыныптық орта, топтық ынтымақтастық, әлеуметтік қолдау – оқушының ақпаратты ұзақ уақыт есте сақтауына мүмкіндік береді.

• Мұғалімнің рөлі: бағыттаушы, мотивацияны арттырушы және оқу материалын тиімді ұйымдастырушы.

Егер мұғалім жеке және топтық факторларды тиімді үйлестірсе, оқушының оқу процесіне қатысу деңгейі айтарлықтай артады. Мұнда жеке факторлар, атап айтқанда мотивация, танымдық қабілеттер, жеке қызығушылықтар мен психологиялық ерекшеліктер маңызды рөл атқарады. Мысалы, егер оқушы тақырыпқа қызығушылық танытса, ол жаңа ақпаратты тез қабылдайды және оны ұзақ уақыт есте сақтай алады. Бұл Дьюидің тәжірибелік теориясымен толық түсіндіріледі: оқу процесі тәжірибе мен қызығушылыққа негізделсе, ақпаратты меңгеру тиімдірек болады. Сонымен қатар, Маслоуның қажеттіліктер пирамидасы бойынша, оқушының базалық қажеттіліктері қанағаттандырылған кезде ғана оқу мотивациясы жоғары болады. Қауіпсіз, қолайлы және қолдаушы орта оқушыға ақпаратты оңай қабылдауға және есте сақтауға мүмкіндік береді. Мысалы, ашық сыныптық атмосфера мен ынтымақтастыққа бағытталған тапсырмалар оқушылардың белсенділігін арттырады, ал оларды топтық жұмысқа тартып, әрқайсысының пікірін ескеру есте сақтауды күшейтеді.

Топтық факторлардың рөлі де ерекше маңызды. Сыныптағы ынтымақтастық, топтық талқылаулар, бірлескен жобалар оқушының есте сақтау қабілетін жақсартады. Топтық жұмыс барысында әр оқушы тек ақпаратты қабылдаушы емес, сонымен қатар оны түсіндіруші және қорғайтын рөл атқарады. Бұл ақпаратты тереңірек өңдеуге, оны талдап, сыни тұрғыдан ойлауға мүмкіндік береді. Мысалы, тарих сабағында топтық презентация дайындау кезінде оқушылар әр оқиғаны талқылайды, сұрақ қояды және жауап іздейді. Мұндай процесс ақпаратты тек қана қабылдаумен шектелмей, оны белсенді есте сақтауға ықпал етеді.

Мұғалімнің рөлі – осы факторларды үйлестіруде шешуші. Мұғалім оқу материалын әр оқушының жеке ерекшеліктерін ескере отырып ұйымдастыруы тиіс, ақпаратты қызықты және қолжетімді формада ұсынуы қажет, мотивацияны арттырудың түрлі әдістерін қолдануы керек. Мысалы, қазақ тілі сабағында жаңа мәтінді оқыту кезінде мұғалім визуалды материалдар, практикалық жаттығулар, ойын элементтері және топтық талқылаулар арқылы оқушылардың есте сақтау қабілетін арттыра алады.

Есте сақтау қабілетінің жоғары болуы оқушының шығармашылық дамуына да әсер етеді. Ақпаратты жақсы есте сақтай білетін оқушы оны өз идеяларын қалыптастыруға, жаңа шешімдер ұсынуға және шығармашылық тапсырмаларды орындауға пайдалана алады. Сонымен қатар, оқу белсенділігінің жоғары болуы оқушының өзіне деген сенімін арттырады, сыни ойлау қабілетін дамытады және жауапкершілік сезімін күшейтеді. Бұл процессте оқушының тұлғалық дамуы да қарқын алады, өйткені ол өз қабілеттерін танып, білімін өмірлік тәжірибеде қолдана бастайды.

Тәжірибе көрсеткендей, мұғалім жеке және топтық факторларды тиімді үйлестірген жағдайда, сабақ нәтижесі айтарлықтай жақсарады. Оқушылар тек ақпаратты есте сақтап қана қоймай, оны практикалық түрде қолдана алады, бір-бірімен өзара әрекеттеседі және жаңа идеялар ұсынады. Сонымен қатар, сабаққа деген қызығушылық артып, оқушының оқу процесіне қатысу белсенділігі жоғарылайды. Мұның бәрі білім беру сапасын арттырып қана қоймай, оқушының тұлғалық дамуына да елеулі үлес қосады.

Қорытындылай келе, жеке және топтық факторларды үйлестіре білетін мұғалім білім беру процесінің тиімділігін арттырады. Мұндай сабақтарда оқушы ақпаратты тез қабылдайды, ұзақ уақыт есте сақтайды, белсенді және шығармашыл болады. Бұл әдістің маңызды ерекшелігі – оқушы тек пассивті білім алушы емес, белсенді зерттеуші және өз қабілеттерін іске асырушы рөлін атқарады. Оқу процесінде мұндай үйлесімділік оқу белсенділігін арттырып, шығармашылық қабілет пен тұлғалық дамуды қалыптастырады, нәтижесінде білім беру сапасын жоғарылатады.

2.3. Есте сақтау дағдыларын дамыту жолдары: әдістер мен тәсілдер

Есте сақтау – адамның ақпаратты қабылдау, оны өңдеу, сақтау және қажет кезде қайта шығару қабілеті. Бұл когнитивтік процесс оқушының оқу белсенділігін, шығармашылық қабілетін және тұлғалық дамуын қамтамасыз ететін негізгі психикалық функциялардың бірі болып табылады. Мектеп жасындағы балалар үшін есте сақтау дағдыларының дамуы оқу процесінің тиімділігін анықтайтын маңызды фактор болып табылады.

5–6 сынып оқушылары үшін есте сақтау қабілеті тек ақпаратты қысқа уақытқа есте сақтау емес, сонымен қатар оны түсініп, талдап, практикада қолдана білу болып табылады. Бұл кезеңде балалардың когнитивтік және танымдық қабілеттері қарқынды дамиды, сондықтан әртүрлі әдістер мен тәсілдерді қолдану арқылы есте сақтау дағдыларын тиімді дамытуға болады.

Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, есте сақтау дағдыларын дамыту жеке, топтық факторлар мен оқу ортасының үйлесіміне байланысты. Мұғалімнің рөлі, мотивация және оқу әдістері осы процесте шешуші фактор болып табылады (Anderson, 2010; Baddeley, 2012). Когнитивтік теорияға сәйкес, есте сақтау бірнеше кезеңнен тұрады: ақпаратты қабылдау, қысқа мерзімді есте сақтау, ұзақ мерзімді есте сақтау және ақпаратты қайта шығару (Atkinson & Shiffrin, 1968).

• Қабылдау – жаңа ақпаратпен танысу.

