«Халық даналығы – мақал-мәтел әлемінде»

/Мақал-мәтел сайысының сценарийі/

Мақсаты:

· Жас ұрпақтың халық даналығы мен дәстүріне деген қызығушылығын арттыру.

· Ойыншық тілін, сөздік қор мен ойлау қабілетін дамыту.

· Ұжымдық жұмыс пен жарыс рухын тәрбиелеу.

Сайыс барысы:

1 жүргізуші:

Сәлеметсіздер ме, құрметті қонақтар, қазылар және сайысқа қатысушы мақал- мәтелдер білімпаздары!

2 жүргізуші:

Бүгін сахнамызда ерекше, әрі қызықты – «Халық даналығы – мақал-мәтел әлемінде» атты 5 «А» және 5 «Ә» сыныптар аралығында сайыс өтеді!

1 жүргізуші:

Қазақ халқының бай мәдениетінде мақал-мәтелдер ерекше орын алады. Олар – біздің ата-бабаларымыздың ғасырлар бойы жинақтаған тәжірибесі мен даналығының жемісі.

2 жүргізуші:

Бүгін біздің тапқыр, зерек, мақал-мәтелдер дүниесін жақсы білетін жас дарындар осы даналықтың құпиясын ашып, білімдерін көрсетпек.

1 жүргізуші:

Ендеше ортаға сайысқа қатысушы топтарды шақырайық.

1 топ 5А сынып оқушыларынан құралған «Сұңқар» тобы

2 топ 5Ә сынып оқушыларынан құралған «Тапқырлар» тобы

2 жүргізуші:

Әрине бүгінгі шарамыз сайыс болғандықтан, барысын бақылап, әділ бағаларын беретін қазылар алқасымен танысайық!

Мектеп директоры: Байсенова Жанара Маратовна

Мектеп директорының оқу жөнінен орынбасары: Зумрад Тахировна

Мектеп директорының әдістеме жұмысы бойынша орынбасары: Гүлшат Муратовна

Мектептің кітапхана меңгерушісі: Ирина Анатольевна

Қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі: Динара Хамзаевна

1 жүргізуші:

- Ал балалар, енді мақал мен мәтел дегеніміз не? Олардың айырмашылығы қандай екенін білесіңдер ме?

- Жақсы балалар! Білімдеріңді толықтыру үшін, келесі бейнематериалды тамашалайық.

https://www.youtube.com/watch?v=cbfpRssW4SU

2 жүргізуші:

1-ші айналым:

Бұл айналымда әділқазы мүшелері әр топтың сәлемдесуін, таңбаларын және оны қорғауын, ұрандарын және киім үлгілерін бағалайды.

Әр топқа 3 минут уақыт беріледі.

1 жүргізуші:

2- ші айналым: «Мақалдың жалғасын тап» деп аталады. Бұл айналымда мен мақалдың басын айтамын, ал сіздер оны жалғастырасыздар. Кім бірінші болып дыбыс белгісін басса, сол жауап береді. Дыбыс белгісін бермей жауап берген топ жауабы қабылданбайды. Егер жауабы дұрыс болмаса, мүмкіндік қарсылас топқа беріледі.

1. Оқу — білім бұлағы,

Білім — өмір шырағы.

2. Батыр туса — ел ырысы,

Жаңбыр жауса, жер ырысы.

3. Денсаулықтың қадірін — ауырғанда білерсің.

4. Досы көпті жау алмайды.

5. Ұяда не көрсең,

Ұшқанда соны ілерсің.

6. Тазалық — денсаулық кепілі.

7. Еңбек етсең ерінбей,

Тояды қарның тіленбей.

8. Бірлік бар жерде — тірлік бар.

9. Отансыз адам,

Ормансыз бұлбұл.

10. Ақыл — жастан,

Асыл — тастан.

2 жүргізуші:

3- ші айналым «Мағынасын түсіндір» сайысы. Бұл айналымда әр топ үлестірме қағазға жазылған мақал- мәтелді алады. Мақал- мәтелді оқып, талдап түсіндіріп береді. Түсіндіру кезінде оқушының тіл байлығы, мәнерлі сөйлеуі ескеріледі.

1/ - Бірлік бар жерде – тірлік бар.

2/ - Білімдіге дүние жарық.

3/ - Ұрлық түбі – қорлық.

4/ - Судың да сұрауы бар.

1 жүргізуші:

4- ші айналым «Ойлан, тап» сайысы. Бұл айналымда сайыскерлер топтарына суретті мақал- мәтелдер көрсетіледі. Дыбыс белгісін бірінші болып басқан топ жауап береді. Дыбыс белгісін бермей жауап берген топ жауабы қабылданбайды. Жауап дұрыс болмаса, жауап беру мүмкіндігі екінші топқа беріледі.

