Лекция каз 2014

1
ДӘРІС №11. ӨНДІРІС ПРОЦЕСТЕР ҰЙЫМДАРЫНЫ Ң НЕГІЗДЕРІ

Кілттік сөздер: ұйым, өндіріс, кәсіпорын, рационализация, өндіріс процестері, құрылым
және оның жобалауы.



ДӘРІС ЖОСПАРЫ:

1. Процестердің рационализация принциптері.
2. Өндіріс процестердің түрлері.
3. Кеңістіктегі өндіріс процестердің ұйымы.
4. Уақыттағы өндіріс процестердің ұйымы.
5. Өндіріс ұйымдар түрлерінің сипаттамасы.



Процестердің рационализация принциптері


Құрылымдардың рационализация принциптеріне ұқсас (кесте.3.1) процестердің
рационализация принциптері барлық күрделі өндірістік және басқаратын, заңға сүйенген,
экономикалық, ақпараттық, мотивациялық және психологиялық аспектілердің өндіріс
ұйымдар кешендерін қамту керек. Бұл өте күрделі мақсат. Сондықтан баспаға шыққан
процестердің рационализация принциптері, өндіріс ұйымдар аспектілерінің барлық
кешенін қамтыған жоқ. Төменде процестердің рационализация принциптерінің тізімі
келтірілген.
Көрнектілік үшін принциптерді 8.1. кесте түрінде ұсынайық.
8.1 кестеге қосылған процестердің рационализациясының кейбір принциптері
мағынасы бойынша ертерек қарастырылған құрылымдардың рационализация
принциптерін біршама қайталайды. Бірақ, құрылымдардың рационализация принциптері
ұйымды статикада айрықша етіп көрсетеді, ал процестердің рационализация принциптері
— динамикада. Статикада және динамикада қайталанатын принциптердің өзіндік көріну
аспектілері болады. Сонымен қатар, құрылымдарды және процесстерді жобалау кезінде
бұл қайталанатын принциптерді талдау қажет.
Ұйымның кез келген сұрағын шешу барысында, өндіріс ұйымдары теориясының
және тәжірибелерінің алғашқы жағдайын анықтайтын, құрылымдардың және
процестердің рационализация принциптерін сақтау қажет.

2
Процестердің рационализация принциптері 8.1 КЕСТЕ





Принциптің аты Принциптің маңызы
(бұл не)

Принциптің нәтижелілігі
( бұл нені береді )

Принципті орындау шарттары
(ол үшін не керек)

1 2 3 4
1. Өндірістік және
басқару процесстерінің
құқықтық
регламентациясы
2. Ұйымның
менеджмент жүйесін
толық жетілдіру
Өндірістік және басқару процестердің
құқықтық - экономикалық
регламентациясының нормативті әртүрлі
деңгейдегі актілері және оның түрлері :
1) халықаралық деңгейдегі құжаттардың
нормативті жүйесі (ООН , ИСО , МЭК ,
МАГАТЭ және т.б.); 2) азаматтық ,
әкімшілік, шаруашылық , қылмыстық
және басқа құқықтық заңдардың
(кодекстер) жүйесі; 3) атқару өкіметінің
нормативті актілері ( РФ президентінің
қаулылары, РФ үкіметінің қаулылары,
министірліктің бұйрықтары мен
ведомстволары және т .б.); 4) федерация
және орнықты басқару органдарының
субъектілерінің атқару өкіметінің
нормативті актілері; 5) бұйрықтар, ұйым
стандарттары және т . б.

Принципті орындау (сақтау) ұйымға
халықаралық кооперацияда қатысуға,
басқарудағы дүниежүзілік жетістіктерді
енгізуге, басқарудағы субъективизмді
төмендетуге мүмкіндік береді.

Ұйым менеджмент жүйесінің толық
жетілуі ертерек қаралған жүйелік, қайта
құру- эволюциялық және басқа әдістерді
қолдану арқылы басқару жүйесінің
анықсыздықты төмендетудің,
ұйымшылдықты жоғарлатудың және
басқа факторлардың арқасында,
сапасын және нәтижелігін жоғарлатуға
мүмкіндік береді.
Принципті орындау үшін иерархияның
әртүрлі деңгейінің (халықаралықтан -
бастау тиімдірек), нормативті актілердің
жинағын жасау керек. Олар өндіріс және
басқаратын процестердің құқықтық
аспектілерін реттейді.

Принципті орындау үшін ұйым
ұжымына "Менеджмент жүйесі",
"Басқарудың әдістері мен принциптері" ,
" Стратегиялық маркетинг ", "Басқару
шешімдерін өңдеу" , "Бәсекеге түсуді
басқару" және басқа тақырыптарға
арналған курстарды өту қажет,білім мен
себеп-мақсатқа жетудің негізгі қүралы.

3









3. Процестерге ғылыми
көзқарасты қолдану







4. Ұйым дамуында
иновациялық мінез-құлықпен
қамтамасыз ету












Ұйымның менеджмент жүйесі - сыртқы
ортадан және ішкі құрылғыдан басқару
объектілерінің бәсекеге түсу қабілетіне
жету жүйесі, ғылыми ішкі жүйесінен
тұрады.
Бәсекеге қабілеттілігі деңгей жағынан
МБ және МВФ елдері Ресейде басқару
жүйесінің аласа деңгейі белгіленген.

Ғылыми түсінікке
жүйелік,құрылымдық,маркетингтік,
өндіріс-эволциялық, функционалды,
нормативті,комплексті,интеграциялық,
динамикалық,процестік,оптимизациялық,
директивті,тәртіптік,жағдайлық және т.б
кіреді.


Жаңалықты (патенттер,ноу-хау)өңдеуге
негізделген даму мен олардың
(иновациялардың) енгізілуі кез келген
шығармашылық кеңістігінің дамуына,
техникалық, экономикалық

Жүйені қолданғанда жүйенің
қоршаған сыртқы ортасы
бірінші, ал ішкі құрылымы
екінші орында болады.
Өндірісті ұйымдастырудағы
ортада өңдеу ғылыми
тұрғысын және басқару
шешімдерін қолдану
ұйымшылдық пен өндірістің
басқару процестерін, ресурсты
тиімді пайдалануға,
шығарылатын өнімнің сапасын
көтеруге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар аталғанмен
қоса ұйым бәсекелестік
қабілетіне ие болады.
Өнеркәсіп дамуы


Жүргізу принціпін орындау
үшін жұмыскерлерді осы
ғылыми тәжірибені үйрету
арқылы олардың қолданылуын
ынталандыру мен бақылауға
қол жеткізуге болады.


Принціпті жүзеге асыру үшін
иновациялық
шығармашылықпен немесе (
саясатының иновациялық
мемлекеттік және білім беру
жүйесінен бастап)

4







5.Сапаның хабардар болу процесі











6. Өндіріс және басқару
процестерін үйренумен
қамтамасыз ету




7. Кәсіпқойларды іріктеп алу
командалары

әлеуметтік күш және т.б . әсер
етеді.Процестер басты
инновациялармен тиісті болу .

Кез келген объектілердің сапасы
( тауарлар , жұмыстардың ,
қызметтердің , құжаттардың
процестердің және т . б .)
ұйымның бәсекелестік қасиетін
көрсетеді






Ішкі және сыртқы ортаға ұйым
құрылымының басқару және
өндірістік процестер
компаненттерінің дағдылануы



Команда әркім өзінің жұмысын
қалай және не үшін
орындайтынын, ұжымға әкелетін
пайда туралы біледі.
ның, ғылыми - техникалық алға
басуы үлесі елдерде ішкі өнімнің
85—95% өсуіне әкеледі.

Басқарылатын объектілердің
бәсекелестігін жоғарылатуға
мүмкіндік береді( бірінші
деңгейде деп бәсеке қабілеттілік
объект сапасы орнында болады,
объект бағасы, сапасы,
қолданудағы шығын мен
4:3:2:1.қатынастағы сервис
сапасы қаралады.)



