Мақала оқушылардың креативті ойлауын дамыту

Ұлытау облысы Сәтбаев қаласы

Балалар өнер мектебі домбырамен ән айту бөлімінің оқытушысы.

№3 жалпы орта білім мектебінің музыка пәнінің мұғалімі .

Омаров Абай Сейтжанұлы

Оқушылардың креативті ойлауын дамыту

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінің басты мақсаты – оқушыға дайын білім берумен шектелмей, оның өздігінен ойлауына, мәселені талдауына, шешім қабылдауына және жаңа идея ұсынуына жағдай жасау. Қоғамдағы технологиялық өзгерістер мен ақпарат көлемінің жылдам өсуі білім алушыдан икемділік пен шығармашылықты талап етеді. Сондықтан оқушылардың креативті ойлауын дамыту – заманауи мектептің маңызды міндеттерінің бірі.

Креативті ойлау – белгілі бір мәселені қалыптасқан үлгімен ғана емес, бірнеше қырынан қарастырып, жаңа әрі тиімді шешім ұсына білу қабілеті. Бұл дағды оқушының тек оқу жетістігіне емес, оның болашақтағы өмірлік және кәсіби дамуына да әсер етеді. Креативті ойлайтын оқушы өзгермелі жағдайға тез бейімделеді, өз пікірін еркін білдіреді және мәселенің бірнеше шешімін іздейді.

Мәселе. Дәстүрлі оқыту барысында кей жағдайда оқушы дайын ақпаратты қабылдаушы рөлінде қалып, өздігінен ізденуге жеткілікті мүмкіндік ала бермейді. Бір ғана дұрыс жауапты талап ететін тапсырмалар оқушының шығармашылық белсенділігін шектеуі мүмкін. Сонымен қатар қателесуден қорқу баланың өз идеясын еркін айтуына кедергі келтіреді.

Шешім. Оқу үдерісінде оқушыны белсенді әрекетке тартатын әдіс-тәсілдерді жүйелі қолдану қажет. Мұғалім дайын жауапты ұсынушы емес, оқушының ізденісіне бағыт беруші болуы тиіс.

Нәтиже. Мұндай тәсіл оқушының еркін ойлауына, өз пікірін дәлелдеуіне, жаңа идея ұсынуына және білімді өмірлік жағдаяттарда қолдануына мүмкіндік береді.

Негізгі бөлім

1. Проблемалық оқыту арқылы креативті ойлауды дамыту

Мәселе. Дайын ереже мен дайын шешімді үнемі ұсыну оқушының өздігінен іздену мүмкіндігін азайтады. Нәтижесінде оқушы ақпаратты есте сақтағанымен, оны жаңа жағдайда қолдануда қиындыққа тап болуы мүмкін.

Шешім. Сабақта проблемалық жағдаяттар ұйымдастыру тиімді. Мұғалім белгілі бір мәселені ұсынып, оның шешімін оқушылардың өздеріне іздетуі керек. Мысалы, тарих сабағында «Егер осы тарихи оқиға басқа бағытта дамығанда, қоғамға қандай өзгеріс әкелер еді?» деген сұрақ қоюға болады. Жаратылыстану пәндерінде белгілі бір құбылыстың себебін алдын ала болжату тиімді.

Нәтиже. Оқушы мәселені талдауға, болжам жасауға, себеп-салдарлық байланысты анықтауға және өз шешімін дәлелдеуге үйренеді. Ең бастысы, ол дайын жауапты күтпей, мәселенің шешімін өздігінен іздеуге дағдыланады.

2. Ашық сұрақтар арқылы еркін ойлауды қалыптастыру

Мәселе. Жауабы алдын ала белгілі сұрақтар оқушыны бір ғана нұсқаны табуға бағыттайды. Бұл оның ойлау аясын кеңейтуге толық мүмкіндік бермейді.

Шешім. Мұғалім сабақта ашық сұрақтарды жиі қолдануы қажет. «Неліктен?», «Қалай ойлайсың?», «Тағы қандай жолы бар?», «Егер жағдай өзгерсе не болады?», «Бұл мәселені сен қалай шешер едің?» сияқты сұрақтар оқушыны терең ойлануға жетелейді. Сонымен бірге әр жауаптың артында тұрған ойды түсіндіруге мүмкіндік берген жөн.

Нәтиже. Оқушы өз ойын жүйелі жеткізуге, пікірін дәлелдеуге және бір мәселенің бірнеше шешімі болуы мүмкін екенін түсінуге үйренеді. Бұл оның шығармашылық еркіндігін арттырады.

3. Миға шабуыл әдісін қолдану

Мәселе. Кейбір оқушыларда жақсы идея болғанымен, оны сынып алдында айтуға сенімсіздік танытады. Қате жауаптан немесе сыныптастарының пікірінен қорқу шығармашылық белсенділікті төмендетеді.

Шешім. Миға шабуыл әдісі арқылы оқушыларға белгілі бір мәселе бойынша қысқа уақытта бірнеше идея ұсынуға мүмкіндік беру қажет. Алғашқы кезеңде ұсыныстарды сынамай, барлық идеяны қабылдау маңызды. Мысалы, «Мектеп өмірін қалай жақсартуға болады?» деген сұраққа оқушылар жеке немесе топтық түрде ұсыныстар жасайды. Кейін идеялар талданып, тиімді шешімдер анықталады.

Нәтиже. Оқушылар өз ойын еркін айтуға, басқалардың пікірін тыңдауға және көптеген ұсыныстың ішінен тиімді шешімді таңдауға үйренеді. Бұл әдіс олардың шығармашылық белсенділігін арттырады.

