Қазақ тілін оқытуда айтылым дағдыларын қалыптастырудың теориялық-әдістемелік негіздері

Қазіргі білім беру парадигмасында мемлекеттік тіл ретінде қазақ тілін оқытудың басты стратегиялық мақсаты — білім алушылардың тілдік жүйені ғана меңгеріп қоймай, оны шынайы өмірлік жағдаяттарда тиімді қолдана алу құзыреттілігін қалыптастыру болып табылады. Тіл білімі мен лингводидактикада сөйлеу әрекетінің төрт түрі (айтылым, тыңдалым, оқылым, жазылым) өзара тығыз байланысты бірлікті құрағанымен, тұлғаның әлеуметтенуінде және тілді меңгеру сапасын тікелей көрсетуде айтылым дағдысы жетекші рөл атқарады. Зерттеу жұмысымыздың бұл бөлімінде қазақ тілін екінші немесе шетел тілі ретінде оқыту үдерісінде айтылым дағдыларын қалыптастырудың лингвистикалық, психологиялық және әдістемелік теориялық негіздерін айқындауды мақсат тұттық.

Айтылым (говорение) — адамның өз ойын, пікірін, көзқарасы мен сезімін ауызша дыбыстық тіл арқылы сыртқа шығаруын қамтамасыз ететін белсенді де өнімді (продуктивті) сөйлеу әрекеті. Теориялық тұрғыдан алғанда, айтылым — тек қана дыбыстарды айту емес, ол адамның ішкі интеллектуалдық және психологиялық процестерінің күрделі синтезі. Психолингвистика ғылымының негізін салушылар Л.С. Выготский, А.А. Леонтьев, И.А. Зимняя өз еңбектерінде сөйлеу әрекетінің ішкі механизмдерін терең зерттеген. Л.С. Выготскийдің «Ой және тіл» еңбегінде атап көрсеткеніндей, ауызша сөйлеу процесі ішкі ойдың туындауынан басталып, мағыналық бағдарламалау сатысынан өтіп, сыртқы дыбыстық қабыққа (сөзге) көшуі арқылы жүзеге асады.

Осы орайда, айтылым дағдысын қалыптастырудың психологиялық аспектісін түсіну маңызды. Ауызша сөйлеу барысында тіл үйренушінің оперативті жады, зейіні, интуициясы және логикалық ойлау операциялары бір мезетте өте жоғары жылдамдықпен жұмыс істейді. Ауызша сөйлеудің жазбаша сөйлеуден басты айырмашылығы — оның экспромттылығында, яғни алдын ала дайындықсыз, тез арада жүзеге асатындығында. Сөйлеуші мағыналық бағдарлама құрып, оған сәйкес сөздік қордан қажетті лексемаларды таңдап, оларды грамматикалық заңдылықтармен байланыстырып, дыбыстау аппараты арқылы сыртқа шығаруы тиіс. А.А. Леонтьев сөйлеу әрекетін үш фазаға бөледі:

1. Мотивациялық-бағдарлаушы фаза (сөйлеуге деген қажеттілік пен ниеттің тууы);

2. Атқарушы фаза (ойды сөзбен безендіру, синтаксистік құрылымды таңдау);

3. Бақылау фазасы (айтылған сөздің мақсатқа сай екенін іштей тексеру.

Қазақ тілін өзге тілді аудиторияда оқыту кезінде осы атқарушы фазада үлкен психологиялық кедергілер (сөйлеуден қорқу, қате жіберуден қысылу) туындайды. Сондықтан теориялық негіз ретінде тіл үйренушінің психологиялық дайындығы мен уәждемесін (мотивациясын) арттыру әдістемеде басты орынға шығады.

Айтылымның лингвистикалық негізі тілдің ішкі заңдылықтарымен тікелей байланысты. Қазақ тілінің өзіндік өзгеше лингвистикалық табиғаты бар. Тіл үйренушінің айтылым дағдысы сауатты қалыптасуы үшін келесі лингвистикалық заңдылықтар теориялық база ретінде алынуы тиіс:

Сингармонизм заңдылығы: Қазақ тілінің негізгі фонетикалық заңы — дыбыстардың үндесуі. Сөздердің жуан-жіңішкелігіне қарай айтылуы, қосымшалардың түбірге үндесіп жалғануы айтылымның табиғилығын қамтамасыз етеді.