Жаңа жүйедегі немесе ішкі
жүйедегі жаңа қолданушының
өндірістік және басқару(цех,
бөлім т.б.) процестерін қысқа
мерзімде орындау мүмкіндігін
береді.

Ұйымдастыруда
тиімділікпен,сенімділікпен,
ұйымшылдықпен қамтамасыз
етеді.
Инвестиция мен шикізат сату
құралдары ең бастысы жаңа
затты енгізу мен шығаруды
қамтамасыз ету керек
Принцип орындау үшін мыналар
керек :1)сапа құрамнан алып
шығып жатқанда әзірше ресурс
тығыздығын шығару;2) бір басқа
сапа көрсеткіштерін жүйесін
құрастыру;3)көлденең және
тігінен басқа прблема
сапаларымен
байланыстыру;4)жұмыскерлерді
сапамен қамтамасыз ету жйесін
үйрету,

Тез және жеңіл ауыстрғыш
белгілі бір өнімді шығаруға
немесе жұмысты орындауға
блоктардан өндірістік және
басқару процестерін, ішкі және
сыртқы жүйе құрылымын
параметр мониторингісін құру.
Бәсекелестік тудыратын
кәсіпқойлар шығару үшін оқу
орындарында мамандарды
дайындау

5

8. Басқару шешімдерінің дұрыс
қойылуымен қамтамасыз етілуі .






9.Орталықтандыру мен
универсализация процестерінің
рационалды қатынастары.







10. Ұйымды басқару рационалды
тәсілдер жинағы


Басқару шешімдерінің дұрыс
қойылуымен қамтамасыз етілуі
келесі факторлар арқылы жүзеге
асырылады: объект сапасы , оның
өндірістер масштабы ,
«меңгерілуі», ақпарат алу
тәсілдері, қолдану тәсілдері,
инфляция, риск,
анықталмағандық
Орталықтандыру – бұл
шешімдерді қабыл алу (
мамандандырылған бөліммен )
және олардың өндіріс
органдарымен орындауы.
Универсализация— комплексті
немесе кіші бөлімшелермен
( әмбебаб ми , көп
функцияналдылармен ) шешу
және іске асыру.
Бос дәрежесінің тәуелділігіне
байланысты объекті үш түрге
бйланысты : күштеп көндіру ,
талаптану
және сендіру(соңғы екуі
максималды

Менеджмент «омыртқасы »
сияқты басқару шешімдерінің
сапасы мен тиімділігін көтереді.






Керексіз орталықтандыру
объектінің басқару субъектісінен
айырады, ал керексіз
универсализация еңбек етуді
жоғарылатады .Сондықтан ең
жақсы жағдайлар жиынтығы
бағдарлама графикасын құру
көмегі жанында есеп-қисап
тұрақтылардың және
шығындардың белбеулік
бөлімдерін тауып алу тиімді.
Ара қатынастарын дұрыс
таңдауы қолданылатын
әдістерінің оптимизине рұқсат
етеді , Басқару тәсілдерінің мына
қатынасын ұсынады 4:4:2,
приоритеті әдістерге берілуі тиіс.

Сапалы басқаратын шешімдердің
құру әдістеріне менеджерлерді
үйрету , ішкі және сыртқы
құрылымының мониторингісін
автоматтандыруға үйрету.



Үлкен не кіші өндіріс кезінде
өзіндік құн есептеуін
автоматтандыру,бір және
кішігірім өндіріс кезінде
экономика-статикалық
нормативті тәсіл есептеуін
қолдану .



Басқару әдістерінің құрылым
оптимизация организация
қызметшісімен зерттеулер өткізу
. Мысалы әкімшіліктен (ди
рективалық ) әлеуметтік -
психологиялық басқару
әдістеріне-

6
1 2
3 4

11. Басқару объектілерінің
ранжирование сі


12. мамандандыру
басқарулары және
нәтижелерді ынталандыу
13. Қамтамасыз ету
қабылдап алу басқару
процестері
14. Басқару процесін
ақпаратпен қамтамасыз ету
Маңыздылық құруы ( салмақтылықтың )
басқару тап осы объектісінің салыстырумен
басқалармен біреуге белгіге қарағанда
( сапаға , нәтижеліліктің , қауырттықтың
және т . п .) өтеді.
Басқару жүйесін құруы : әрбір
жұмыстардың қайраткер ортада өзінікін
білуге міндетті ; міндеттердің олар шеңбер
құжатталған ; онда — бір басшы ; еңбек
жеткілікті қамтылған; қызметкер
нәтижеліліктің артынан жүйеге шығу —
процесте оның еңбегінің тұтынуларға
жауап береді
Басқару процесі сапалы хабарлылық
мінездемесін береді

Қорлар бағыттауға рұқсат етеді {
қаражаттық , еңбектілер , ақпараттық
және т.б .) тиімдірек объектілермен
байланысты процестермен бірге
Жоғарылату жүйе негізі қолдап дем беру
тақырыптары және мақсаттарда әрбір
қызметкер еңбегі сапасының тәуелділікте
жазасының нәтижелілік жайлы өндірісті
көтеру.
Басқару түсінгіштігі басқарылатын
параметрлердің санын үлкейтуге рұқсат
етеді және дәреже өсуін айқын жүзеге
асырады. Жүк арба ма қсатқа
бағытталған кездейсоқ әрекетті айыру
керек.
Хабар " қан " жүйесінің біз басқаруға
рұқсат етеді , әртүрлі қондыру
әдістерге ( ,сенім әдістеріне )
Әр түрлі белгілермен әртүрлі
объектілердің ранжирования
ықшамдылық үлгілері өңдеу.
Өңдеу және енгізу жайлы қарапайым
қолдап дем беру жүйесін және әрбір
қызметкер еңбек нәтижелерінің артынан
Бақылау орнату.
Қабылдауды қамтамасыз етуіне
арналған басқару әрекеті нормативті
жақын келу алмастыру , құрылым
жоғарылату туралы және сыртқы
әсерлерге процестердің ( ашу
кернеулерге )қолданылуы.
Ақпараттандырумен қамтамасыз етуіне
арналған басқару процестерін қажетті
топтастыру.

7





15. Процестерді
автоматтандыру



16. Шапшаң
басқарулармен қамтамасыз ету





17.Тәртіп белгілеу



Басқару жүйелерінің дұрыс өту
формациясы



* Процестердің ағып өтуі тікелей
адам қатысуынсыз болады. Адам
өңдеушінің , оператордың және
реттеуіштің қызметін атқарады.
.* Басқару шапшаңдығы —
мынау субъекті қабілеттілігі
немесе басқару объектісінің
уақытында және жылдам
сезінуіне бағытталған немесе
кездейсоқ әсердің кесірінен
болады
.* Ережелердің құру , әдістердің
, процедуралардың ,
технологиялардың , басқару
процестерімен қандай болмасын
құрылуы.

заңдылықтың , сапалы
басқаратын шешімдер қабылдау
және іске асыру .


* аздап санын үлкейту
параметрлердің , басқару сапа ,
оның еңбек сіңіргіштігі сіздер
жанында автоматтандыруға
инвестициялардың көлем артуын
автоматтандыруды рұқсат етеді.
* Басқару шапшаңдығын
қабылдауды қамсыздандыру
және түсінгіштік жайлы сыртқы
ашу кернеулерге басқару
процестерін беру көзделіп отыр.
* Процестердің тәртіп белгілеуі
олардың қамсыздандыруы
негізгі , перспективті ,
эффективтілігіне ( тәртіп
белгілеуге лайықты шығындар
жанында )әкеледі.