• Қысқа мерзімді есте сақтау – ақпаратты бірнеше секундтан бірнеше минутқа дейін сақтау.

• Ұзақ мерзімді есте сақтау – ақпаратты ұзақ уақытқа, қажет болған жағдайда қайта қолдану үшін сақтау.

• Қайта шығару – ақпаратты саналы түрде еске түсіру.

5–6 сынып оқушылары үшін ақпаратты визуалды, аудиалды және моторлық тәсілдер арқылы қабылдау тиімді. Мысалы, жаңа сөздерді оқыту кезінде оқушыларға суреттер көрсету, дыбыстық жазбаларды тыңдату және қолмен жаздыру арқылы есте сақтау қабілетін арттыруға болады.

Мотивация – оқушының ақпаратты қабылдау және есте сақтау қабілетін арттыратын ішкі қозғаушы күш. Маслоуның қажеттіліктер пирамидасы бойынша, оқушының базалық қажеттіліктері қанағаттандырылған жағдайда ғана оқу мотивациясы жоғары болады, ал мотивацияның жоғары болуы есте сақтауды күшейтеді (Maslow, 1943).

Дьюидің тәжірибелік теориясына сәйкес, қызығушылыққа негізделген оқу тәжірибесі есте сақтау тиімділігін арттырады. Мысалы, егер 5–6 сынып оқушыларына жаңа тақырыпты практикалық ойындар арқылы түсіндірсе, олар оны ұзақ уақыт есте сақтайды және өз бетімен талдай алады. Бадделейдің жұмыс істейтін есте сақтау моделі (Baddeley, 2012) қысқа мерзімді есте сақтау мен ұзақ мерзімді есте сақтауды жүйелі түрде байланыстырады. Ақпаратты қысқа мерзімде қабылдап, оны қайта қарап, тәжірибе арқылы қолданған сайын есте сақтау қабілеті нығаяды. Есте сақтау дағдыларын дамытуда бірнеше әдістер мен тәсілдер қолданылады. Оларды 5–6 сынып оқушыларына бейімдеп қарастыруға болады.

Визуалды әдістер – бұл ақпаратты суреттер, графиктер, схемалар, диаграммалар арқылы ұсыну. Қазақ тілі сабағында жаңа мәтінді оқыту кезінде:

Мәтіннің негізгі ойларын суреттер арқылы көрсету. Сөздер мен түсініктерді инфографика түрінде беру.Кестелерді қолдану арқылы сөздер мен олардың мағынасын көрсету. Визуалды әдістер оқушының есте сақтау қабілетін арттырады, себебі ақпарат сурет арқылы көп рет қайталанып, ұзақ мерзімге есте сақталады.

Аудиалды әдістер ақпаратты тыңдау арқылы есте сақтауға негізделген. Бұл әдіс әсіресе естіген ақпаратты тез қабылдайтын балаларға тиімді. Қазақ тілі сабағында мәтінді дыбыстық жазба арқылы тыңдату. Оқушыларға тақырып бойынша сұрақтар қойып, оларды ауызша қайталау. Аудиалды әдістер сөздерді дұрыс айтуға, дыбыстар мен интонацияны еске сақтауға көмектеседі.

Моторлық әдістер ақпаратты қолмен жазу, модель жасау, физикалық әрекет арқылы есте сақтау негізінде құрылады. Сөздерді жазу немесе карточкалар арқылы реттеу. Тақырып бойынша шағын тәжірибелік жұмыстар орындау (мысалы, қазақ мәдениеті туралы макет жасау). Бұл әдіс ақпаратты физикалық тәжірибемен байланыстырады, сондықтан есте сақтау ұзақ мерзімді болады.

Есте сақтау дағдыларын дамыту тәсілдері:

1. Қайталау тәсілі

Қайталау – ақпаратты ұзақ мерзімге сақтау үшін ең тиімді тәсілдердің бірі. Қайталау арқылы оқушы ақпаратты қайта қарап, оны саналы түрде өңдейді.

Мысалы: Мәтінді бірнеше рет оқу. Сөздік тіркестерді әр сабақ сайын қысқаша қайталау.

2. Ассоциациялау

Ассоциациялау – жаңа ақпаратты бұрынғы тәжірибемен байланыстыру. Бұл есте сақтауды жеңілдетеді.

Мысалы: Жаңа сөздерді таныс заттармен немесе суреттермен байланыстыру.

Тақырыпты өмірлік мысалдар арқылы түсіндіру.

3. Топтық жұмыс

Топтық жұмыс есте сақтауды арттырады, себебі оқушы ақпаратты басқа оқушыларға түсіндіреді және талқылайды.

Мысалы:Тарих сабағында әр топ белгілі бір оқиғаны зерттеп, оны сыныпқа ұсынады. Қазақ тілі сабағында мәтіннің мазмұнын топтық талқылау арқылы бөлісу.

4. Ойын элементтері

Ойын элементтері оқушының мотивациясын арттырады және ақпаратты есте сақтауға ықпал етеді.

Мысалы: “Сөздік бәсекесі” ойыны: оқушылар жаңа сөздерді карточка арқылы есте сақтайды. Мәтінді рөлдік ойын арқылы көрсету.

5. Ақпаратты визуалды ұйымдастыру

Сөздерді, мәліметтерді кестелер мен диаграммаларға орналастыру есте сақтауды жақсартады.

Мысалы: Сөздер мен олардың мағыналарын кесте түрінде көрсету. Мәтіннің негізгі бөліктерін блок-схема арқылы беру. Есте сақтау дағдыларын дамытуда мотивацияның рөлі ерекше. Мотивтелген оқушы ақпаратты тез қабылдайды, оны талдап, ұзақ уақыт есте сақтай алады. Маслоу теориясы бойынша оқушының базалық қажеттіліктері қанағаттандырылған кезде ғана мотивациясы жоғары болады. Мұғалімнің қолдауы да маңызды: әр оқушының жетістігін бағалау, қызығушылығын арттыру және сәттілікті мойындау есте сақтау қабілетіне оң әсер етеді. Сабақта әр оқушыға кішкентай жетістікке жеткенде марапаттау. Топтық жобаларды орындау кезінде барлық топ мүшелерін бағалау. Есте сақтау дағдыларын дамыту мектеп жасындағы оқушылар үшін өте маңызды. 5–6 сынып оқушылары үшін тиімді әдістер: визуалды, аудиалды, моторлық тәсілдер, қайталау, ассоциациялау, топтық жұмыс, ойын элементтері және ақпаратты визуалды ұйымдастыру.

Ғылыми теорияларға сүйенсек, когнитивтік, мотивациялық және ақпаратты өңдеуге бағытталған теориялар есте сақтау процесін түсіндіреді және әдістердің тиімділігін дәлелдейді. Мұғалімнің рөлі – әдістерді дұрыс таңдау, мотивацияны арттыру және оқушыны қолдау.