2 жүргізуші:

5- ші айналым «Тапқыр болсаң, тауып көр» сайысы. Бұл айналымда әр топ үлестірме қағазға жазылған сөздерді алады. Сөздерді оқып, сол сөзбен кездесетін мақал- мәтелдер айту керек.

Ана, білім, еңбек, жол, дос, денсаулық

1 жүргізуші:

Ата-бабаларымыздың мыңдаған жылдық тәжірибесі осындай қарапайым, бірақ терең мақал-мәтелдерде сақталған. Оларды біліп, құрметтеп, өмірде қолдана білсек, ақылымыз сәулеленіп, жолымыз ашылар деп сенеміз.

2 жүргізуші:

Осымен бүгін ерекше, әрі қызықты – «Халық даналығы – мақал-мәтел әлемінде» атты «Тапқырлар» мен «Сұңқарлар» арасындағы сайысымыз аяқталды. Әділқазылар алқасы жеңімпаз топты анықтайтын кез де келіп жетті.

1 жүргізуші:

Әділқазылар жеңімпаздарды анықтағанша «Қимылмен көрсет — затты тап!» ойынын ойнауға шақырамын. Ойынның шарты: қағазда жазылған сөзді іс- қимылмен қарсылас тобына көрсету. Қарсылас топ жасырылған сөзді табу керек.

1 жүргізуші:

Білімнің мініп алып тұлпарына,

Қиналмай шықты білім шыңдарына.

Бүгінігі сайысымыз аяқталды,

Сөз кезегі әділқазы алқасына.

Құрметті қонақтар! Қазылар алқасы нәтижелерді есептеуді аяқтады. Жеңімпаздарды жариялау сәті келді!

Әділқазылар сөйлеп, марапаттайды.

2 жүргізуші:

Бүгінгі сайыстың жеңімпазы, бірінші орын иегері және «Мақал-мәтел патшасы» атағын иеленетін......................тобы! Біз сіздерді жылы сөзбен құттықтаймыз!

1 жүргізуші:

Құрметті ұстаздар, оқушылар! Осымен сайысымыз аяқталды.Жарыс болған соң, жеңіс пен жеңіліс қатар жүреді.Жарыста жеңілсек те,өмірде жеңіске жете берулеріңе тілектеспін.

2 жүргізуші:

Бүгін бәріміз жеңдік! Біз халықтың санасын, тілінің байлығын, даналығының тереңдігін тағы да байқадық.

Екеуі бірге: Бізбен болғандарыңызға рахмет! Кош болыңыздар!

1/ - Бірлік бар жерде – тірлік бар.

2/ - Білімдіге дүние жарық.

3/ - Ұрлық түбі – қорлық.

4/ - Судың да сұрауы бар.

Ана	Еңбек	Дос
Білім	Жол	Денсаулық

Ноутбук	Шалбар
Иіс су	Шелек
Ноутбук	Шалбар
Иіс су	Шелек
Ноутбук	Шалбар

ҚАЗЫЛАР

АЛҚАСЫ

«Халық даналығы – мақал-мәтел әлемінде»

Мақал-мәтел сайысының сценарийі

Мақсаты:

· Жас ұрпақтың халық даналығы мен дәстүріне деген қызығушылығын арттыру.

· Ойыншық тілін, сөздік қор мен ойлау қабілетін дамыту.

· Ұжымдық жұмыс пен жарыс рухын тәрбиелеу.

Даярлық:

· Орын: Сәхне, топтарға арналған үстелдер, көрермендер үшін орындар.

· Жабдық: Проектор, экран, микрофондар, үстелдерге қойылатын топтардың атаулары.

· Құрал-жабдық: Дөңгелек ойын үшін домбыра, ыдыс (немесе дыбыс белгісі), баллдарды жазуға арналған тақта/флипчарт, бағалар мен сертификаттар.

· Командалар: 2-3 команда (мысалы, «Білгірлер», «Данышпандар», «Тілмарған»). Әр топ 5-6 адамнан тұруы мүмкін.

Қатысушылар:

· Жетекші (2 адам – ұл мен қыз болған әдемі)

· Қазылар алқасы (3 адам)

· Командалар мен олардың жанкүйерлері

---

Сайыс барысы

(Күй тартылып, жетекшілер сәхнеге шығады)

Жетекші 1: Сәлеметсіздер ме, құрметті қонақтар, қазылар мен біздің сайыс қатысушылары!