және екі әртүрлі кодтау метрлер
( факторлар ) басқарудың ,
жүйелер құрылу , жинау және
хабар өңдеуін автоматтандырып
жатқанда қолданылады.
* Автоматты деңгейі
жоғарылауына арналған -
ақпараттық процестер керек.
* Қамтамасыз етуге арналған
шапшаң басқару өндіріс
автоматтандыру деңгейі және
басқарудың бірыңғайлау
негізінде , стандарти зация және
агрегаттандырудың басқаруын
қолға алу керек.
* Тәртіп белгілеу затпен бір
жолғылардың өңдеуге шығын
уақыт тәртібі нақтылы түрлері
талап етеді .Қайталанғыштық
жоғарырақ ( масштаб ) болған
сайын , тәртіп белгілеудің
деңгейі одан жоғарырақ болуы
тиісті.

8
1 2 3 4
18. Процестердің бара-
барлығы .







*19. Дәлдік түзу
процестермен қамтамасыз ету
.


*20. Үздіксіз процестермен
қамтамасыз ету


Процес пропорционалды болады , егер
оның бөлек компоненттер белгілі бір
арақатынаста орнында болады .
Сәйкестік аздардың заңына сәйкес ал
ұйымдары кездесетіндерді ең жақсы
бірдей параметрлердің көңіл болуы
болып келеді ( мысалы өлшемдердің ,
өнімділікпен , қуаттылықтар және т . б
.).
* Тура нақтылық жолдары дәлдікпен
сипатталады, еңбек зат , ақпарат және т
. б, процестің не жұмыскердің
салдарынан болу м үмкін жағдай
ескерілмейді.
.* Процес үзілмеліліксізі сипатталады
жоспарлы дәрежесімен және жоспардан
тыс үзілістердің жоқ болуымен
байланысты.

Пропорционалдылықпен қамтамасыз ету
процестердің тиімді еңбек ресурстарын
,техникалық құралдар мен ақпаратты тиімді
қолданылуын қамтамасыз етеді. . Негізгі
пропорционалдылық бағыттарымен
қамтамасыз ететіндер : жобалы -
конструкторлық , технологиялық ,
ұйымдастырушылық жатады.
.* Қамтамасыз ету процестердің дәлдігі түзу
рұқсат етеді щать производ ұзақтығы
ственных және цикпен басқаратындардың
кеңістікте аулау және уақыттардың .

* Процестердің үзілмеліліксіз қамтамасыз
етуі уақыттың және кеңістіктің уақытын
қысқартуға мүмкіндік береді.
Процестердің үздіксіздігі өндірістің және
басқарудың уақыт мезетін қысқартуға
мүмкіндік береді.

Пропорционалды қамтамасыз етуіне
арналған процестерді ң
технологиялық тиеулері
ықшамдылық есеп-қисаптар қажетті
өткізу кімді жабдықтаудың ,
сенімділік өңделетін объектілердің
тиісті және ұйым ішкі жүйелерінің ,
олардың өнімділіктің ( өтізу
мүмкіндігі ), ірі сериялық
шарттарына арналған және
бұқаралық өндірістер орындалады
деп ықшамдылық нәсілдердің
зайыптардың , ал шарттарға
арналған жеке өндіріс госы —
ірілендірілген есеп-қисаптар
қарастырылған.
Процестердің дәлдігін қамтамасыз
етуге арналған түзу қажетті
ықшамдылық нәсілдердің еңбек
заттарының өту сапар желілерінің ,
хабардың және басқа объектілердің
түрлері қарастырылған
* Қамтамасыз етуге арналған толассыз
процестерді ң олардың
автоматтандыру де ңгейін
жоспарлауда ықшамдау әдісі және
өндіріс ұйымдарын қолдану
пайдаланылады.

9
1 2 3 4
21. параллельдік
процестермен қамтамасыз
ету




22. ырғақ ты процестермен
қамтамасыз ету
Процес параллельдігі уақыттардың
дәрежесімен операцияларымен
сипатталады. Неғұрлым көбірек бірлесу
, соғұрлым процес ұйымдастыру қиын ,
бірақ оның ұзақтығы қысқарады


Ырғақтылық бір процестердің алмасу
біркелкілігімен және солардың уақыт
мезетінде, берілген жұмыстардың
кешенінің, календарлық дәуір және т . б
. сипатталады
Процестердің параллельдік қамтамасыз
етуі өндіріс ұзақтығы және
басқаратындардың уақыттарын
қысқартуға рұқсат етеді . Көбіне
тараған түріпараллельді –кезекті түрі.


Ырғақтылықтың қамтамасыз етуі
процестер жайлы жұмысшы орындар
біркелкі жұмыс артуға ,уақыттардың
дұрыс бөлінуі , олардың әрекеттестігін
қолға алып және некені төмендету , оның
сапасын жоғарылату көзделіп отыр.
Параллелдікті қамтамасыз ету
үшін өндірісте қолданатын желі
моделдерін, программалар,
ленталық графика құру қажет.



Процестің ырғақтылығын
қамтамасыз ету үшін
ұйымдастыру ж әне
технологиялық проектілер
санын көбейту керек , сенімді,
бәсекелестікке т ұрарлық
жеткізуші іздеу, технологиялық
құрылғының сапасын көтеру,
процестің пропорционалдығын
қамтамаыз ету, еңбек тәртібін
көтеру керек.

10
Өндіріс процестердің түрлері

Өндіріс барысы — заттардың үйлестіру және құрал-саймандарды және кеңістікте тірі еңбекті және уақыттардың , өндіріс
қажеттіліктерінің қанағаттандыратын ұғым. Мынау күрделі жүйе түсінігінен тұрады : еңбек заты, еңбек құрал-сайман , тірі еңбек
, кеңістік , уақыт , қажеттіліктердің қанағаттандыруы . материал ең жақсы меңгерулері үшін пішумен бөлек құрастырушы
жүйелік ұғым маңызы " өндіріс барысы " және қарапайым кейбір шғармашылық бөлімінен үзінді көрсетейік. ( кесте .8.2).


Кесте 8.2 маңыз жеке ұғымдардың , жүйелік ұғым құрылымына кірушілердің " өндіріс барысы "
Ұғым аты

Ұғымдардың маңызы Кейбір бөлімдерінен үзінді


1. еңбек заты
Белгілі бір қажеттілікті орындау
үшін ағымдағы немесе өткен
өнімді құратын адам жұмыс
істейтін құрал.

Кітап — оқырманға арналған .
болашақ обьектінің бәсекелестік
нормативі ,
хабар , зерттеушіге арналған—
әдістер. Өңдеуге техникалық
тапсырма , сызу — конструкторға
арналған . Дайындық — токарьға
арналған . Инфор мация , әдістеме —
экономистке арналған. Салынған үй

11
2. құрал-сайман еңбегі .


*3. Тірі еңбек .







*4. Кеңістік .


*5. Уақыт .




*6. Қажеттіліктердің қанағаттандыруы






Еңбек құралына әсер ететін өндіріс
құралдарының бөлімі немесе негізгі
капиталдың бөлігі
* Жұмыскердің салдарынан еңбек құралын
пайдалану арқылы өзінің керекті қажеттілгін
орындау.





* Өндіріс ағып өту орыны процесі бір
диалекті түрлерінен кеңістік және
уақыттардың өтуі болып табылады.
* Өндіріс ұзақтығы процесі бір түрлерден
кеңістік диалектикалық бірлігі болып
табылады.

* Белгілі бір жоспармен немесе өз қанағатын
орындау мақсатында өнім даярлау , қызмет
көрсетуі немесе жұмыс орындау

— құрылысшыға арналған . Тас мый жүк —
шоферге арналған . Адам ауруы— дәрігерге
арналған .
* Лабораториялық құрылғы , компьютер —
іздеуге арналған , Графопостроитель , компьютер
, жүйе автоматтандырылғанды жайлы жобалау
— конструкторға арналған. Станок — токарь
үшін . Үстел , компьютер — экономистке
арналған . Көтеру кран — құрылысшыға
арналған . Машина — шоферге арналған .
Скальпель — хирургке арналған .
* Зерттеуші . Конструктор . Токарь . Экономист .
Құрылысшы , шофер , дәрігер .

