Сабақ тақырыбы

Майлар. Майлардың құрылысы мен қасиеттері.

Модуль /пән атауы

ОН 11.6. Көмірсулардың, аминдердің, аминқышқылдары мен ақуыздардың құрылымын, физикалық және химиялық қасиеттерін түсіндіру,

Педагог

Мирзахмедова Ш

дайындады

20_ жылғы "___" ___________

« »

« »

« »

« »

« »

топ

топ

топ

Топ

топ

топ

1.Жалпы мәліметтер:

Курс, оқу жылы, топ

Курс 20 - оку жылы

Сабақ типі

Практикалық

2. Мақсаты мен міндеті:

2.1 Оқу сабақтары барысында білім алушылар игеретін кәсіби дағдыларының тізбесі

• майлардың құрамын, құрылымын сипаттай білу;

• майлардың физикалық қасиеттерін түсіндіре алу;

• майлардың химиялық қасиеттерін көрсететін химиялық реакциялардың теңдеулерін құра алу;

• майларды практикалық қолдану мысалдарын ұсына алу.

3.Күтілетін нәтижелер

Нәтижеде студент игеретін материалдар

1)Майдың құрамын, жіктелуін біледі

2)Майлардың физикалық, химиялық қасиеттерін түсіндіре алады

3)Майлардың ағзадағы биологиялық ролі туралы айта алады

4. Қажетті ресурстар

3.1 Оқу-әдістемелік құрал-жабдықтар (көрнекіліктер)

Слайд, таратпа материалдар

3.2 Анықтамалық әдебиеттер

1. «Химия 10». Оспанова М.Қ. «Мектеп» баспасы 2019 2. «Химия 10». Оспанова М.Қ. «Мектеп» баспасы 2019 3. «Химия 11». Оспанова М.Қ. «Мектеп» баспасы 2020 4. «Химия 11». Оспанова М.Қ. «Мектеп» баспасы 2020

3.3 Техникалық құралдар, (материалдар):

Көрнекіліктер, дәптер, кітап, слайдтар

Сабақ жоспары: Сабақтың ұзақтығы: 80 минут Сабақтың мақсаты:

Білімділік: Оқушыларға майлар, олардың табиғаттағы кездесуі, маңызы, құрамы мен құрылысы, қасиеттері, алынуы, қолданылуы туралы білімді қалыптастыру; майлардың ағзаға өте қажетті, бағалы қоректік зат екендігі туралы, майлардың гидролизі мен майларды техникада қолдану туралы білімді қалыптастыру;

Тәрбиелік: Cабақ уақытын бағалауға үйрету, еңбекқорлыққа және пәнге қызығушылығын арттыру. Топпен жұмыс жасай отырып, ұйымшылдыққа, тез ойлауға, жылдамдыққа тәрбиелеу;

Дамытушылық: Майлардың адам өміріндегі маңызын, қолданылуын білім және дағдыларын жетілдіру Сабақтың құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі (5 минут)

Оқушыларды топқа бөлу.

Бағалау критерийларымен оқушыларды таныстыру

• Оқушылармен амандасу.

• Сабақтың тақырыбы мен мақсаттарын түсіндіру.

• Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарды тексеру ( дәптер, тақта).

• Өткен тақырыпты қайталау:

• Тест сұрақтарға жауап беру

2. Үйге берілген тапсырманы «Сұрақ – жауап» сұрақтары арқылы тексеру: (15 минут) 1.Альдегидтер дегеніміз не? 2.Альдегидтердің жалпы формуласы? 3.Метанальдың (құмырсқа альдегіді) жалпы формуласы,қасиеттері 4.Этанальдің (сірке альдегіді) жалпы формуласы, қасиеттері 5.Карбон қышқылдары дегеніміз не? 6.Құмырсқа қышқылы жалпы формуласы,қасиеттері 7.Сірке қышқылы жалпы формуласы,қасиеттері 8.Альдегидтердің қолданылуы 9.Карбон қышқылдарының қолданылуы 10.Альдегидтермен карбон қышқылдарының айырмашылы неде?

2. Жаңа материалды түсіндіру (30 минут)

Сабақтың тақырыбын анықтау.

Слайдта суреттерді көрсетіп, содан кейін бос орынмен мәтінді оқыңыз.

Адамдар табиғи объектілерден май шығаруды және оны күнделікті өмірде пайдалануды ежелден үйренді. Қарабайыр шамдарда жағылған май, қарабайыр адамдардың үңгірлерін жарықтандырды, майлар кемелер ұшырылған жүгірушілерді майлау үшін пайдаланылды. Май - біздің тағамның негізгі көзі.

Майлар табиғатта кең таралған. Көмірсулар мен ақуыздармен қатар олар барлық жануарлар мен өсімдік организмдерінің бөлігі болып табылады және біздің тағамымыздың негізгі бөліктерін құрайды.