Орфоэпиялық нормалар: Төл дыбыстардың (ә, ө, ү, ұ, і, ң, ғ, қ, һ) дұрыс артикуляциялануы және сөз аралығындағы ілгерінді, кейінді, тоғыспалы ықпал заңдылықтарының сақталуы. Дұрыс айтылмаған дыбыс сөздің мағынасын өзгертіп жібереді (мысалы: қара – қала, сал – сән т.б.).

Синтаксистік ерекшеліктер: Қазақ тіліндегі сөздердің орын тәртібі тұрақты (бастауыш басында, баяндауыш соңында келеді). Тіл үйренуші өз ана тілінің синтаксистік моделін (мысалы, орыс немесе ағылшын тілінің құрылымын) қазақ тіліне механикалық түрде көшірмеуі керек.

Қазақ тілі әдістемесі ғылымында айтылым дағдыларын дамыту коммуникативтік-функционалдық тұғырғанегізделеді. Белгілі әдіскер-ғалым Ф.Ш. Оразбаева өзінің зерттеулерінде тілдік қатынастың теориялық моделін жасап, «тілді қарым-қатынас құралы ретінде меңгеру — оқытудың басты қағидасы» екенін дәлелдеді. Бұл теория бойынша білім алушы ережені жатқа айтуы емес, сол ережені сөйлеуде орынды пайдалана алуы, яғни функционалды сауаттылығы маңызды.

Коммуникативтік тұғыр шеңберінде айтылым дағдысын қалыптастырудың үш негізгі кезеңдік жүйесі (дидактикалық деңгейлері) жіктеледі:

1. Репродуктивті кезең (дайын үлгіні қайталау): Тіл үйренуші дайын мәтіндерді, диалог үлгілерін, клишелер мен фразаларды тыңдау арқылы қабылдайды және оларды айнытпай қайталауға, жаттауға тырысады. Бұл кезеңде дұрыс айтылым (орфоэпиялық дағды) және бастапқы лексикалық қор қалыптасады.

2. Продуктивті-репродуктивті кезең (жартылай дербес сөйлеу): Мұнда тіл үйренуші дайын үлгі негізінде, бірақ өз тарапынан өзгерістер енгізе отырып сөйлейді. Ол сұрақтарға жауап береді, жағдаяттық тапсырмаларды орындайды, сөйлемдегі сөздердің орнын ауыстырып, өз ойын белгілі бір шеңберде білдіруге машықтанады.

3. Продуктивті немесе шығармашылық кезең: Бұл — айтылым дағдысының ең жоғары деңгейі. Тіл үйренуші ешқандай алдын ала дайындықсыз, өз бетінше монолог құра алады, пікірталасқа (дебатқа) қатысады, өз позициясын қорғайды және шынайы өмірлік сұхбаттар жүргізеді.

Лингводидактикалық теорияда ауызша айтылым әрекеті екі үлкен формада жүзеге асады: монологтік сөйлеужәне диалогтік сөйлеу.

Диалогтік сөйлеу — екі немесе одан да көп адамның репликалар арқылы жедел ақпарат алмасуы. Оған реакцияның жылдамдығы, сөйлеудің серпінділігі, эллипсистік (қысқарған) сөйлемдердің жиі қолданылуы және вербалды емес құралдардың (ым-ишара, мимика) белсенді қатысуы тән.

Монологтік сөйлеу — бір адамның жүйелі, логикалық тұрғыдан байланысқан, мазмұнды баяндауы. Ол синтаксистік тұрғыдан толық, күрделі сөйлемдерден тұрады және сөйлеушіден жоғары лингвистикалық дайындықты талап етеді.

Қазақ тілін оқыту әдістемесінде айтылым дағдыларын қалыптастыру мәселесі отандық ғалымдардың еңбектерінде жан-жақты қарастырылған. Әсіресе профессор Фаузия Шәмсиқызы Оразбаеваның тілдік қатынас теориясы қазақ тілін қатысымдық бағытта оқытудың ғылыми негізін қалады. Ғалымның пікірінше, тіл үйренуші тілдік бірліктерді жеке-жеке меңгерумен шектелмей, оларды қарым-қатынас барысында еркін қолдана алуы тиіс. Осыған байланысты айтылым әрекеті тілдік қатынастың негізгі көрсеткіші ретінде қарастырылады. Ф.Ш.Оразбаева қатысымдық әдістің басты мақсаты білім алушының сөйлесім әрекетін дамыту екенін атап көрсетеді.