* Лаборатория — зерттеушіге арналған ,
токарьға арналған жұмыс орны . Аумақ және
қозғалыс сапар желісі — шоферге арналған .
Операциялық бөлме — хирургке арналған .
* Лаборатор ұзақтығы қозғалтқыш сенімділігі.
Бөлшек өңдеу өлшенбейтін уақыты . Машина
табу уақыты жолдар , хирургиялық
операцияның ұзақтығы әркімде .
* Ғалым жұмысы жаңа ойдың үстінде ,
монографиямен . Ғылыми-зерттеудің
орындалуы машинаның бәсекелестік
қабілеттілігінің жоғарлауы. Құрылысшы
оперативті-календарлық жоспардың ұйыммен
орындалу . Токарымен бірақ - тәуліктік
тапсырманың орындалу. Ұйымның
бәсекелестік анализі туралы консалтингтік
фирма шартының орындалуы.

12




Өндіріс процестер келесі түрлерге ұсақталады :.
негізгілер ; қосалқылар ; қызмет етушілер .
Өзінікі негізгі өндіріс процестерге ұсақталады :
готовительные ( дайындаулар ); қайта құрушылар ; қорытындылар (
құрастырылатындар ).
(cурет.8.2)




































Тап осы геометриялық бөлу алып жүрмейді, ал ұйымдық мінез-құлық .
Горизонтальмен өндіріс процестер түрінде көрсетілген " матрешканың ": ұйым ,
бөлімшелер , жұмысшы орынның .

Ұйымдардың
сыртқы қоршаған
ортасы (“кіру”,
“шығу” және т.б.)
Ұйым
Бөлімше
Жұмыс орны

Өзара өндірістік
байланыс
(процестер)
Рис. 8.2. Ұйымдағы өндіріс процестердің өзара
байланыстарыны ң иерархия деңгейлері (тікпен)

8.1-сурет. Ұйымдағы өндіріс процестердің түрлері
және өзара байланыстары (горизонтальмен )

Сыртқы орта
Кіру
Шығу
Қосалқы процестер
Қызмет етуші
процестер
Даярлау Қайта
құру
Қорытынд
ылау
Кері байланыс
Ұйым

14



Маңызды және өндіріс процестердің түрлердің ерекшеліктерін қарап шығамыз , көрсетілген .8.1 Және 8.2( кесте .8.3).

Кесте 8.3 маңызды өндіріс процестердің түрлері

Процес аты

процес маңызы

үлгілер


1. Процестің негізгі қорытынды кезең




2..Процестің негізгі өзгеру кезеңі





3.Процестің негізгі қорытынды кезеңі



Кеңістікте тірі еңбек дайындау үрдісі мен
еңбек құралының пайдалы өнімге айналуы.



Еңбек құралының түрі немесе көлемі ,
физикалық не химиялық қасиеті,сыртқы
түрі,мінездеме,құжаттың
сәйкестігі,творчествалық ойы арқылы
өзгеру.

Түрленген еңбек құралын өткізу мақсатында
тауардың түрін келтіру.
Метал кесу, дайын кесінділерді штамптау,
олардың машино құру зауытнда құйлуы жне
т,б Тәжірибе жүргізу үшін мамандардың
тексеру жұмысын жүргізуі,Машина және
құжаттардың дайындалуы;Аурудың
хирургиялық операцияға дайындалуы.
Токарьдың машина бөлшегін
жасауы.Зерттегіштердің жасалған
бөлшектердің сапасын тексеруі.Өндірістік
тапсырмаға сәйкес шоферлардың жүк
машиналарын тексеруі.Топ хирургтардың
ісік алу операциясын жүргізуі.
Тауарды жинау, тексеру, сертификаттау,
ыдысқа салу.Қабылдау комиссиясына
құрылыс обьектісін тапсыру.Нормативті
құжатты растау.Шофердің алып келген
тауарын өткізу.Операциядан кейін аурудың
жағдайын білу.Жұмыс орнын
жөндеу.Құжаттарды толтыру.

15
15

8.2 және 8.3 кестелерінде сонымен қатар 8.1 және 8.2 суреттерде өндіріс процестердің
түрлері, олардың маңызы және өзара байланыстары барлық негізгі, қосалқы және қызмет
етуші өндірістік процестерге тән, ол халық шаруашылығына және олардың орнына тәуелсіз.
Айтылған процестердің кейбір жалпы ерекшеліктері айтылған кестелердің "үлгілер"
графында көрсетілген.
Процестердің рационализация қалыптасқан принциптерін олардың ерекшеліктерімен
сәйкес қолдану менеджерлерге және мамандарға тұтынушыларға керек тауарлар өндірісін
нәтижелі ұйымдастыруда көмектеседі.


Кеңістіктегі өндіріс процестердің ұйымдастырылуы

Кеңістікте өндіріс процессін ұйымдастыру ұйым аумағында процестердің "кіруін"
"шығуына" өңдеуі мен оның негізгі, қосалқы және қызмет көрсету тәсілдерінің үйлесімі
болып табылады (8.1 сурет). Ұйымдардың "кіруі" және "шығуы" оның жақын арадағы
сыртқы ортасына жататындықтан, "кіру" жүйелік тәсілін қолдану ережелеріне сәйкес, процес
пен "шығу" бірыңғай жүйенің өзара байланысқан компоненттері деп қарастыру қажет. Осы
арадан, "кірудегі" тура және кері байланыстардың параметрлерін процестердің жұмыс жасау
параметрлері анықтайтыны анық көрінеді, ал процестердің параметрлері, өз кезегінде,
"шығудың" параметрлерін анықтайды.
Жүйеде процестің жоғары сапасын қамтамасыз ету үшін алдымен (бірінші кезеңде)
мынаны талдау керек:
а) жүйеге кірудегі бәсеке күшін;
б) бәсеке қабілеттілік талаптарына жауап беретін, "шығудағы" параметрлерінің
негізделуін;
в) сыртқы орта (саяси, экономикалық, техникалық) параметрлерінің процесіне әсер
ету дәрежесін, сонымен қатар аймақтың инфражүйелерін;
г) бұйымдарды, шикізатты, материалдарды және т.б. жинақтайтын
жабдықтаушылардың бәсеке қабілеттілігін.
Содан кейін, екінші кезеңде, жүйедегі процес параметрлері талданады.
Біздің мақсатымыз жүйенің барлық компоненттерінің бәсеке қабілеттілігін
қамтамасыз ету болып табылады. Егер, мысалы, ұйым бәсеке қабілетті технологияға,
біліктілігі жоғары кадрларға, ең жаңа техникалық құралдарға ие болса, ал оның
жабдықтаушылары (жүйенің кіруі) бұйымның жоғары сапалы жинақтарын өндіре алмайтын
болса, онда жүйенің шығуында да тауар төмен сапалы болады.

16
16
Бұл мысалды цифрлердің көмегімен түсіндірейік: "кіруді" бағалау —3, процессті
бағалау —5, "шығуды" бағалау – 3 болады. Басқаша айтқанда, егер дайындау ретінде сізде
шірік ағаш ("кіру") болса, ол лазер аспабымен (процес) өңделетін болса, онда "шығуда"
сапалы бөлшек шықпайды. Тағы мысал: "кіруде"—5, процесс —3, "шығуда" – 3 болады;
"кіруде"—4, процесс —5, "шығуда"—4.
Осы арадан екі ереже шығады:
1. Кез келген процестің соңғы кезеңінің сапа деңгейі, ең жаман сапа көрсеткіші бар
аралық кезеңнің сапа деңгейімен анықталады;
2. процесті жүйенің кіруінен бастап, алдын ала барлық процесті талдап, (объектінің,
компоненттің және т.б.) бірінші кезеңінен бастап жасау керек.