Біз қандай байланыстар туралы айтып отырмыз?

Бүгінгі сабақтың тақырыбын елестетіп көріңіз.

Барлық өсімдіктер мен жануарлар организмдерінде майлар болады.  Көмірсулар мен ақуыздар сияқты майлар тағамның негізгі құрам бөлігі. Жануарлар мен адам жасушаларындағы майдың мөлшерi 90%-ға жуық болу мүмкiн. Майлы тағамдарға сары май, мал майы және өсімдік майы жатады.

 Адамға тәулігіне 50—70 г май қажет. Үнемі майсыз тағаммен қоректену жүйке жүйесі қызметінің бұзылуына, иммунитеттің төмендеуіне әкеліп соқтырады. Адам организмі қанықпаған май қышқылдарын өздігінен синтездей алмайтын болғандықтан, оларды дайын күйінде тағаммен қабылдауы керек. Мысалы, сұйық майдың құрамында витамин Е және қан тамырларында холестериннің жиналуына кедергі келтіріп, атеросклерозды болдырмайтын зат — β-ситостерин кездеседі. Сары майда көздің көруі мен адамның бойы мен шашының өсуін қолдайтын зат β-каротин болады. Тазартылмаған (рафинадталмаған) майда организмге аса қажет фосфолипидтер болады.

Май ыдырағанда көміртек (IV) оксиді мен суға айналады. Бұл процестер экзотермиялық — организмнің тіршілігіне қажетті энергия бөледі. Осылайша май биологиялық отын, тірі организм үшін энергия көзі болып табылады. Май қорытылғанда бөлінетін энергияның мөлшері көмірсулар мен ақуыздардан бөлінетін энергиядан екі еседей артық.

Майлардың құрамы мен құрылысы. Майдың құрамын француз ғалымдары М. Шеврель мен М. Бертло анықтады. XIX ғасырдың басында Шеврель майға су қосып, сілті қатысында қыздырғанда, глицерин жәнө карбон қышқылдары түзілетінін тапты. Ал Бертло кері реакция жүргізді (1854 ж.) Глицерин мен карбон қышқылдарының қоспасын қыздырып, майларға ұқсас зат алды.

Алу жолдары. Майларды жануарлар мен өсімдіктерден алады. Тиімсіз болғандықтан, майлар синтездік жолмен алынбайды.

Физикалық қасиеттері. Майлар судан жеңіл, тығыздығы 0,9-0,95 г/см³. Суда ерімейді, көптеген органикалық еріткіштерде (бензол, бензин, дихлорэтан) ериді. Майдың балқу температурасы оның құрамындағы карбон қышқылы қалдығына байланысты. Агрегаттық күйіне байланысты майлар сұйық және қатты болып бөлінеді. Өсімдік майы, әдетте, сұйық, ал жануар майы қатты болады. Бірақ кейде жануар майының ішінде сұйығы, ал өсімдік майларының қаттысы да кездесіп қалады. Майдың сұйық немесе қатты болуы оның құрамына кіретін карбон қышқылының табиғатына байланысты. Құрамына қанықпаған карбон қышқылының қалдығы кірсе, май сұйық, ал қаныққан қышқыл қалдығы кірсе, май қатты болады.

Сұйық майларды гидрлеп алған қатты майлар өнеркәсіпте маргарин және сабын алуға жұмсалады. Маргарин жасау үшін саломасқа аздап сары май, сүт, витаминдер, сонымен қатар дәм және түс беретін қоспалар қосады. Сары майдан маргариннің дәмі өзгеше, ал калориясы және сіңімділігі жағынан кем емес. Сары майға қарағанда маргаринде қанықпаған глицеридтердің көбірек болуы қан тамырларында майдың жиналуына кері әсерін тигізеді. Құрамында майы бар дәмді тағамдардың бірі — майонез. Ол, негізінен, өсімдік майынан (65%) тұрады. Майонезді майға су (25%), жұмыртқа ұнтағын (5-6%), құрғақ сүт (2-3%), қант, сіркесуын және дәм беретін заттар қосып дайындайды. Сонымен қатар майларды техникалық мақсаттарға да пайдаланады. Мысалы, олардан сабын жасайды. Дүние жүзінде жылына ондаған миллион тонна май өндіріледі. Оның шамамен үштен екісі азық ретінде, ал қалғаны техникалық мақсатта қолданылады. Біздің елімізде Алматыда, Өскеменде, Шымкентте май өндіріп өңдейтін зауыттар бар.

Майлардың қызметтері

Липидтер барлық тірі жасушаларда болады, осыған орай организмде мынадай маңызды қызметтер атқарады: құрылыс, энергия көзі, қоректік зат, қорғаныштық, метаболизмдік және т.б.