Жетекші 2:Сәлем! Бүгін біздің арамызда ерекше оқиға – «Халық даналығы – мақал-мәтел әлемінде» сайысы өтеді!

Жетекші 1: Қазақ халқының бай мәдениетінде мақал-мәтелдер ерекше орын алады. Олар – біздің ата-бабаларымыздың ғасырлар бойы жинақтаған тәжірибесі мен даналығының жемісі.

Жетекші 2:Бүгін біздің тапқыр, зерек, мақал-мәтелдер дүниесін жақсы білетін жас дарындар осы даналықтың құпиясына болашақ.

(Командаларды таныстыру. Олар өз атауларын айтып, ұрандарын айтады)

Жетекші 1: Сайыс барысын бақылайтын қазылар алқасымен танысайық! (Қазыларды таныстырады).

---

1. Тапсырма: «Сәлемдесу»

Әр топқа 2 минут уақыт беріледі.

Жетекші 2: Бірінші тур – бұл өз қабілеттерімізді таныстыру. Сіздердің тапсырмаңыз – алдын ала дайындалған ұранмен бірге, мақал-мәтелдерді пайдаланып, өз командаңызды таныстыру. Мысалы: «Біз – Білгірлер! Біздің ұжымымыз бірлікте – күш дегендей берік!»

(Топтар өз кезегінше шығады. Қазылар бағалайды: тапқырлық, сөйлеу мәдениеті, мақалдарды дәруір пайдалану).

---

2. Тапсырма: «Жалғасты тап»

Әр топқа домбыра дыбысы шығарғанша жауап беру керек.

Жетекші 1: Енді екінші тур – «Жалғасты тап». Мен мақалдың басын айтамын, ал сіздер оны жалғастырасыздар. Кім бірінші болып дыбыс белгісін берсе, сол жауап береді.

· Ағашқа ілінген... (алма ағаштың өзінен түспейді)

· Атадан артық... (адал дос жоқ)

· Аш тәттіні... (білмейді, тойған көңілі бөтен)

· Жігітке жетпейді... (жетімдік, кемпірге жетпейді кәрілік)

· Сүйген жүрек... (темір қақпаны да теседі)

(Қазылар әр дұрыс жауап үшін 1 ұпай береді).

---

3. Тапсырма: «Бір сөз – бір мақал»

Әр топқа конверттегі сөздер беріледі.

Жетекші 2: Үшінші турда біз сіздердің мақал-мәтелдер біліміңіздің тереңдігін сынаймыз. Әр топқа бір сөз беріледі. Сіздердің тапсырмаңыз – осы сөзді қамтитын мақал-мәтелді мүмкіндігінше көп айту.

· Топ 1 үшін – «Жол» (Мысалы: Жолдас көп болса, жол қысқа, Жол үстіндегі жолдас жакын, т.б.)

· Топ 2 үшін – «Сөз» (Мысалы: Сөз бастаған сойлегенше, сөз түбі – жең, Сөз – кылыштан өткір, т.б.)

· Топ 3 үшін – «Үй» (Мысалы: Үй ішіңде күнде талас, үйдің тірегі күйрер, Үйренген ісің болмаса, үйіңе үйрек алып кел, т.б.)

(Әр дұрыс мақал үшін 1 ұпай. Уақыт – 3 минут).

---

4. Тапсырма: «Сұрақ-жауап»

Топтарға кезек-кезекпен сұрақтар қойылады.

Жетекші 1: Төртінші тур – бұл жылдамдық пен зеректік туры. Сіздерге мақал-мәтелдердің мағынасын түсіну қабілетіңіз сыналады.

1. «Құйрығы узын болса, баспайды» деген не туралы? (Жалған адам, өсекші туралы)

2. «Қонжығайдың құйрығын баспа, түзеле қояды» деген не үшін айтылады? (Кішкене нәрсе де үлкен проблемаларға алып келуі мүмкін)

3. «Алтын құмырада су ішкенде де, сары су ішесің» дегеннің мағынасы қандай? (Адамның табиғаты онған не істесең де өзгермейді)

4. «Екі кемпір кексе, есек өледі» деп неге айтады? (Екі жақтың араздығынан үшінші біреу зардап шегеді)

(Әр дұрыс жауап үшін 2 ұпай).

---

5. Тапсырма: «Көркем орындау»

Алдын ала дайындалған тапсырма.

Жетекші 2: Соңғы, ең шығармашылық тапсырма – «Көркем орындау». Әр топ біздің тапсырған мақал-мәтелдерді негізге алып, қысқа сахналық кескіндеме көрсетуі керек.