Кеңістікте өндіріс процестердің ұйымдастырылуы өндіріс құрылымында (тік және
горизонталь бойымен) іске асады, яғни, өндірістік процессті кеңістікте көрсеті үшін
ұйымдық құрылымды өндірістікке салу керек және кеңістіктік (территориялық)
байланыстарды анықтау қажет. Мұны қарапайым мысалмен нақтылап көрейік (сурет8.3).




















Сыртқы орта
Ұйым
Директорлар кеңесі Қосымша өндіріс
Бас директор
Кіру Шығу
егізгі өндіріс
Негізгі өндіріс
Басқару ұйымы Қызмет көрсететін өндіріс
Сурет 8.3. Кеңістікте өндірістік процестердің ұйымдастырылуындағы
құрылым компоненттернің өзара байланысы:
С – ұйым секретарияты; Б – бухгалтерия; ДМ – маркетинг директоры; ДП -
өндіріс директоры; ИХ, РХ, ТХ, ЭХ және СХ – сәйкесінше инструменттік, жөндеулік,
көліктік, энергетикалық және қоймалық шаруашылық; 1,2,3 – ұйымның өндіріспен
байланыс басқарулары; ПП – дайындау өндірісі; ПРП1 және ПРП2 – қайта құрушы
өндіріс; ЗП – қорытатын өндіріс

17
17

Ұйымды басқару құрылымында, суреттегі функциональді директорлардан "төмен",
бөлімдер көрсетілген (шартты түрде — үшеу).
Бөлімдердің құрылымын қарастырайық. Маркетинг директорына бағынған, негізгі
бөлімдер ретінде, ақпараттық орталық, стратегиялық маркетинг істерінің және
тактикалық маркетинг бөлімі бола алады. Сауда директорын нәтижелілікке бағытталған
анализ бөлімі, жоспарлы бөлімі, қаражаттық бөлімі бағынышты бола алады. Техникалық
директорға —арнайы конструкторлық бюро (АКБ), негізгі технолог бөлімі (НТБ), негізгі
механика бөлім (НМБ). Өндіріс директорында — өндірісті автоматтандырылған жүйемен
басқару бөлімі ( АЖББ ), өндіріс – календарлық жоспарлаул, өндірісті шапшаң басқару
бөлімі.
Өндірістердің бөлек түрлерінің құрамында (квадраттар) негізгі өндіріс
құрылымында кішкентай дөңгелекшелермен цехтер көрсетілген, цехтердің өзінің
құрамында бірнеше учаскелері бар (кішкентай квадрат). Мысалы, даярлайтын өндіріс заттық
болаттан жасалған, сонымен қатар құю кәсіпорны және темір соғатын-престейтін цехтердің
бұйымдарын сақтау және негізгі өндіріске тапсыруға дайындау жұмыстары жасалынатын
қоймадан түзіле алады.
Қайта құрушы өндірістер соңғы өнімді даярлауға мамандандырылған пәндік
принциппен де, функционалдық принциппен де жобалана алады. Қорытынды өндіріс
құрастырылатын цехтен, байқаулар цехтерінен, орама және сертификацияның цехтерінен
түзіле алады.
1,2 және 3 қосындылары 8.3 суретте ұйымдық құрылымдардың өндіріспен
байланысын көрсетеді. Орташа диаметрмен қосынды, мысалы, ең төменгі сызықпен
бөлімдердің байланыстары ("басқару ұйымы" сөйлемінен жоғары) жоғарғы деңгейдегі кез
келген бастықтың (маркетинг директоры және т.б) бөлімдердің және өндірістік цехтер мен
учаскелердің бастықтарымен түзу және кері байланыстарын көрсетеді.
Түзужүру принципін сақтау үшін, яғни, ұйымдық және өндірістік құрылымдарда
еңбек затының өту жолдарын қысқарту үшін, басқаратын және өндірістік процестердің
жүруімен бөлімшелерді аумақтарға жайғастыру қажет.
Сонымен қатар, аумақтағы функционал және өндіріс тағайындаулары бір бөлімшелер
жақын орналасу керек. Мысалы, алдымен бірінің артынан бірі маркетинг директоры
бөлімдері орналасуы тиіс, содан кейін сауда директоры бөлімдері және т.с.с. Бұл талап 8.3
суретте сақталған. Тәжірибе жүзінде, өкінішке орай, бұл принцип әрқашан орындала
бермейді.

18
18
Түзужүру принципін сақтауды талдаудан кейін өте маңызды бөлшектік басқару және
өндірістік процестердің түзужүру коэффициенті келесі формуламен есептелінеді:





Түзужүру процестердің ықшамдауларының негізгі факторлар болып төмендегілер табылады:
 лайықты процестердің жүруімен қатар ұйымдық және өндірістік құрылымдардың
бөлімшелерінің орналастырылуы;
 бір "төбенің" астында процестердің жинақталуы;
 процестердің компоненттерінің арасындағы ара қашықтықты қысқарту;
 жеке басқаратын және өндірістік процестердің түзужүрудің коэффициентін ықшамдау
және жүйелік талдау;
 процестерді автоматтандыру;
 бөлшектік процестердің пропорционалдығын қамтамасыз ету;
 құрылымдардың және процестердің рационализациясын талдау (8.1 кесте).

Уақыттағы өндірістік процестердің ұйымдастырылуы

Уақыттағы өндірістік процестердің ұйымдастырылуы ұйымның "кіруін"
оның "шығуына" айналдыратын негізгі, қосалқы және қызмет етуші процестердің
уақыттағы үйлестіру тәсілі болып табылады. Уақыттағы өндірістік процестердің
ұйымдастырылуының өте маңызды параметрі болып еңбек затын шығаратын, қызмет
көрсететін немесе даярлайтын операциялардан бастап, қорытындылайтын
жұмыстардың орындалуын көрсететін өндірістік цикл табылады. Өндіріс циклінің
ұзақтығы жұмыс уақытынан және үзіліс уақыттарынан тұрады (8.4 сурет).
Өндірістік цикл бөлек құрастырушыларының мазмұнын қарап шығайық.
Еңбек затын даярлайтын жұмыс периоды технологиялық операциялардың, көліктік-
қоймалардың операцияларының және бақылау операциялардың уақытынан тұрады.





мұнда
ұзындығы і-ші процестегі еңбек затының өту жолының оптималды

і-ші процестегі еңбек затының өту жолының оптималды
фактілі (проектілі) ұзындығы

19
19
















Өз кезегінде, технологиялық операциялардың уақыты даярлау-қорытындылау
уақыттардан және даналық уақыттардан тұрады. Даярлау-қорытындылау уақыты жұмыс
сменасының басында жұмыс орнын дайындау үшін, жабдықтарды жөндеу үшін, аспаптарды
құру үшін жұмсалады және жұмыс сменасының соңында аспаптарды, жабдықтарды және т.б.
алып тасау үшін жұмсалады. Бұл уақыт еңбек заттарының сменасы кезінде өңделетін
партияға жұмсалады.
Жұмыс уақыты кезіндегі үзілістер табиғи процесстерге (адам қатысуын талап
етпейтін кептіру, термообработкадан кейін қалпына келтіру және басқа операциялар),
ұйымдастырылған процесстерге (жұмыс орынның босауын күту, құрама бөліктерді
жеткізудегі кідіріс және т.б.), регламентталған (түстің уақыты, демалыс уақыты және т.б)
үзілістерге бөлінеді.
Бұйым даярлайтын өндірістік цикл ұзақтығы бұйым құрастыратын қиын процестің
жүріп отыру және даналық немесе партиялық бөлшектерді даярлайтын өндірістік
циклдерінің ұзақтығын есептеу графикасын құрудан кейін есептелінеді. Бұл жұмыс
технологтармен орындалады. Мысалы, аттас бөлшектер партиясын даярлаудағы өндіріс
циклінің ұзақтығы даярлау-қортындылау уақытының, даналық уақыттың (бұл жерде бірнеше
жұмыс орындарында бір операцияның бір мезгілде орындалуы, барлық операциялардың
орындалу параллельдігі, өңдіру нормаларын асыра орындауды жоспарлау коэффициенті
Өндірістік процесс
Жұмыс жасау периоды Үзілістер
Технологиялық
процесстер
Даярлау-
қортындылау
уақыты
Даналық
уақыт
Көліктік-
қоймалық
операциялар
Бақылау
операциялары
Жұмыс
уақытында
Демалыс
уақытында
Демалыс
күндері
Смена аралақ
үзілістер
Табиғи
процесстер
Ұйымдастыр
ылған
үзілістер
Регламенттал-
ған үзілістер
8.4 сурет. Өндірістік циклдің құрылымы