Егер осы тәсілдер сабақ барысында жүйелі қолданылса, оқушылар ақпаратты тез қабылдайды, ұзақ уақыт есте сақтайды, оқу белсенділігі артады және шығармашылық қабілеттері дамиды. Бұл білім беру сапасын арттырып, оқушылардың тұлғалық дамуына елеулі үлес қосады.

ІІІ-ТАРАУ. ЕСТЕ САҚТАУДЫ ЗЕРТТЕУ ТӘЖІРИБЕСІ

3.1. Зерттеу әдістемесі (сауалнама, бақылау, тестілеу, ойындар)

Есте сақтау қабілетін зерттеу мақсатында мектептің 5–6 сынып оқушылары арасында бірнеше әдіс қолданылды: сауалнама, тестілеу, бақылау, ойын элементтері. Зерттеу қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында жүргізілді және оқушылардың ақпаратты қабылдау, есте сақтау және қайта шығару қабілетін анықтау үшін әртүрлі тапсырмалар қолданылды.

1. Сауалнама әдісі

Сауалнама арқылы оқушылардың оқу мотивациясы, сабаққа қатысу белсенділігі және есте сақтау дағдылары анықталды. Сауалнаманың сұрақтары 5–6 сынып оқушыларының жас ерекшеліктерін ескеріп дайындалды. Мысалы, қазақ тілі сабағында тақырып: "Синонимдер мен антонимдерді қайталау" кезінде сауалнама жүргізілді.

Сауалнама кесте түрінде:

№	Сұрақ	Жауап нұсқалары	Мақсаты
1	Сабаққа қызығушылығыңыз қандай?	a) Өте қызық b) Қызық емес c) Орташа	Мотивация деңгейін анықтау
2	Жаңа сөздерді есте сақтау қиын ба?	a) Иә b) Жоқ	Есте сақтау өздік деңгейін бағалау
3	Сіз мәтінді оқыған соң оны қалай есте сақтайсыз?	a) Көзбен оқып b) Айтып қайталап c) Басқа әдіс	Есте сақтау тәсілдерін анықтау
4	Сабақта ойындар мен топтық тапсырмалар пайдалы ма?	a) Иә b) Жоқ	Топтық әдістердің тиімділігін бағалау
5	Сіз мәтінді қайталау арқылы тез есте сақтайсыз ба?	a) Иә b) Жоқ	Қайталау әдісінің тиімділігін бағалау
6	Сізге визуалды материалдар (сурет, кесте, схема) көмектеседі ме?	a) Иә b) Жоқ	Визуалды ақпарат есте сақтау қабілетін анықтау
7	Сабақта жаңа сөздерді топта талқылау тиімді ме?	a) Иә b) Жоқ	Топтық жұмыс әсерін бағалау
8	Мәтінді дыбыстық түрде тыңдау сізге есте сақтауға көмектеседі ме?	a) Иә b) Жоқ	Аудиалды есте сақтау қабілетін анықтау
9	Сіз сабақта жазбаша тапсырманы орындағанда ақпаратты жақсы есте сақтайсыз ба?	a) Иә b) Жоқ	Моторлық әдістердің тиімділігін бағалау
10	Сіз жаңа тақырыпты қызықты ойын арқылы үйренгенді ұнатасыз ба?	a) Иә b) Жоқ	Мотивация мен ойын әдістерінің әсерін анықтау

Нәтиже: Сауалнама нәтижелері оқушылардың сабаққа қатысу белсенділігі мен есте сақтау стратегияларын анықтауға мүмкіндік берді. Мысалы, балалардың 70% мәтінді айта отырып немесе сурет арқылы есте сақтағанын көрсетті.

.2. Тестілеу әдісі

Тестілеу әдісі арқылы оқушылардың ақпаратты қабылдау және есте сақтау деңгейі нақты сандық көрсеткіштер арқылы бағаланды. Тест тапсырмалары 5–6 сыныпқа сәйкес қарапайым әрі қызықты етіп дайындалды.

Мысалы, қазақ әдебиеті сабағында тақырып: "Қазақ халық ертегілері" бойынша тест тапсырмасы:

№	Тапсырма	Жауап нұсқалары	Дұрыс жауап
1	"Ертегі" сөзінің мағынасы қандай?	a) Оқиға b) Ән c) Өлең	a
2	"Алдар көсе" кейіпкерінің басты қасиеті?	a) Адалдық b) Шыншылдық c) Ақымақтық	c
3	Ертегідегі негізгі ойды көрсетіңіз	a) Досқа сенім b) Ақылмен әрекет жасау c) Жолдасқа сенбеу	b
4	Қай ертегіде батырлық басты рөл атқарады?	a) Қарақат b) Ер Тарғын c) Алдар көсе	b

Нәтиже: Тестілеу оқушылардың ақпаратты қабылдау, негізгі ойды ажырату және есте сақтау қабілетін бағалауға мүмкіндік берді. Мысалы, тест нәтижелерінен кейбір оқушылар мәтінді есте сақтау үшін визуалды тәсілдерді қолданған кезде дұрыс жауап деңгейі 85% болғаны анықталды.

3. Бақылау әдісі

Бақылау арқылы оқушылар сабақта ақпаратты қаншалықты белсенді қабылдайтыны, есте сақтау процесінде қандай әдістер қолданатыны тіркелді.

Мысалы:

• Сабақ тақырыбы: "Мәтіннің негізгі ойын табу"

• Мұғалім оқушылардың топтық талқылау барысында мәтіннің негізгі ойларын анықтау қабілетін бақылады.

• Бақылау барысында әр оқушы мәтіннен ең маңызды үш ойды қағазға жазып, топта бөлісті.

Қорытынды: Бақылау көрсеткендей, визуалды және аудиалды әдістерді қолданған оқушылар мәтіннің негізгі ойларын дәлірек есте сақтады.

4. Ойын әдісі

Ойын әдісі 5–6 сынып оқушыларының есте сақтау дағдыларын қызықты әрі тиімді түрде дамытуға арналған.

Мысалы: Сабақ тақырыбы: "Синонимдер мен антонимдер". Ойын: "Сөздік бәсекесі" Оқушыларды топтарға бөлу. Мұғалім бір сөзді айтады, әр топ сол сөздің синонимін немесе антонимін мүмкіндігінше тез айтуы тиіс. Дұрыс жауаптар ұпаймен бағаланады.

Нәтиже: Ойын арқылы оқушылар жаңа сөздерді есте сақтап қана қоймай, оларды жылдам қолдана біледі. Топтық ойын мотивацияны арттырып, есте сақтау қабілетін күшейтеді.

2. Мысалдар бойынша зерттеу нәтижелері

Зерттеу барысында 5–6 сынып оқушыларының есте сақтау қабілеті келесі бағыттар бойынша бағаланды:

1. Жеке тапсырмалар: мәтінді оқып, қысқаша мазмұнын жазу.