· Топ 1: «Әркімнің өз зауығы бар, әріптің өз жауығы бар».

· Топ 2: «Аузыңа қарап бал төгіп, көзіңе қарап бас тікпе».

· Топ 3: «Жеті рет өлшеп, бір рет кес».

(Қазылар бағалайды: шығармашылық көзқарас, актерлік шеберлік, мақалдың мағынасын дәл жеткізу. Ең жоғары баға – 5 ұпай).

Қорытынды бөлім

(Қазылар алқасы ұпайларды санап, жеңімпаздарды анықтайды. Бұл кезде жанкүйерлер үшін викторина өткізуге болады).

Жетекші 1: Құрметті қонақтар! Қазылар алқасы нәтижелерді есептеуді аяқтады. Жеңімпаздарды жариялау сәті келді!

Жетекші 2: Үшінші орын және «Ең тапқыр команда» номинациясын жеңіп алатын... (Топтың атауы)! Біз оларды құттықтаймыз!

(Марапаттау).

Жетекші 1: Екінші орын және «Ең білімді команда» номинациясын жеңіп алатын... (Топтың атауы)! Біз оларға құттықтауымызды білдіреміз!

(Марапаттау).

Жетекші 2: Және бүгінгі сайыстың жеңімпазы, бірінші орын иегері және «Мақал-мәтел патшасы» атағын иеленетін... (Топтың атауы)! Біз сіздерді жылы сөзбен құттықтаймыз!

(Марапаттау,алқа).

Жетекші 1: Бүгін бәріміз жеңдік! Біз халықтың санасын, тілінің байлығын, даналығының тереңдігін тағы да байқадық.

Жетекші 2:Ата-бабаларымыздың мыңдаған жылдық тәжірибесі осындай қарапайым, бірақ терең мақал-мәтелдерде сақталған. Оларды біліп, құрметтеп, өмірде қолдана білсек, ақылымыз сәулеленіп, жолымыз ашылар деп сенеміз.

Екеуі бірге: Бізбен болғандарыңызға рахмет! Кош болыңыздар!

(Күй тартылып, сайыс аяқталады).

1. Мақалды толықтыр

Оқушыларға басталған мақал беріледі, соңын табу қажет.

Мысалдар:

- Еңбек етсең — … (емерсің)

- Оқу — инемен … (құдық қазғандай)

- Талапты ерге … (нұр жауар)

- Тіл тас жарады, … (тас жармаса, бас жарады)

---

2. Мағынасын түсіндір

Оқушылар мақалдың мағынасын өз сөзімен түсіндіреді.

Мысалдар:

- Бірлік бар жерде – тірлік бар.

- Білімдіге дүние жарық.

- Ұрлық түбі – қорлық.

---

3. Қайсысы мақал, қайсысы жай сөйлем?

Берілген сөйлемдердің ішінен мақал-мәтелдерді тауып, ажырату.

Мысалдар:

а) Еріншектің ертеңі бітпейді.

ә) Мен дүкенге барып келдім.

б) Иттің ниеті – еті, адамның ниеті – беті.

в) Алия өлең оқыды.

---

4. Суретке қарап мақал тап

Оқушыларға сурет көрсетіледі (мысалы, еңбек етіп жатқан бала, достар бірге ойнап жүрген т.б.). Сол көрініске сәйкес мақал айтуы керек.

---

5. «Кім жылдам?» ойыны

Мұғалім бір сөз айтады, оқушылар сол сөз кездесетін мақал ойлап айтуы керек. (Мысалы: Ана, білім, еңбек, жол, дос т.б.)

---

6. Аударма (қазақшадан орысша немесе керісінше)

Орыс тілді оқушылар үшін: мақал-мәтелдерді екі тілде салыстыру тапсырмасы.

7. Қате мақалды тап

Берілген мақалдардың ішінен қате не бұрмаланған нұсқасын тауып, дұрыстау.

Мысалдар:

- Еңбек етсең – тоңасың. ❌

- Оқу – білімнің кілті. ✅

- Досың көп болса – қор боласың. ❌

- Тіл тас жарады – тас тілді жарамайды. ❌

---

8. Мақалға сәйкес келетін жағдайды сипатта

Берілген мақалдың өмірде қай кезде қолданылатынын сипаттап айтып беру.

Мысалдар:

- «Жеті рет өлшеп, бір рет кес.» – шешім қабылдау алдында...

- «Бірлік болмай, тірлік болмас.» – сыныппен бірігіп жұмыс істегенде...