20
20
ескеріледі), табиғи процестер уақытының, тасымалдау уақытының, сапа бақылау
уақытының, үзілістер уақытының барлық операциялар сомасы ретінде анықталады.
Өндірістік процестердің ұзақтығын қысқартудағы негізгі факторлар болып
төмендегілер табылады:
 бұйымның кинематикалық схемасын, оның контрукциясын оңайлату,
крупносериялық және жалпы өндірістік бұйымдарға арналған блоктық деңгейін
жоғарлату. "Контрукцияның қарапайымдылығы — конструктор ақыл өлшемі";
 бұйым даярлайтын технологиялық процестерді толық жетілдіруі және оңайлату;
 бұйымның құрама бөліктерін, оның конструктивті элементтерін, технологиялық
процестердің элементтерін, жабдықтарды, жабдықтауды, өндіріс ұйымдарды
стандарттау және бірыңғайлау;
 бөлшектік, технологиялық және функционалдық мамандандырудың бұйымдарды
және оның құрама бөлімдерін шығару бағдарламасының бірыңғайлануының және
артуының негізінде тереңдетуі;
 механикалық өңделетін бұйымдардың салыстырмалы салмағының қысқартылуы;
 өндіріс процестерінің рационал ұйымның принципін сақтау анализі:
пропорционалдық, параллельдік, үзіліссіздік, түзужүрулік, ырғақтылық және т.б.;
 бақылау және көліктік-қоймалық операциялар уақыттарды есептеуді
механикаландыру және автоматтандыру;
 табиғи процестердің уақыттарын қысқарту, оларды лайықты технологиялық
процестермен ауыстыру арқылы;
 операция аралық үзілістерді қысқарту;
 уақыт нормаларының, қызмет ету нормаларының, қорлардың шығын нормаларының
техникалық негізделген салыстырмалы салмақтарын арттыру. Уақытты үнемдеуді
және сапамен сәйкес талаптардың орындалуын стимулдау.
Уақыттағы өндіріс процестердің ұйымы пропорционалдық, үзіліссіздік, параллельдік,
түзужүрулік, ырғақтылық жәнет.б. принциптерінің сақталуын талдауына негізделеді
Бұл принциптерді қарап шығайық.
Пропорционалдық — бұл принцип, оның орындалуы бір процестің әр түрлі
жұмысшы орындарының бірдей өткізу қабілеттілігін қамтамасыз ету, жұмыс орындарын
ақпаратпен, заттық қорлармен, кадрлармен және т.б. пропорционалды қамтамасыз етеді.
Мысалды қарастырайық. Төрт операциядан партия даярлаудағы жұмысшы
орындардың алғашқы қуаттылығы келесідей болды (8.5 сурет):

14
14








М технологиялық тізбектің өткізу қабілеттілігі (қуаттылық) сменасына 6 бөлшекті
құрайды. Мұнда және де 3-ші жұмыс орны тар орын болып келеді. 2-ші жұмыс орынның
қуаттылығы 6•100% / 15=40% қолданылады, 1-ші және 4-ші жұмыс орындарының
қуаттылықтары 6•100% / 10=60% қолданылады.
Процестің пропорционалдығын жоғарылату үшін не істеу керек? Төрт бағыт бар:
1. операциялардың пропорционалдығын қамтамасыз ету мақсатымен бөлшек
контрукциясын қайта қарау;
2. технологиялық процесті, жұмыс тәртіптерін қайта қарау;
3. жабдықтарды ауыстыру, учаскелерді қайта жоспарлауы ұйымдарын өңдеу және
орындау;
4. басқа ұқсас бөлшекпен жұмысшы орындарын толтыру.
Бұл бөлшектерге қажеттілік —10 дана/смена. Тап осы мысалда 3-ші жұмыс орнына
сондай өнімділікпен тағы бір станок қою керек. Сонда оның қуаттылығы сменасына 12
дана болады. 2 бірлікке.(80 мин) бұл жұмыс орнын басқа бөлшекпен толтыру керек, 2- ші
жұмыс орнын 30% арттыру қажет. Егер 2- ші және 3-ші жұмыс орындарын толтыру үшін
ұқсас бөлшек табылса, онда қуаттылық сызығы пропорциональ талабына сай болады.
Кез келген сұрақтарды шешу барысында пропорционалдық принципін есте сақтау
керек, себебі "эскадра жылдамдығы ең жай жүретін кеме жылдамдығымен анықталады",
Пропорционалдық келесі формуламен анықталады:







8.5 Сурет. Төрт операциядан өнім даярлаудың өндірістік процессі:
1,2,3,4 – жұмыс орындары; М1,М2,М3,М4 – жұмыс орындарының
сәйкесінше қуаттылығы
10 дана/смена
Минимальді өткізу қабілеті немесе технологиялық тізбектегі жұмыс
орынның параметрі (қуат, жұмыс дәрежесі, ақпарат сапасы мен көлемі т.б.);

Максимальді өткізу қабілеті
мұнда

15
15
Жұмыстардың дәрежесімен байланысты технологиялық тізбектің пропорционалдығын
бағалауына мысал келтірейік (8.4 кесте).








Бұл кестелерді талдау, бірінші жұмыс орнында жұмысшы дәрежесі технология
бойыеша жұмыстардың қойылатын талап дәрежесінен төмен екені көрсетеді, яғни, брак
болу ықтималдығы үлкен. Үшінші жұмыс орнында, керісінше, үшінші дәреже
жұмыстарын төртіншіні жұмысшы орындайды, яғни, еңбек ақы артық төленім жатқаны
көзге анық түсуде, себебі жұмысшыға оның дәрежесіне сәкес ақы төлеу керек. Ал соңғы
жұмыс орнында, бесінші дәреженің жұмысын үшінші дәрежелі жұмысшы орындайды.
Еңбек ақы төлеудегі үнемділік брактың болуына ықпалын тигізеді. Нақты мәліметтерге
сүйене отырып, технологиялық тізбектің пропорционалдығы ең тар орынға байланысты:
3•100 / 5==60% болады. Яғни, жұмыс дәрежелерінің жұмысшылармен сәйкестігін
қамтамасыз ететін ұйымдық жиынды жасау керек.
Үзіліссіздік — процестердің рационалды ұйымдастырылу принципі, ол жұмыс
уақытының жалпы процестің ұзақтығына қатынасымен анықталады:

.



Параллельдік — операциялардың уақыттағы бірлесу дәрежесін сипаттайтын,
процестердің рационалды ұйымдастырылу принципі. Операциялардың үйлестірілу
түрлері: жүйелі, паралельді және палараллельді- жүйелі (8,6 сурет).
Параллельдік коэффициентін келесі формуламен анықтау ұсынылады:

Түзужүру — еңбек затының, ақпараттың және т.б. өту жолының оптимальдігін
сипаттайтын, процестердің рационалды ұйымдастырылу принципі.
Кесте 8.4
Пропорциональностті бағалау мысалы
Жұмыс орны бойынша дәреже
Дәреже аты
Жұмыс дәрежесі
Жұмысшы дәрежесі
мұнда жұмыс уақытының ұзақтығы; процесстің
орташа ұзақтығы, олжұмыс орындарының арасында, жұмыс орнында
және т.б. еңбек затының бос жатуын немесе бос тұруын қамтиды

16
16
Түзужүру коэффициентін (8.1) формуласымен анықтау ұсынылады.
Ырғақтылық — олардың біркелкілік орындалуын сипаттайтын, процестердің
рационалды ұйымдастырылу принципі. Ырғақтылық коэффициенті келесі формуламен
анықталады:







Ырғақтылықты бағалау мысалы (8.5 кесте).