2. Топтық тапсырмалар: мәтінді талқылап, негізгі ойларды анықтау.

3. Ойындар: сөздік, ертегілер бойынша бәсекелер.

4. Тестілеу: әр сабақ соңында 5–6 сұрақтан тұратын қысқаша тест.

Нәтижелер:

Сабақ тақырыбы	Тапсырма түрі	Орташа нәтиже (%)	Пікірлер
Синонимдер мен антонимдер	Ойын, тест	82%	Топтық жұмыс есте сақтауды арттырды
Қазақ халық ертегілері	Тест, бақылау	78%	Визуалды әдістер тиімді болды
Мәтіннің негізгі ойы	Бақылау, жазбаша жұмыс	80%	Қайталау және топтық талқылау нәтижелі болды
Жаңа сөздер	Сауалнама, ойын	85%	Ойын элементтері мотивацияны арттырды

Қорытынды: Зерттеу көрсеткендей, 5–6 сынып оқушыларының есте сақтау дағдыларын дамытуда ойын әдістері, топтық жұмыс, визуалды және аудиалды тәсілдер тиімді. Сауалнама мен тест әдістері оқушылардың жеке ерекшеліктерін, мотивациясын және есте сақтау деңгейін нақты анықтауға мүмкіндік береді.

4-ТАРАУ. ЕСТЕ САҚТАУ ҚАБІЛЕТІН ДАМЫТУ БОЙЫНША ҰСЫНЫСТАР

4.1. Мұғалімдерге арналған әдістемелік ұсынымдар

Есте сақтау қабілеті – оқушының ақпаратты қабылдау, оны өңдеу, ұзақ мерзімге сақтау және қажет кезде қайта шығару қабілеті. 5–6 сынып оқушылары үшін бұл қабілет оқу белсенділігін арттырады, шығармашылық ойлау мен тілдік дағдылардың қалыптасуына әсер етеді.

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында оқушылардың есте сақтау қабілетін дамыту барысында мұғалімнің рөлі шешуші. Мұғалім тек ақпарат жеткізуші ғана емес, сонымен қатар оқушыны ынталандыратын, сабақ материалын қызықты және түсінікті етіп ұсынатын бағыттаушы болып табылады.

Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, есте сақтау қабілеті когнитивтік, мотивациялық және әлеуметтік факторлардан тұрады. Anderson (2010) және Baddeley (2012) зерттеулері оқушы ақпаратты визуалды, аудиалды және моторлық әдістер арқылы қабылдағанда есте сақтау тиімділігінің артатынын дәлелдеді. Сонымен қатар, топтық тапсырмалар мен ойын элементтері оқушылардың есте сақтау қабілетін жақсартады.

Есте сақтау қабілеті – білім алу процесінің негізгі компоненттерінің бірі. Ол оқушының ақпаратты қабылдау, өңдеу, ұзақ мерзімге сақтау және қажет болғанда қайта шығару қабілетін қамтамасыз етеді. 5–6 сынып оқушылары үшін бұл қабілет тілдік дағдыларды, мәтінді түсінуді және шығармашылық ойлауды дамытуда шешуші рөл атқарады.

Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, есте сақтау қабілеті жеке, когнитивтік, мотивациялық және әлеуметтік факторларға байланысты (Anderson, 2010; Baddeley, 2012). Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында мұғалімдердің мақсаты – ақпаратты тиімді жеткізіп, оқушыны белсенді қатысушыға айналдыру, оқу материалын қызықты және есте қалатындай етіп беру.

1. Ассоциациялық әдіс

Ассоциациялық әдіс – жаңа ақпаратты бұрынғы білім немесе өмірлік тәжірибемен байланыстыру арқылы есте сақтау қабілетін арттыру әдісі.

Ұсыныстар мұғалімге:

-Жаңа мәтіннің кейіпкерлерін немесе сөздерін өмірлік жағдайларға немесе таныс оқиғаларға байланыстырыңыз.

Мәтін мазмұнын қызықты контекстпен байланыстырған кезде оқушы ақпаратты жақсы есте сақтайды.

Мысалы: “Қазақ әдебиетіндегі батырлар” тақырыбы бойынша мұғалім әр батырдың әрекетін қазіргі өмірдегі оқиғалармен салыстырады. Мысалы, “Ер Тарғынның батылдығы қазіргі достық немесе көшбасшылық қасиеттермен байланысты”. Ассоциация әдісі жаңа ақпаратты нейрондық желілермен байланыстырады және ұзақ мерзімді есте сақтау қабілетін арттырады (Anderson, 2010).

2. Визуализация әдісі

Визуализация әдісі – ақпаратты визуалды түрде көрсету арқылы есте сақтауды арттыру.

Ұсыныстар:

- Суреттер, кестелер, схемалар және инфографика қолдану.

- Оқушыларға мәтіннің негізгі бөлігін сурет немесе схема арқылы көрсету.

Мысалы: “Ертегілердегі кейіпкерлер” тақырыбында оқушылар кейіпкерлерді суретке түсіріп, негізгі оқиғаларды блок-схема арқылы көрсету.

Визуалды ақпарат есте сақтау үшін тиімді, себебі көзбен қабылданған мәлімет миға тез түседі (Baddeley, 2012).

3. Мнемотехника

Мнемотехника – ақпаратты есте сақтаудың арнайы әдістері: акронимдер, рифмалар, өлең жолдары.

Ұсыныстар: Жаңа сөздер мен сөз тіркестерін қысқа өлең жолдары немесе рифмалар арқылы жаттату. Акронимдер немесе қысқартулар арқылы маңызды ақпаратты есте сақтау. Мысалы:“Синонимдер мен антонимдер”тақырыбы бойынша “Адал – сенім, жалған – кемім” сияқты рифмалық сөздерді қолдану.

Мнемотехника ақпаратты семантикалық деңгейде өңдеуге көмектеседі және ұзақ мерзімді есте сақтауды арттырады (Hunt & Ellis, 2004).

4. Қайталау әдісі

Қайталау – жаңа ақпаратты бірнеше рет қайталау арқылы есте сақтау қабілетін нығайту әдісі.

Ұсыныстар: Ақпаратты интервалмен қайталау: сабақ ішінде, келесі сабақта, апта соңында. Қайталау барысында жаңа ақпаратты әртүрлі жолмен көрсету (сөз, сурет, дыбыс). Мысалы: “Жаңа мәтінді оқу” тақырыбы брйынша мәтінді оқып болған соң негізгі 5 сөйлемді қайталау, сабақ соңында қысқаша мазмұндау. Қайталау ұзақ мерзімді есте сақтау үшін маңызды, ақпаратты жадыда тұрақтандырады (Ebbinghaus, 1885).