---

9. Мақал мен мағынасын сәйкестендір

Екі баған – бірінде мақал, екіншісінде мағына. Оқушы дұрыс жұптауы тиіс.

| Мақал | Мағына |

|-------|--------|

| Отан – отбасынан басталады. | Отансүйгіштік тәрбие отбасыдан басталады. |

| Ағаш түзу өсу үшін, оны көшет кезінде түзейді. | Бала тәрбиесі ерте жастан басталуы керек. |

---

10. Қай мақал батырлық/еңбек/достық туралы?

Мақалдарды мағынасына қарай топтастыру.

---

11. Шығармашылық тапсырма: мақал жаз!

Оқушылар өздері ойдан мақал құрап көреді (тәрбиелік мағынасы болуы шарт).

1. Сурет: Қолында кітап ұстаған бала

Мақал: Оқу – білім бұлағы, білім – өмір шырағы.

---

2. Сурет: Ағаш отырғызып жатқан адам

Мақал: Атаңнан мал қалғанша, тал қалсын.

---

3. Сурет: Ынтымақпен жұмыс істеп жатқан балалар

Мақал: Бірлік болмай, тірлік болмас.

---

4. Сурет: Су ішіп жатқан адам

Мақал: Судың да сұрауы бар.

---

5. Сурет: Ана мен бала

Мақал: Ана сүті бой өсіреді, ана тілі ой өсіреді.

---

6. Сурет: Тырнамен бірге ұшып бара жатқан тасбақа (ертегі желісінде)

Мақал: Жаман дос жолда қалдырар.

1. "Кім? Не?" (Көрпеңді ойын)

Қажеттілік: Үлкен қалта немесе басқарылатын қорап

Ережелер:

· Қалтаға әртүрлі заттардың суреттері салынады (мысалы: алма, үй, кітап, ағаш, т.б.)

· Ойыншы қолымен суретті түртпей, тек сырттай ұстап, не екенін тауып, сол зат туралы мақал айтуы керек

· Мысалы: алма суретін тапса - "Ағашқа ілінген алма ағаштың өзінен түспейді"

Уақыт: Затты табуға - 30 секунд, мақал табуға - 1 минут

---

2. "Мақал-мәтел шабуылы"

Ережелер:

· Екі топ бір-біріне кезек-кезекпен мақал айтады

· Бір топ мақал айтқаннан кейін, екінші топ 10 секунд ішінде жауап мақал айтуы керек

· Тоқтап қалған топ жеңіледі

Мысал:

Топ 1:"Атадан артық адал дос жоқ"

Топ 2:"Ағайынды - алтын бесік"

Топ 1:"Аш тәттіні білмейді, тойған көңілі бөтен"

Топ 2:"Азық тілеген жерден із тілеме"

---

3. "Жалған мақал" (Бләф ойыны)

Ережелер:

· Жетекші шынайы мақалдың бір бөлігін айтады, ал екінші бөлігін ойлап тауып қосады

· Ойыншылар шынайы мақалды тануы керек

· Дұрыс тапқан 2 ұпай алады

Мысал:

Жетекші:"Ағашқа ілінген... алма ағаштың өзінен түспейді" (шынайы)

Жетекші:"Ағашқа ілінген... жеміс жинаушы күтеді" (жалған)

---

4. "Мақал-мәтел шағаласы"

Қажеттілік: Карточкалар, қағаздар, маркерлер

Ережелер:

· Әр топқа 10 кесілген мақал беріледі

· 3 минут ішінде мақалдарды түпнұсқа түрінде жинау керек

· Ең көп мақалды дұрыс жинаған топ жеңеді

Мысал мақалдар:

· "Бірлікте / күш / бар"

· "Жол / үстіндегі / жолдас / жакын"

· "Сөз / бастаған / сойлегенше / сөз / түбі / жең"

---

5. "Сурет арқылы тану"

Қажеттілік: Проектор немесе плакаттар

Ережелер:

· Мақалды бейнелейтін сурет көрсетіледі

· Ойыншылар суретке сәйкес келетін мақалды табуы керек

· Бірінші дұрыс жауап берген 3 ұпай алады

Мысал суреттер:

· Бір адам ағаштан алма жинап жатсын - "Ағашқа ілінген алма ағаштың өзінен түспейді"

· Екі адам бір тасты көтерып жатсын - "Бірлікте күш бар"

---

6. "Мақал-мәтел дуэлі"

Ережелер:

· Екі ойыншы арасындағы жекпе-жек

· Жетекші тақырып береді (мысалы: "достық", "білім", "еңбек")

· Ойыншылар кезек-кезек сол тақырыптағы мақалдар айтады

· Соңғы мақалды айтқан ойыншы жеңеді