Ырғақтылық коэффициенті тең болады:

Осы кесте талдауы мынаны көрсетеді: бір айда жоспар 8%-ке артығымен
орындалған болса да ұжым жаман жұмыс істеген, жоспардың 84%-ті соңғы декадада
орындалған, жұмыста брак болған.
Өндірістік және басқаратын процестерді рационалды ұйымдастурудың айтылған
көрсеткіштерін жақсарту жолдарының бірі процестердің және операциялардың
қайталауын арттыру болып табылады. Өз кезегінде, процестердің қайталануын
арттыру әдісі әртүрлі жарым-жарты процестерді бірыңғайлау және типтеу болып
табылады. Процестердің қайталануын арттырудың артықшылықтары, бұқаралық
өндірістегі соңғы нәтижелер жеке өндірістегіге қарағанда жақсырақ болатындығына
байланысты.
Жоспар бойынша (жоспардан асып кету есептелінбейді) талда-
натын уақыт ішіндегі (декада, ай, квартал) орындалған жұмыстың нақты көлемі
жоспарланған жұмыс көлемі
мұнда
Ырғақтылықты бағалау (млн.руб)
Кесте 8.5
Көрсеткіш-
тер
Декада бойынша шығару Айына

17
17














































Процестердің рационалды ұйымының айтылған принциптері менеджмент
жүйесінің ұйымдастырылуын жоғарлатудың негізгі факторы болып табылады. Бұл жүйе
жүйе компоненттерінің арасындағы байланыстардың (энтропияның) сандық анықтылық
дәрежесімен сипатталады.
8.6 сурет. Операциялардың үйлесімділігі.
І,ІІ,ІІІ,ІV – жұмыс орындары мен операциялар; 1,2,3,4 – детальдар; а-
жүйелі үйлесім (4 операциядан өтетін партиядағы 4 деталь; Ттр1 – І жұмыс
орнынан ІІ-ге партияның детальдарын тасымалдау уақыты); б- параллельді
(операция аяқталғаннан кейінгі детальдар немесе тасымалдау партиялары
бірден келесіге беріледі. Мысалы, Т1 периодында І-ші жұмыс орнында 4-
ші деталь өңделеді, ІІ-де 3-ші, ІІІ-те 2-ші, ІV-те 1-ші деталь), в-
параллельді-жүйелі (тасымалдау партиясы 2 детальға тең)

18
18
Анықсыздықты төмендету үшін барлық басқаратын құжаттарда (жоспарларда,
бағдарламаларда, тапсырмаларда, стандарттарда, жайларда, нұсқауларда және т.б.)
басқарылатын объектілермен басқару органдарының байланыстарын айқын бекіту қажет.
менеджмент жүйесіндегі байланыстар ІV деңгейге дейінгі мақсаттар ағашын құруынан
кейін, сапалы талаптарды сандық талаптарға ауыстырғаннан кейін орындалады.
Жұмыстардың анықтылығын жоғарлату үшін желілі басқару әдістерін қолдану
ұсынылады.

Өндіріс ұйымдар түрлерінің сипаттамасы

Өндіріс түрі — ұйымдық-техникалық және экономикалық сипаттамалардың,
номенклатурамен, масштабпен және өнім шығаруының жүйелілігімен ескерілген
факторлар мен өндіріс ұйымдар элементтерінің үйлесімдігінің ерекшеліктерінің,
жиынтығы. Өз кезегінде, шығарылатын өнімнің номенклатурасы және масштабы
(бағдарлама) концентрация, мамандандыру, кооперироание және қиыстыру деңгейлерін
анықтайды.
Өндіріс ұйымдарының айтылған түрлерінің және оның элементтерінің
үйлесімділігіне байланысты келесі өндіріс түрлері болады: жеке, сериялы
(кішігірімсериялы, орташасериялы, үлкенсериялы) және бұқаралық өндіріс.
Өндірістің әрбір түрі жұмыс орындарының айқын тиеуімен, жұмысшылардың
квалификациясымен, технологиямен жабдықталғандығымен және т.б. сипатталады.
Жеке (дара) өндіріс шарттарында жұмысшы орны үшін олардың бекітілген
операциялары болмайды және әртүрлі операциялармен белгісіз уақыт аралығында қандай
болмасын айқын алмасуларсыз толтырылады. Сериялы процестерде жұмыс орындары
олар үшін бекітілген, айқын жүйелілікте орындалатын, операциялармен толтырылады.
Бұқаралық өндірісте жұмыс орындары бір бөлшектерге арналған бір
операцияның орындалумен толтырылған.
8.6 кестеде жеке станоктардың және өндірістердің түрлері бойынша жұмыс
уақыты шығындардың құрылымы келтірілген.
Өндіріс түрлерінің ерекшеліктері 8.7 кестеде көрсетілген.
Өндіріс түрлері оның ұйымдастырылу әдісін анықтайды. Өндірісті ұйымдастыру
тәсілдерінің толассыз, партионды және жеке әдістері бар.

19
19

Кесте 8.6
Шығындардың үлгілі құрылымы жұмысшыны уақыттардың өндіріс үлгісінің тәуелділікте
станоктардың бөлек үлгілерімен (процентпен өлшенеді)

Станок
типі
Өндіріс типі Станоктың
пайдалы
жұмысы
Қосалқы
жұмыс
Даярлайт
ын және
қорытынд
ылайтын
жұмыс
Жұмыс
орындары
ндағы
техникалы
қ қызмет
көрсету
Ұйымдық
себептері
арқасында
жоғалтылуы
Токарлық Жеке
Ұсақ сериялы
Ірі сериялы
21
37
8

30
28
21
18
11
9
7
5
4
24
19
18
Револь-
верлық
Жеке
Ұсақ сериялы
Ірі сериялы
Көпшілік
-
45
60 .
72
-
25
19
18
-
9
5
3
-
4
3
2
-
17
13
5
Өндіріс ұйымның толассыз әдісі — бұл әдіс, уақыттағы және кеңістіктегі ырғақты
қайталанатын келісілгендердің негізгі, қосалқы және қызмет етушілер жайлы өндірістік
операциялары, мамандандырылған жұмыс орындарда орындалатын әдіс. Өндіріс
ұйымның толассыз әдісі көпшілік және ірі сериялы өндірістік типтеріне арналған.
Өндіріс ұйымның партиолы әдісі — бұл әдіс, қайсыда салыстырмалы шектелген өнім
номенклатурасы әзірленеді және оның саны шығару және жіберу партиялармен
анықталады. Өндіріс ұйымның партиолы әдісі сериялы өндірістік типіне арналған.
Өндіріс ұйымның жеке әдісі — бұл әдісте кең номенклатуралар жекеленген
даналарда өндіріледі.
Өндіріс ұйымның әдісін таңдауына әсер етуші факторлар :
1) Шығарылатын өнім номенклатурасы ;
2) Шығарылатын өнімнің масштабы (жылдық бағдарлама) ;
3) Шығару мерзімділігі ;
4) Өнімнің еңбек сіңіргіштігі ;
5) Өндірістік технологиялардың мінез-құлығы