Құрылыс қызметі. Липидтердің суда ерімейтін қасиеті оның жасушадағы құрылыс қызметін атқаруынша мүмкіндік береді. Ұлпалардың, жасушалардың және олардың органоидтерінің мембраналары фосфолипид молекуласынан түзіледі. Сол сияқты липидтер көптеген биологиялық қосылыстардың түзілуіне қатысады.

Майлар - энергия көзі. Липидтердің ішіндегі табиғатта көп таралғаны - майлар. Майлар - организм тіршілігіндегі негізгі энергия көзі. Организмге қажетті энергияның 25-30%-ын липидтер береді. Майдың 1 грамы толық ыдырағанда, 38,9 кДж энергия бөлінеді, ол нәруыз бен көмірсудан белінетін энергиядан екі есе көп.

Май - қоректік қор заты. Организмдер денедегі майды қоректік зат ретінде жинақтайды. Мысалы, бунақденелілер, сүтқоректілер және адамның тері асты қабатында, шарбыда, көптеген өсімдіктердің тұқымдарында және т.б. мүшелерінде май қоры жинақталады. Жануарлар мен өсімдіктер осы әртүрлі мүшелерде жинақталған май корын тіршілік барысында біртіндеп жұмсайды, әсіресе май қорының қысқы ұйқыға кететін организмдер үшін маңызы ерекше.

Майдың қорғаныштық қызметі. Май жылуды нашар өткізеді. Осыған байланысты жануарлар тері астындағы май қабатының есебінен дене температурасын тұрақты сақтайды. Мысалы, киттің тері астындағы май қабатының қалыңдығы 1 м-ге дейін жетеді, бұл оның солтүстік теңіздердегі суық суда үнемі тіршілік етуге бейімділігін арттыра түседі. Өсімдік түқымдарында майдың көп болуы - жаңа дамып келе жатқан өсімдікке, оның тамыр жүйесінің бекініп, өзіне тиісті қызмет атқара бастағанша энергиямен қамтамасыз ету үшін қажет.

            Май — су көзі. 1 кг май тотығып ыдырағанда, 1,1 кг су түзіледі. Мұндай суды «метаболиттік су» деп атайды. Қыста ұзақ ұйқыға кететін, сол сияқты сусыз шөлді жерлерде тіршілік ететін жануарлар (кейбір кемірушілер, бөкендер, түйелер және т.б.) организміндегі тотығып, ыдыраған майдың суын пайдаланады.

VI. Сабақты бекіту. Кім жылдам? (10 минут)

І-топ.

1.Адам 1 сағатта 3,75 г майды керек етсе, 1 тәулікте қанша майды пайдаланады?

1сағ – 3,75г

24сағ – хг

Х = 3,75г*24сағ/1сағ = 90г

Жауабы: 90г

2. Егер май құрамында 60% пальмитин қышқылы (С₁₆Н₃₂О₂) және 40% олеин қышқылы (С₁₈Н₃₄О₂) болса 200 гр майды олардың әрқайсысының массасы қандай ?

ІІ-топ.

1. 1 г май тотыққанда 40 кДж энергия бөлінеді, 90 г май тотыққанда қанша энергия бөлінеді? Адам күніне 90-100 г май жейді десек, қанша энергия бөлінеді?

1г – 40кДж

90г – хкДж

Х = 40кДж*90г/1г = 3600кДж

Жауабы: 3600кДж

2.Түйелердің «Шөл қайығы»  екені белгілі олар жарты жылға жуық су ішпей өмір сүре алады. Себебі ол кезде түйелерге су өркешіндегі жиналған майлары арқылы сумен қамтамасыз етіледі. Түйеде 120 кг жуық май қоры болады. Егер түйенің майы ең көп таралған глицериннің тристеараты эфирінен түзіледі деп есептесек С₅₇Н₁₁₀О_6. Онда майдың толық тотыққан кездегі  судың массасын есепте.

VIІ. Қорытындылау(5 минут) Май - маңызды биологиялық отын, жан-жануар үшін энергия көзі, қажетті тағам, зат алмасу процесіне қатысатын маңызды қосылыс. Майлар адам ағзасы үшін қажетті органикалық заттардың бірі. Май сүт өнімдерінің,жұмыртқаның құрамында мол болады. Май жануарлардың іш майында және майлы өсімдіктердің құрамында көп болады. Май ыдыраған кезде энергия екі есе көп бөлінеді. Адам өсімдік майын көбірек пайдалану қажет. Денсаулық алтыннан да қымбат – деген екен Шекспир. Дұрыс тамақтаныңыз, деніңіз сау болсын!

Студенттерді бағалау.

5. Үй тапсырмасы (5 минут) Құрамында 5% қоспасы бар 100г глицерин мен 100г олеин қышқылы әректтескенде синтезделетін майдың массасын есепте.

Қолданылатын ресурстар: Интерактивті тақта. Қалта калькуляторлары. Дәптер мен қалам.