5. Контексттік әдіс

Контексттік әдіс – ақпаратты нақты өмірлік жағдайға орналастыру.

Ұсыныстар: Жаңа сөздер мен мәтін мазмұнын күнделікті өмірден мысалдармен байланыстыру. Ақпаратты оқушының өмір тәжірибесімен байланыстыра отырып үйрету. Мысалы: “Жаңа сөздерді үйрену” тақырыбы бойынша сөздерді өмірдегі нақты жағдайлармен байланыстыру: “кітап – білім көзі”, “сағат – уақытты білу үшін қажет”. Контексттік байланыстар нейрондық желілерді белсенді етіп, ұзақ мерзімді есте сақтау мүмкіндігін арттырады (Tulving, 1972).

Мұғалімдерге жалпы ұсынымдар:

1. Жеке ерекшеліктерді ескеріп, мотивацияны арттыруға көңіл бөліңіз.

2. Визуалды, аудиалды, моторлық әдістерді үйлестіріп қолданыңыз.

3. Ассоциация, мнемотехника, қайталау әдістерін сабақ жоспарына енгізіңіз.

4. Топтық жұмыс және рөлдік ойындарды жүйелі қолданыңыз.

5. Контексттік әдістерді пайдаланып, ақпаратты өмірлік жағдаймен байланыстырыңыз.

Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында 5–6 сынып оқушыларының есте сақтау қабілетін дамыту үшін:

• Жеке факторлар: мотивация, когнитивтік ерекшеліктер, есте сақтау стратегияларын дамыту.

• Топтық факторлар: сыныптық орта, топтық ынтымақтастық, ойындар.

• Психологиялық әдістер: ассоциация, визуализация, мнемотехника, қайталау, аудиалды әдіс, рөлдік ойын, контексттік әдіс.

Бұл әдістерді жүйелі қолданған жағдайда оқушылар ақпаратты тез қабылдайды, ұзақ уақыт есте сақтайды, оқу белсенділігі мен шығармашылық қабілеті артады, және білім беру сапасы едәуір жақсарады.

4.2. Қазақ тілі мен әдебиеті сабақ барысында есте сақтау дағдыларын жетілдіру жолдары және жас ерекшеліктеріне сәйкес жаттығулар мен ойындар

Есте сақтау қабілеті – білім алу процесінің маңызды компоненті. 5–6 сынып оқушылары үшін бұл қабілет тілдік дағдыларды, мәтін мазмұнын түсінуді және шығармашылық ойлауды дамытуда шешуші рөл атқарады. Есте сақтау тек оқу материалын қабылдау емес, сонымен қатар ақпаратты өңдеу, талдау, салыстыру және қайта ұсыну қабілетін қамтиды Оқушылардың жас ерекшеліктеріне байланысты есте сақтау процестері әртүрлі болады. Бұл кезеңде балалардың когнитивтік, эмоционалдық және әлеуметтік дамуы активті. Сондықтан сабақ барысында есте сақтау дағдыларын жетілдіру үшін арнайы психологиялық әдістер мен ойындар қолдану тиімді.

5–6 сынып оқушыларының когнитивтік және эмоционалдық дамуына сәйкес арнайы жаттығулар есте сақтау дағдыларын жетілдіруге бағытталған.

1. Визуалды есте сақтау жаттығулары

Жаттығу: “Суреттерді есте сақтау”

• Мұғалім тақтаға 5–6 сурет немесе бейне көрсетеді.

• 30 секундтан кейін суреттерді жасырады, оқушылар көргендерін дәптерге суреттейді немесе тізімдеп жазады.

Мақсаты: Көрнекі ақпаратты қабылдау және есте сақтау қабілетін дамыту.

2. Аудиалды есте сақтау жаттығулары

Жаттығу: “Дыбыстық мәліметті қайталау”

• Мұғалім қысқа мәтін оқиды, оқушылар оны өздері қайталайды.

• Кейін әр оқушы мәтінді басқа сыныптасқа айтып береді.

Мақсаты: Аудиалды ақпаратты қабылдау және ұзақ мерзімді есте сақтау қабілетін дамыту.

3. Ассоциациялық жаттығулар

Жаттығу: “Сөздерді байланыстыру”

• Мұғалім жаңа сөзді немесе ұғымды оқушының өмір тәжірибесімен байланыстыруды сұрайды.

• Мысалы, “көркем сөз – сурет сияқты есте қалады”.

Мақсаты: Жаңа ақпаратты бұрынғы біліммен байланыстыру арқылы есте сақтауды арттыру.

4. Мнемотехникалық жаттығулар

Жаттығу: “Рифмалық жолдар”

• Оқушылар жаңа сөздерді рифмалық жолдар немесе өлеңдер арқылы есте сақтайды.

• Мысалы: “Жақсылық – досқа, жамандық – қастыққа”.

Мақсаты: Ақпаратты семантикалық деңгейде өңдеуді дамыту.

5. Қозғалыс арқылы есте сақтау

Жаттығу: “Сөзді қозғалыспен көрсету”

• Жаңа сөзді айтқанда, оқушы оны дене қимылымен көрсетеді (мысалы, секіру – “қуаныш”, қолды көтеру – “батылдық”).

Мақсаты: Кинестетикалық есте сақтау қабілетін дамыту.

Ойындар арқылы есте сақтау қабілетін жетілдіру

1. “Сөздер жадында”

Ережесі:

• Мұғалім тақырып бойынша 10 сөз айтады.

• Әр оқушы бұрынғы сөздерді қайталап, жаңа сөзді қосады.

Мақсаты: Ақпаратты тізбектеп есте сақтау..2. “Мәтінді құрастыру”

Ережесі:

• Мәтінді бөліктерге бөліп, оқушыларға аралас тәртіппен береді.

• Оқушылар мәтінді дұрыс реттілікке қою арқылы есте сақтайды.

Мақсаты: Мәтін құрылымын, логикалық байланысты есте сақтау.

3.3. “Кім жылдам?”

Ережесі:

• Мұғалім тақырыпқа байланысты сұрақтар қояды, оқушылар тез әрі дұрыс жауап береді.

• Жауап дұрыс болса, ұпай беріледі, ойын топтық түрде жүреді.

Мақсаты: Жылдам ақпарат қабылдау және есте сақтау қабілетін дамыту.

Сабақ барысында есте сақтау дағдыларын жетілдіру үшін:

• Ақпаратты визуалды, аудиалды және кинестетикалық әдістер арқылы беру.

• Мнемотехника, ассоциация, қайталау әдістерін жүйелі пайдалану.

• Жас ерекшеліктеріне сәйкес психологиялық жаттығулар мен ойындарды қолдану.

• Топтық және жеке жұмыс арқылы белсенді тәжірибені қамтамасыз ету.