4. Жобалық жұмыстардың мүмкіндігі

Мәселе. Теориялық білімді ғана меңгеру оқушының оны нақты өмірде қолдану қабілетін толық қалыптастырмайды. Оқушы мәселені анықтау, жоспар құру және нақты шешім ұсыну тәжірибесіне мұқтаж.

Шешім. Оқушыларға өмірмен байланысты жобалық тапсырмалар беру қажет. Мысалы, «Мектепте қағазды пайдалануды қалай азайтуға болады?», «Оқушылардың бос уақытын тиімді ұйымдастырудың қандай жолдары бар?» сияқты тақырыптарды зерттеуге болады. Жоба барысында оқушы мәселені анықтап, ақпарат жинайды, оны талдайды және нақты ұсыныс әзірлейді.

Нәтиже. Жобалық жұмыс оқушының зерттеушілік, шығармашылық және ұйымдастырушылық қабілеттерін дамытады. Ол өз идеясын жоспарлауға, жүзеге асыруға және нәтижесін бағалауға үйренеді.

5. Рөлдік ойындар мен жағдаяттық тапсырмалар

Мәселе. Бір мәселені тек бір көзқарас тұрғысынан қарастыру оқушының ойлау мүмкіндігін шектейді. Әртүрлі пікірді түсіну және бағалау дағдысы жеткіліксіз қалыптасуы мүмкін.

Шешім. Сабақта рөлдік ойындар мен жағдаяттық тапсырмаларды қолдану қажет. Мысалы, әдебиет сабағында оқушы шығарма кейіпкерінің орнына өзін қойып, белгілі бір жағдайда қандай шешім қабылдайтынын түсіндіреді. Тарих немесе қоғамтану сабақтарында оқушылар әртүрлі әлеуметтік рөлдерді қабылдап, ортақ мәселе бойынша шешім ұсына алады.

Нәтиже. Оқушы мәселені әртүрлі көзқарас тұрғысынан қарастыруға, өзгенің пікірін түсінуге және өз шешімін негіздеуге үйренеді. Сонымен қатар оның қиялы, сөйлеу мәдениеті мен коммуникативтік қабілеті дамиды.

6. Қателесуге мүмкіндік беретін орта қалыптастыру

Мәселе. Оқушы қате жауап бергені үшін сынға ұшырайтынын сезсе, жаңа идея ұсынуға талпынбайды. Қателесуден қорқу шығармашылық ойлауға тікелей кедергі келтіреді.

Шешім. Мұғалім сыныпта психологиялық тұрғыдан қауіпсіз орта қалыптастыруы керек. Қате жауапты бірден жоққа шығармай, «Неліктен бұлай ойладың?», «Пікіріңді қалай дәлелдей аласың?», «Бұл ойды қалай дамытуға болады?» деген сұрақтар қою тиімді. Оқушыға қателіктің оқу үдерісінің табиғи бөлігі екенін түсіндіру қажет.

Нәтиже. Оқушы өз ойын еркін айтуға, пікірін қорғауға және қателіктен қорықпауға үйренеді. Нәтижесінде оның сабаққа қатысу белсенділігі мен шығармашылық бастамасы артады.

7. Цифрлық технологияларды шығармашылық мақсатта пайдалану

Мәселе. Цифрлық технологиялар тек дайын ақпаратты көрсету құралы ретінде қолданылса, оқушының шығармашылық әлеуетін толық ашуға мүмкіндік азаяды.

Шешім. Мұғалім цифрлық құралдарды оқушының жеке шығармашылық өнімін жасауына бағыттауы керек. Оқушыларға презентация, бейнеролик, инфографика, цифрлық постер немесе шағын зерттеу жұмысын әзірлеуді ұсынуға болады.

Нәтиже. Оқушы ақпаратты іздеп қана қоймай, оны талдап, жүйелеп, жаңа өнім жасауға үйренеді. Бұл шығармашылық ойлаумен қатар цифрлық сауаттылықтың дамуына ықпал етеді.

Қорытынды

Мәселе. Қазіргі қоғамға дайын ақпаратты меңгерген ғана емес, өзгермелі жағдайға бейімделе алатын, өздігінен шешім қабылдайтын және жаңа идея ұсынатын тұлға қажет. Сондықтан мектепте оқушылардың креативті ойлауын дамытуға жүйелі көңіл бөлу маңызды.

Шешім. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін мұғалім сабақ барысында проблемалық оқыту, ашық сұрақтар, миға шабуыл, жобалық жұмыс, рөлдік ойындар, жағдаяттық тапсырмалар және цифрлық технологиялар сияқты әдістерді оқу мақсатына сәйкес тиімді қолдануы қажет. Сонымен бірге әр оқушының пікірін құрметтейтін, қателесуге мүмкіндік беретін шығармашылық орта қалыптастыру маңызды.

Нәтиже. Жүйелі ұйымдастырылған оқу үдерісі нәтижесінде оқушы дайын жауапты күтпей, мәселені өздігінен зерттеуге, бірнеше шешім нұсқасын ұсынуға, өз пікірін дәлелдеуге және жаңа идея жасауға үйренеді. Демек, креативті ойлауды дамыту – оқушының оқу жетістігін арттыратын ғана емес, оның болашақтағы өмірлік және кәсіби құзыреттілігін қалыптастыратын маңызды педагогикалық бағыт.

Қорыта айтқанда, әр сабақта оқушыға «Мұны тағы қалай жасауға болады?», «Басқа қандай шешім бар?» деген сұрақтарды қоюдың өзі шығармашылық ойлауға бастайтын маңызды қадам. Оқушының идеясын бағалап қана қоймай, оның ізденісіне қолдау көрсету – шығармашыл, бастамашыл, дербес ойлайтын және бәсекеге қабілетті тұлға қалыптастырудың тиімді жолы.