Кешегі мен бүгінгі айтыс

Екі ақын домбырасын қолға алып,халықтың алдында сөзбен сайысқа түссе – бұл қандай тылсым өнер ? Неліктен бір-ақ ауыз сөзбен дүйім жұрттың назарын аударып,ой салуға болды ? Бұл қазақтың бірегей өнері,айтыс.

Айтыс - ауыз әдебиетінде ежелден қалыптасқан поэзиялық жанр,топ алдында қолма-қол суырып салып айтылатын сөз сайысы,жыр жарысы. Бұл өнерде әдемі өлең айту жеткіліксіз. Айтыстың ерекшеліктері мен көркемдік стильдері бар,ол лирикалық,эпикалық,драмалық сипаттармен қанаттанған. Айтыс тек өнер сайысы ғана емес,ол халықтың мұң-мұқтажын,қоғамдағы мәселелерді ашық жеткізетін ұлттық рухани қазынасы.

Қазақ даласында айтыс ерте заманнан-ақ халықтың рухани өмірінің ажырамас бөлігіне айналған. Бұған дәлел XlX ғасырдағы Біржан мен Сара айтысын айтуға болады. Бұл айтыста тек өнер жарысы емес,әйел теңдігі,әлеуметтік әділетсіздіктер мәселелері қозғалған. Демек,сол дәуірдің ащы шындығын көрсеткен,осы айтыс.

Сонымен қатар, айтыс – шешендік пен білімнің ұясы. Мұндай шеберлік терең білім менжылдам ойлауды талап етеді. Мысалы, Жамбыл Жабаев айтыстарында тарихты,салт-дәстүрді,елдің келешегін шебер түрде ұштастыра отырған. Бұл-айтыстың қарапайым құр сөз емес,тылсым өнер екеніне тағы бір дәлел.

Айтыс – ұлттың рухын сақтайтын күш.Кеңес дәуірінің езгісінің өзінде айтыс өз жалғасын тауып,қара халықтың рухын көтерді.Ал тәуелсіздік алғаннан бері айтыс жаңа серпін немесе жаңа тыныс алды.Бүгінгі таңда Ринат Зайытов,Сырым Әуезхан,Жандарбек Бұлғақов сияқты айтыскерлер қоғамда ойып отырып орын алып,қоғамдағы өзекті мәселелерді батыл қозғап жүр.Бұл айтыстың әлі де халық үшін жеткізетін мінбар екенін көрсетеді.

Айтыс – ғасырлар сүзгісінен өткен,халықтың жүрегінен орын алған қасиетті өнер.Ол - шындықтың сөзі, рухтың үні,ұлттың айнасы.Кешегі Шортанбай Қанайұлы мен Сара Тастанбек қызы сынды дүлдүлдер жырлаған айтыс бүгінде өз мінін жоғалтқан жоқ.Қайта заманмен бірге жаңарып,жаңа леп алды.

Айтыс бар жерде – халықтың рухы бар, халықтың рухы бар жерде – сөздің қуатты бар.Ал рухы биік халық ешқашан жоғалмайды.Сондықтан айтыс – өткенің естелігі емес,болашақтың аманаты.

Осы ойды түйіндей келе,менің жүрегімнен туған жыр жолдары:

Қазақты жүрген танытып,

Бойына кие дарытып.

Ұлтымның ұлы өнерін,

Айтайық біз дамытып.

Мектепті айт нақылдап,

Біліммен бірге тақылдап.

Домбыраңды қолға алып,

Жолға түс кәне шапқылап.

Өнерім өрде туласын,

Буынмен елді жауласын.

Айтысты көрдің қай елдн,

Тек қазаққа шырқалсын!

Ақмола облысы Бұланды ауданы Макинск қаласының «Мектеп-лицей» 11 сынып оқушысы Бақытжан Наурызбай