Осы тәсілдерді сабаққа енгізу 5–6 сынып оқушыларының есте сақтау қабілетін едәуір арттырады, оқу белсенділігін көтереді және шығармашылық ойлау дағдыларын дамытады.

1.«Суретшілер» ойыны

Алдын ала сайланған жүргізуші 20 сөзден тұратын тізім дайындайды. Әр қатысушы қарындаш немесе қаламсап және қағаз даярлайды. Жүргізуші тізім бойынша сөздерді ретімен оқып, 3-ке дейін санап отырады, Сол уақыт ішінде қатысушылар қандай болмасын тәсілдерді пайдаланып суреттеуі керек. Суреттері басқаларға түсініксіз болса да, өзіне түсінікті болып, сөздерді ретімен айтып шықса болады. Ал, кім көп сөзді ретімен дұрыс есте сақтап, айтып шықса , сол ойыншы жеңімпаз атанады.

2. «Әңгімелеу » ойыны

Жүргізуші мәтін оқиды. Ойынға қатысушылар мұқият тыңдайды. Мәтіннің мазмұнын әңгімелеуді кез келген ойыншыдан бастайды. Әрі қарай сағат тілімен жалғасады. Әр қатысушы бір сөйлеммен толықтырып отырады. Содан соң мәтінді тағы бір рет оқып шығып, мазмұнына толықтырулар енгізеді, қателерін түзетеді.

3. «Мәтінді еске сақтаймыз»

Ойынға қатысушылар екі командаға бөлінеді. Жүргізуші мәтін оқиды. Барлығы тыңдап алады.Содан соң әр ойыншы қағаз бетіне есте қалдырғанын жазып шығады. Әр топ мүшелері ақпараттарымен алмаса отырып, мәтінді есте қалған түсініктері бойынша қалыпқа келтіреді. Барлық қатысушылар құрастырылған мәтіндерін оқып, қорытындыларын салыстырады.

4.«Байқа, сақта»

Ойын серуен кезінде ұйымдастырылады. Балаға 5-10 минут ішінде алдындағы көріп отырған көріністің барлық белгілерін есте сақтау тапсырылады.Мысалы, егер бала үйді көріп тұрса, ол неше қабатты, неше есік, әйнектері барын және т.б. белгілерін сақтауға тырысу керек. Егер саябақтың көрінісі болса, онда қандай ағаштар бар, биіктігі сияқты белгілерін айту қажет.

Белгіленген уақыт аяқталған соң ойыншылар қарсы жаққа бұрылып, есіне сақтаған белгілерді ретімен айтып шығу керек.

Ұйымдастырушы сұрақ та қоя алады. Мысалы, «Демалуға арналған орындықтың түсі қандай?» Әр дұрыс жауапқа бір ұпай беріледі.

5. «Алтыншыны ата» ойыны

Ойынға бірнеше ойыншы қатысады. Біреуі жүргізуші.Ол қатысушылардың біреуіне «Алтыншыны ата»- деп бес өсімдік (жануар, құс, балық, жәндік және т.б.) атын тез айтып шығады. Жүргізушінің топтамасына алтыншысын тез жалғастыру керек. Бір сөз қайталанбау керек. Жауап кідіріссіз берген ойыншы жүргізуші болады. Ал, егер жауап бере алмаса жүрізуші өзі жалғастырады.

6.«Сөз» ойыны

Оқушыға төмендегі тақырыптар бойынша неғұрлым көп сөз жазуын тапсыру керек:

1)мектеп, 2)музыка, 3)кітап, 4)математика, 5)дүниетану, 6)мәдениет, 7)қыс, 8)көктем, 9)жаз, 10)күз, 11) Қорап, 12) Жол, 13) Жапырақ, 14) машина, 15) Магазин т.б Әр тақырып бойынша 5 минут уақыт бөлінеді. 2-3 тақырыптан бөліп, ойынды бірнеше сабақта өткізуге болады. Ойын сынып оқушыларының сөздік қорын молайтуға көмектеседі.

7. КӨК БЕЛДЕМШЕ МЕН БАНТИК

Таныс болыңыз, бұл Мария, Бибиана, Мерседес, Хуана. Бізге жат есімдер болса да, осы қыздармен толық танысып алыңыз. Олардың киіміне, заттарына асықпай 90 секунд қарап алыңыз. Есімдерін есте сақтауды ұмытпаңыз. Уақыт өткен соң, суретті жоғары жіберіп, төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз.

1. Кімнің көк бантигі бар, Марияның ба, Бибиананың ба?

2. Көк етік киген қыздың есімі кім?

3. Қай қыздың бұршақ костюмі мен кекілі бар?

4. Қай қыздың мысығы бар, Хуананың ба, Бибиананың ба?

9. Есте сақтау минуты

Төменде адамдардың есімдері мен олардың өмірлерінде болған маңызды оқиғалардың күні жазылған. Оларды үш рет оқып шыққан соң, есіңізде не қалғанын жазып шығыңыз...

1. Арслан мен Клара 1976 жылдың 17 шілдесінде үйленді.

2. Сара 1987 жылдың 12 мамырында дүниеге келді.

3. Азамат 2013 жылдың 21 маусымында кандидаттық диссертациясын қорғап шықты.

4. Сэм 2018 жылдың 25 ақпанына керемет оқиға дайындап отыр.

10. Ақ бим мен қара құлақ

Мына жануарлардың лақап аттарын оқып, жаттап алуыңызға 30 секунд беріледі. Уақыт өткен соң, суретті жауып, қайсысының аты қандай екенін айтып көріңіз.

11. Тарих жазамыз

Төмендегі тарихқа белгілі тұлғалардың аты-жөндері мен туған жылын қарап шығуға 90 секунд беріледі. Уақытыңыз өтсе...

Біз олардың есімдері мен туған жылдарын ауыстырып тастадық. Енді, әрқайсысының өз жылдарын тауып көріңіз. Сығалауға болмайды.

12. Кеңес заманындағы кілем

Төмендегі кеңес заманындағы кілем секілді суретке көз жүгіртейік. Бұл шаршыларға есіңізде сақтағанша қарап алсаңыз болады. Енді картинканы алып тастап, төмендегі бірнеше сұраққа жауап беріңіз.

1. Үш жапырақты қанша гүл көрдіңіз?

2. Барлығы қанша қара гүл бар?

3. Артық элементтері жоқ, неше бес жапырақты гүл бар екен?

4.Тек қана криптография, тек қана хардкор

Жоғарыдағы жаттығуларды оңай жасасаңыз, бұл жолы анық «терлеуіңізге» тура келеді. Мына жұмбақ шифрларды есте сақтауыңыз үшін 2 минут беріледі. Уақытыңыз өтсе, төмендегі 3 сөзді тауып көріңіз. Өзіңіздің жадыңыз үшін жасалып жатқандықтан, қарап, сығалап көруге қатаң тыйым салынады.