20
20




Өндірістік процестердің
элементтері
Бірліктік өндіріс Көпшілік өндіріс
1. Бір жыл ішіндегі
өндірілетін өнімнің көлемі.
шт.
1-2 1000 және оданда көп.
2. Технологиялық және
функционалдық деңгей.
Төменгі Жоғарғы
3. Детальоперацияларының
саны: бір жұмыс орнында
бір ай ішінде орындалады.
40-тан астам 1
4. бұйымның және оның
элементтерінің
проектаралық және
ішкітүрлік унификация
деңгейі
Жоғарғы Төменгі
5. Өндірудің технологиялық
процесі.
Маршруттық технология Пооперациялық технология.
6. Технологиялық құрылғы Универсалды Жекеше
7. Кесу және өлшеу
құрылғылары
Универсалды Жекеше
8. Жұмысшылар Жоғарлы
квалификацияланған
Төмен квалификацияланған
9. Металды қолдану
коэффиценті
0,40-0,60 0,80-0,95
10. Өндірістің
автоматизация деңгейі
0,30-0,50 0,90-0,99
11.Өнім бірлігін өндірудің
еңбеккөлемі және өзіндік
бағасы.
Жоғары Төмен
12. Өнімнің сапасы Қанағат Жақсы
Қосымша: Сериялы өндірістің көрсеткіштері бірліктік және көпшілік өндірістің
арасындағы диапозонда орналасқан. Мысалы: үлкен сериялық өндіріс үшін үшінші
көрсеткіш 2-10 тең, орташа сериялық-11-20, кіші сериялық -21-40.

21
21
Бақылау сұрақтары:
1. Рационализация простер принциптерін сақтау немен түсіндіріледі?
2. Ұйым дамуының инновациялық характерін не үшін қамтамасыз ету керек?
3. Сапа үшін процестерді ориентация принципін қадағалау қалай қамтамасыз етіледі?
4. Регламентация процестері дегеніміз не?
5. Процестердің пропорциясына қандай әдістермен жетуге болады?
6. Процестердің және құрылымдардың тікке ағымын анализдеу не үшін қажет?
7. Процестердің параллелдігі қандай жолмен қамтамасыз етіледі.
8. Ритмичность дегеніміз не?
9. Өндірістік процесс дегеніміз не?
10. Өндірістік процестердің қандай түрлерін білесіз?
11. Әртүрлі процестер түрлерінің арасындағы байланыстар қандай?

22
22
Тест:

1. Өндіріс барысы — бұл:
А) кеңістікте және уақытта өндіріс қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін еңбек
заттарының үйлестіруін пайдалынуы;
Б) кеңістікте және уақытта өндіріс қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін еңбек құрал-
саймандарын және адам еңбегін пайдалынуы;
В) Уақыттағы өндіріс қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін еңбек құрал-саймандарын,
адам еңбегін және еңбек заттарының үйлестіруін пайдалынуы;
Г) кеңістікте және уақытта өндіріс қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін еңбек
құрал-саймандарын, адам еңбегін және еңбек заттарының үйлестіруін
пайдалынуы;
Д) кеңістікте және уақытта өндірушілердің қажеттіліктердін қанағаттандыру үшін
еңбек құрал-саймандарын, адам еңбегін және еңбек заттарының үйлестіруін
пайдалынуы;

2. Өндіріс барысы — бұл:
А) Еңбек құрал-саймандарынан , адам еңбегінен, кеңістіктен, уақыттан , қажеттіліктің
қанағаттандырудан тұратын күрделі жүйелік ұғым;
Б) Еңбек құрал-саймандарынан, еңбек заттарынан, адам еңбегінен, кеңістіктен,
қажеттіліктің қанағаттандырудан тұратын күрделі жүйелік ұғым;
В) Еңбек құрал-саймандарынан, еңбек заттарынан, адам еңбегінен, кеңістіктен,
уақыттан, қажеттіліктің қанағаттандырудан тұратын күрделі жүйелік ұғым;
Г) Еңбек құрал-саймандарынан, еңбек заттарынан, адам еңбегінен, кеңістіктен,
уақыттан, өндірісті қанағаттандырудан тұратын күрделі жүйелік ұғым;
Д) Еңбек құрал-саймандарынан, еңбек заттарынан, адам еңбегінен, кеңістіктен,
уақыттан, қажеттіліктің қанағаттандырғансыздықтан тұратын күрделі жүйелік ұғым;

3. Өндіріс процестері келесі түрлерге бөлінеді :
А ) негізгі, қызмет етуші, қосымша;
Б ) қосалқы, қосымша, қызмет етуші;
В) қызмет етуші, қосымша, жеке;
Г) негізгі, қосымша, жеке;
Д ) негізгі, қосалқы, қызмет етуші;

4. Негізгі өндірістік процестер келесіге бөлінеді:
А) Даярлайтын, дайындайтын, қорытындылайтын ;
Б) Даярлайтын, қайта құрушы , қорытындылайтын;
В) Дайындайтын, қайта құрушы , өңдеуші ;
Г) қайта құрушы, өңдеуші, қорытындылайтын ;
Д) Даярлайтын, қорытындылайтын, құрастырылатын.

5. Кеңістіктегі өндіріс процесінің ұйымы алдына келіп ляет тєсіл µзімен :
А) ұйым аумағында негізгі, қосалқы, ќызмет етуші процестердің және "кірудің "
"шығуға " өңдеумен үйлестіруі;
Б) ұйым аумағында негізгі, қосымша, қызмет етуші процестердің және "кірудің "
"шығуға " өңдеумен үйлестіруі;
В) ұйым аумағында қосымша, қосалқы, жеке процестердің және "кірудің " "шығуға "
өңдеумен үйлестіруі;
Г) ұйым аумағында негізгі, қосымша, қызмет етуші процестердің және "кірудің "
"шығуға " өңдеумен үйлестіруі;

23
23
Д) ұйым аумағында қосымша, қосалқы, қызмет етуші процестердің және "кірудің "
"шығуға " өңдеумен үйлестіруі;

6. Жүйеде жоғарлы сапалы процесті қамтамасыз ету үшін нені талдауға керек :
А) Жүйеге кірудің бәсеке күшін және жинақтайтын бұйымдарын, материалдарын,
шикізатын жабдықтаушылардың бәсеке қабілеттілігін;
Б) Жүйеге кірудің бәсеке күшін, шығу параметрлерінің негізделуін, сыртқы
ортаның және аймақ инфраструктурасының процесс параметрлеріне дәрежелі
ықпал жасауын және жинақтайтын бұйымдарын, материалдарын, шикізатын
жабдықтаушылардың бәсеке қабілеттілігін;
В) Жүйеге кірудің бәсеке күшін, жинақтайтын бұйымдарын, материалдарын,
шикізатын жабдықтаушылардың бәсеке қабілеттілігін, шығу параметрлерінің
негізделуін және қаншалықты олар бәсеке қабілеттілік талаптарына жауап береді.
Г ) Жүйеге кірудің бәсеке күшін, шығу параметрлерінің негізделуін, қаншалықты олар
бәсеке қабілеттілік талаптарына жауап береді және жинақтайтын бұйымдарын,
материалдарын, шикізатын жабдықтаушылардың бәсеке қабілеттілігін,
Д ) Жүйеге кірудің бәсеке күшін, шығу параметрлерінің негізделуін, қаншалықты олар
бәсеке қабілеттілік талаптарына жауап береді, сыртқы ортаның және аймақ
инфраструктурасының процесс параметрлеріне дәрежелі ықпал жасауын және
жинақтайтын бұйымдарын, материалдарын, шикізатын жабдықтаушылардың бәсеке
қабілеттілігін;

7. Жүйедегі процестерге сыртқы ортадан келесі параметрлер әсер етеді :
А) саяси , экономикалық, техникалық ;
Б ) саяси , экономикалық , технологиялық ;
В) политикалық, экономикалық, өндірістік;
Г ) өндірістік , экономикалық , технологиялық ;
Д ) саяси , өндірістік , техникалық .