Ғалым Н.Оралбаева қазақ тілін оқытудағы сөйлеу әрекеттерінің өзара байланысына ерекше назар аударған. Оның зерттеулерінде айтылымның тыңдалыммен, оқылыммен және жазылыммен бірлікте қалыптасатыны дәлелденген. Зерттеуші тіл үйренушінің сөздік қорын байыту мен грамматикалық тұлғаларды сөйлеу барысында қолдануға үйрету айтылымның сапалы дамуының негізгі шарты екенін көрсетеді.

Әдіскер-ғалым Көшімбетова Б. қазақ тілін оқытудағы инновациялық технологияларды қолдану арқылы оқушылардың сөйлеу белсенділігін арттыру жолдарын қарастырған. Ғалымның пікірінше, интерактивті оқыту әдістері білім алушылардың еркін пікір айтуына, өз көзқарасын қорғауына және сөйлеу тәжірибесін кеңейтуіне мүмкіндік береді.

Қазақ тілін оқыту тәжірибесінде айтылым дағдыларын қалыптастыру үшін әртүрлі әдістер мен тәсілдер қолданылады. Солардың ішінде қатысымдық әдіс, сұрақ-жауап әдісі, пікірталас әдісі, рөлдік ойын, жобалау технологиясы, кейс әдісі және проблемалық оқыту әдісі ерекше орын алады. Қатысымдық әдіс оқушылардың шынайы қарым-қатынас жағдайында тілдік бірліктерді қолдануына мүмкіндік берсе, рөлдік ойындар сөйлеу жағдаяттарын модельдеу арқылы ауызша сөйлеу тәжірибесін қалыптастырады. Ал пікірталас пен дебат технологиясы білім алушылардың сыни ойлауын дамытып, өз пікірін дәлелдеп айту дағдысын жетілдіреді.

Қазіргі білім беру жүйесінде айтылымды дамытуда ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың да маңызы артып келеді. Онлайн платформалар, бейнесабақтар, цифрлық ресурстар және мультимедиалық құралдар білім алушылардың сөйлеу белсенділігін арттырып, қазақ тілінде еркін қарым-қатынас жасауына жағдай жасайды. Сондықтан қазақ тілін оқыту барысында дәстүрлі әдістер мен инновациялық технологияларды ұштастыра қолдану айтылым дағдыларын тиімді қалыптастырудың маңызды шарты болып табылады.

Дипломдық зерттеу жұмысымыздың контексінде айтылым дағдыларын қалыптастырудың теориялық негіздерін зерделей келе, біз мынадай қорытындыға келдік: қазақ тілін оқыту процесінде айтылымды сәтті дамыту үшін тек қана лексикалық минимумды меңгерту немесе грамматикалық парадигмаларды жаттату жеткілісіз. Тіл үйренушінің ішкі психолингвистикалық сөйлеу механизмін іске қосу, оның психологиялық қысылу кедергілерін жою және сабақ үстінде шынайы өмірге жақын жағдаяттық (ситуативтік) ортаны ұйымдастыру қажет. Осы теориялық қағидаларды жүйелі басшылыққа алу ғана дипломдық жұмыстың келесі бөлімінде ұсынылатын практикалық әдіс-тәсілдердің тиімділігін қамтамасыз етеді.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Выготский Л.С. Мышление и речь. – М.: Лабиринт, 1999. – 352 с.

2. Леонтьев А.А. Язык, речь, речевая деятельность. – М.: Красанд, 2010. – 214 с.

3. Оразбаева Ф.Ш. Тілдік қатынас: теориясы мен әдістемесі. – Алматы: Ғылым, 2005. – 280 б.

4. Құрманова Қ.Ф. Қазақ тілін оқыту әдістемесінің ғылыми-теориялық негіздері. – Астана, 2012. – 195 б.

5.Оразбаева Ф.Ш., Рахметова Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы: Print-S, 2005. – 256 б.

6.Оралбаева Н., Жақсылықова К. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы: Ана тілі, 1996. – 208 б.

7.Жақсылықова К.А. Қазақ тілін оқыту технологиясы. – Алматы, 2002. – 168 б.

8.Қадашева Қ. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы: Мұрагер, 2005. – 176 б.

9.Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 448 б.

10.Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1999. – 581 б.. Зимняя И.А. Лингвопсихология речевой деятельности. – М.: МПСИ, 2001. – 432 с.