Дайын болсаңыз, бастайық!

Сіз барлық жаттығуды артқа тастадыңыз. Өз нәтижеңізге көңіліңіз толмағаны анық. Ендеше, есте сақтау қабілетіңізді жақсарту үшін бірнеше кеңестер бермекпін.

Аңғарымпаз болыңыз, спортпен шұғылданыңыз. Көп қолданатын заттардың орнын ауыстырмауға тырысыңыз. Ән айтыңыз, тамақ мәзірін түсіндіріңіз. Әр түрлі идеялар ойланып жүріңіз.

«Мен 10 заттың атауын білемін…»

Бұл топтық ойын. Оқушылар шеңберге отырғызылады. Допты шеңбер  бойынша бір-біріне бере отырып, әр оқушы бір сөзден айтады: «Мен… ағаштардың… 10… атауын… білемін… қайың – бір, самырсын – екі, емен – үш» деп ары қарай жалғастырады. Жалғастыра  алмаған оқушы ойыннан шығады.

«Қайтала» сіріңке шиімен ұйымдастырылады

Бұл ойынды оқушылар жұптарымен ойнайды. Әр балаға сіріңкенің 6 шиінен беріледі. Екеуінің біреуі сол шилерден қандай да бір затты құрайды. Екіншісі бірнеше секунд көлемінде қарап алады да, оны қайтадан жасауға тырысады. Содан кейін оқушылар орнын ауыстырады, екіншісі көрсетеді, біріншісі қайталайды.

«Сөздер тізбегі» ойыны

Оқушылар шеңберге отырғызылады. Бірінші оқушы кез-келген бір заттың атын атайды. Мысалы: «ірімшік». Екіншісі алдыңғы айтылған сөзді атайды да, өзі бір сөз қосып айтады. Осылайша жалғаса береді. Әрбір келесі ойыншы алдында айтылған барлық сөзді ретімен атап шығады да, өзінің сөзін қосып отырады. Кім шатасады, сол ойыншы ойыннан шығады. Ал ең соңында қалған оқушы жеңімпаз атанады.

«Есте сақта және тап»

3-4 картинада берілген суреттерді есте сақтап, оларды атау қажет. Содан соң балалар сол бейнелерді 10-12 дана ұқсас суреттердің арасынан табу керек.  Бұл жаттығуды сандар мен әріптерден де жасауға болады. Ол үшін арнайы әріптер мен сандар кассасын пайдалануға болады.

«Шатаспай есте сақта»

Әр баланың алдына әртүрлі заттар бейнеленген 10-15 карточка қойылады (алма, троллейбус, шәйнек, ұшақ, қалам, машина, ат, әтеш т.б.) Мұғалім: «Қазір мен сендерге бірнеше сөздерді атаймын. Алдыңдағы суреттерге қарап, мен айтқан сөзді есте сақтауға көмектесетін бір затты таңдап ал да, оны бөлек жерге қой», — деп нұсқау береді. Бірінші сөз оқылады. Бала алдындағы суреттен таңдаған соң, екінші сөз және ары қарай осылайша оқылады. Бала психолог айтқан сөзді қайталап, өз заттарының ішінен байланыстыратын суретті алып, есінде сақтауы қажет. Мысалы: өрт, зауыт, сиыр, орындық, әке, отыру, мейірімділік т.б.

«Қиял арқылы сөздерді есте сақтау»

Оқушыларды логикалық байланысы жоқ сөздерді есте сақтауға үйретеміз. Сөздер: ағаш, үстел, буғыш, себет, тарақ, сабын, кірпі, өшіргіш, кітап, күн. Осы сөздерді пайдаланып әңгіме құрастыру қажет.

-«Көз алдарыңда әдемі жасыл ағаш өсіп тұр деп елестетіңдер. Ол тақтаға қарай өсе бастады, тақтадан төмен қарай аяқтары түсті, сонымен үстел пайда болды. Үстелге жақындай қарадық, үстелдің үстінен төмен қарай аққан шалшық су көрдік. Ол үлкен өзенге айналды. Өзеннің ортасында ожау пайда болды, одан ол себетке айналып кетті. Одан кейін себет жағаға ұшып кетті. Оған жақындап себеттің бір жағын сындырсаңыз, тарақ пайда болды. Оны қолыңызға алып шашыңызды тарай бастадыңыз, содан кейін басыңызды сабынмен жудыңыз. Сабын көпіршіктері ағып, кірпідей үрпиіп шашың қалды. Сізге өте ыңғайсыз, буғышты алып шашыңызды жинадыңыз. Буғыш буғанға шыдамай үзіліп жерге түсті. Жерге түскенде төңкеріліп, кітапқа айналып кетті. Кітап бетін ашсаңыз оның ішінен көзіңізге шағылысып күн түсті.

Алдымен балалар біздің құраған әңгімені елестетуге тырыссын, содан кейін өздері (басқа сөздерді пайдаланып) құрап бір-біріне айтып дағдылансын. Қорытынды бөлімде біз сөздер тізбегін оқимыз, ал олар өз беттерімен байланыс құра отырып, тізбектеп айтылғандарды есте сақтайды.

ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ

Қорыта келе, ес адамның әр алуан іс-әрекетімен байланысты болып,тіршілікке аса маңызды қызмет атқаратын болғандықтан,мұның түрлері мен көріністері де әрқилы. Естің бөлінуі адамның түрлі әрекет ерекшеліктеріне сәйкес жүргізіліп, олар есте қалдыру қайта жаңғырту процестерімен тығыз ұштасады. Естің дамуы-мұғалімніңнің жұмыс әдісіне, әсіресе психологиялық дайындығына байланысты. Алдымен мұғалім есте қалдыру мен қайта жаңғыртудың заңдылықтарын жақсы білуге тиіс. Сонда ғана ол оқушыларды осындай әдістерге үйрете алады. Мұғалімоқушылардың есін тәрбиелеуде олардың жас және дара ерекшеліктерін қатты ескереді. Мұндайда бағдарламалық материалдардың ішінен аса қажетті дегендерін іріктейді, жаңа сабақтың мазмұнын әркез оқушының бұрыннан білетіндерімен байланыстырады, оқушыны алаңдататын факторларды болдырмау жағын қарастырады, оқушылардың шамасы келмейтін тапсырмаларды бермейді. Ақпараттыоқушының есінде жақсы қалдыру үшін, мұғалімоқушы білуге тиісті нәрсені үнемі көзіне көрсетіп, дұрыс қабылдай алуына қатты зер салу қажет. Бұл үшін қолымен ұстатқызып, суретін салдырғызып отырғаны дұрыс. «Алғашқы образдардың есте берік және барлық жағынан сақталып қалуының ерекше мәні бар-дейді Зерттеу барысында есте сақтау қабілеті мен оны дамыту әдістері 5–6 сынып оқушыларының мысалында қарастырылды. Нәтижелер көрсеткендей, оқушылардың есте сақтау деңгейі жеке және топтық факторларға, сабақтағы әдіс-тәсілдерге және мотивацияға тікелей байланысты.

Жеке факторлар: оқушының мотивациясы, когнитивтік ерекшеліктері, қызығушылығы ақпаратты қабылдау және есте сақтау қабілетіне әсер етеді. Мысалы, мотивациясы жоғары оқушылар жаңа сөздерді, мәтіндерді тез меңгеріп, оларды дұрыс ретімен есте сақтай алады.

Топтық факторлар – сыныптағы ынтымақтастық, ойын элементтері, топтық талқылау – оқушылардың ақпаратты ұзақ мерзімді есте сақтауына мүмкіндік береді. Бірлескен жұмыс оқушыларды белсенді қатысушыға айналдырып, оқу процесін қызықты етеді. Зерттеу барысында қолданылған әдістер – визуалды, аудиалды, ассоциациялық, мнемотехникалық және кинестетикалық жаттығулар – оқушылардың есте сақтау қабілетін едәуір арттырды. Мысалы, “Суреттерді есте сақтау” жаттығуы қысқа мерзімді есте сақтау қабілетін дамытса, “Мәтінді құрастыру” және “Сөздер жадында” сияқты ойындар ұзақ мерзімді есте сақтауды нығайтты. Сонымен қатар, жеке және топтық әдістерді біріктіру арқылы сабаққа қызығушылық артып, оқу белсенділігі жоғарлады.

Есте сақтау қабілетін дамытуда тиімді әдістер мен тәсілдер мыналарды қамтиды:

1. Визуалды әдістер – схемалар, суреттер, бейнелер арқылы ақпаратты қабылдау.

2. Аудиалды әдістер – мәтін тыңдау, қайталау және дыбыстық мәліметтер арқылы есте сақтау.

3. Ассоциациялық жаттығулар – жаңа ақпаратты бұрынғы біліммен байланыстыру.

4. Мнемотехника – рифмалық жолдар, өлеңдер, қысқаша формулалар арқылы есте сақтау.

5. Кинестетикалық әдістер – сөзді қозғалыс немесе қимыл арқылы көрсету.

6. Топтық ойындар мен жаттығулар – “Сөздер жадында”, “Мәтінді құрастыру”, “Кім жылдам?” ойындары.

7. Жеке жұмыс және мотивацияны арттыру әдістері – әр оқушының қызығушылығын ескеріп, жетістіктерін мадақтау.

Зерттеу нәтижелері болашақта педагогикалық тәжірибеде қолдану үшін маңызды практикалық бағыттарды көрсетеді. Есте сақтау қабілетін дамыту тек сабақта ақпаратты қайталау арқылы ғана емес, сонымен қатар ойын, ассоциация, визуалды және аудиалды әдістерді біріктіру арқылы тиімді жүзеге асады.

Болашақ мұғалімдерге арналған 7 әдістемелік нұсқау

1. Сабақта визуалды, аудиалды және кинестетикалық әдістерді үйлестіріп қолданыңыз, бұл оқушылардың есте сақтау қабілетін нығайтады.

2. Оқушылардың жеке қызығушылығын анықтап, сабақ материалын соған бейімдеңіз, мотивацияны арттырыңыз.

3. Жаңа ақпаратты бұрынғы біліммен байланыстыруға үйрету үшін ассоциациялық жаттығулар қолданыңыз.

4. Сабақта мнемотехникалық әдістерді енгізіңіз – рифмалық жолдар, қысқаша формулалар, өлең жолдары арқылы есте сақтауды жеңілдетіңіз.

5. Топтық ойындар мен жаттығуларды жүйелі түрде өткізіп, оқушылардың бір-бірімен қарым-қатынасын және белсенділігін арттырыңыз.

6. Сабақ барысында қайталау мен бекіту кезеңдерін ұйымдастырып, ақпаратты ұзақ мерзімге есте сақтауға жағдай жасаңыз.

7. Оқушылардың есте сақтау жетістіктерін бағалап, кері байланыс беріңіз, сонымен қатар шығармашылық ізденістерін қолдаңыз.

ІV. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

Негізгі әдебиеттер

1. Абдрашев, К. Психология негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 2015. – 320 б.

2. Ахметова, Г. Білім беру психологиясы. – Алматы: «Атамұра» баспасы, 2017. – 256 б.

3. Маслоу, А. Адамның қажеттіліктер пирамидасы және мотивация психологиясы. – Алматы: «Білім», 2016. – 200 б.

4. Дьюи, Дж. Оқу тәжірибесі және оқыту әдістемесі. – Алматы: «Ұлағат», 2014. – 180 б.

5. Жұмабаев, С. Есте сақтау және когнитивтік процестерді дамыту әдістері. – Алматы: «Ғылым», 2018. – 220 б.

6. Нұркенов, Б. Мектеп жасындағы балалардың ойлау және есте сақтау қабілеттері. – Алматы: «Қазақ университеті баспасы», 2019. – 240 б.

Қосымша әдебиеттер

7. Смагулова, А. Педагогикалық психология және оқу мотивациясы. – Шымкент: «Фолиант», 2020. – 200 б.

8. Бекежанова, Л. Мнемотехника және есте сақтау әдістері мектепте. – Алматы: «Кемел», 2016. – 180 б.

9. Жолдасов, М. Интерактивті әдістер арқылы оқушылардың есте сақтау қабілетін арттыру. – Алматы: «Атамұра», 2017. – 160 б.

10. Қожахметова, Д. 5–6 сынып оқушыларының когнитивтік дағдыларын дамыту әдістемесі. – Алматы: «Білім инновациясы», 2018. – 150 б.

Интернет дереккөздері

7. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Мектеп бағдарламалары мен әдістемелік нұсқаулар. – https://edu.gov.kz

8. Назарбаев Зияткерлік мектептері. Оқыту мен оқуда жаңа әдістер. – https://nazarbayevschool.kz

9. Bilimland.kz. Оқыту процесінде есте сақтау дағдыларын дамыту. – https://bilimland.kz

10. eSchool.kz. Мектеп жасындағы балалардың когнитивтік дағдыларын дамыту. – https://eschool.kz

11. Қоғамдық ғылыми портал “Ғылым және білім”. Балалардың есте сақтау қабілетін дамыту әдістері. – https://www.gylym.kz

ҚОСЫМШАЛАР

Қосымша №1 зерттеу хаттамасы

Сауалнама нұсқалары

• Тест тапсырмалары

• Кестелер мен диаграммалар

Қосымша №2

ҚМЖ