Мазмұны:

1. Кіріспе.......................................................................................................................3

2. Зерттеу бөлімі..........................................................................................................4

2.1Араб тілі грамматикасының басты салалары.........................................................4

2.2 اَلْاَقْسَامُ السّبْعَةُ –тақырыбының бөлімдері және оның анықтамасы............................5

2.3 Араб тілі грамматикасының өзгеру қағидалары..................................................31

3.Қорытынды................................................................................................................33

4.Пайдаланылған әдебиеттер тізімі..........................................................................34

КІРІСПЕ

Тіл – адамзат тарихының ең маңызды құралы. Себебі тілсіз қоғам өмірі болмас еді. Тіл - адамдардың бір-бірімен қатынас жасап, пікір алысауға, өзара байланыс тудырады. Олай болса, тілдің дамуына, оның жетілуіне, жан-жақты назар аударып отыру - бәрімізге ортақ міндет. Ол үшін ана тілімен қатар басқа халықтардың тілдерін де қадірлеу, оларды ерінбей ықылас қойып үйрену - қасиетті іс. Сонын ішінде, Адамзаттың арғы-бергі шежіресіне үңіліп қарасақ, бүкіл әлемде үш-ақ әріптің көмегімен өте мағыналы сөйлем құрайтын, синоним сөздері 200-ге жуық қамтылған, кең әрі ауқымды таралған араб тіліндей тіл жоқ екендігі баршаға мәлім. Ал араб тілінде небәрі үш әріптің басын құрау арқылы Исламның ең ұлы куәлігі «Алладан өзге тәңір жоқ» дегенді айтуға болады. Яғни, «Лә иляха илла-Ллах» – деген сөйлем Ләм, Әлиф, және Ха деп аталатын араб тіліндегі үш-ақ әріптен құрылады. Араб тілі негізінен семит тілдерінің ішіндегі сөйлеушілер саны жағынан бірінші орын алатын, әлемде 422 миллионға жуық адам сөйлесетін тіл. Араб тілінің көрнекі ескерткіштерінің бірі болған, адамзат ғанибетінің еш қайталанбас мұрасы болып қалыптасқан ол - Қасиетті Құран Кәрім. Арабтардың сөйлеу тілі - египет, сауран, серия, иран, мағриб және т.б диалектілерге бөлінеді.Бұл диалектілердің бір-бірінен фонетикалық және лексикалық айырмашылықтары бар. Араб тілі лексикалық жағынан ең өнімді, толыққамды тілдерге жатады. XIII ғ. жазылған Ибн Манзурдың «Лисануль-араби» атты кітабында 80 мыңға жуық сөздік жинақталған. Араб тілі б.з,б VIII-XI ғасырда әдеби тілі болып қалыптасып, араб тілінің грамматикалық мектептері ашылған болатын.Ол ең алдымен Басралық мектеп, Негізін қалаған Абу Амр ибн әль-Әла (ө.771). Кейін Куфа қаласында орналасқан Куфа мектебі ашылды. Негізін қалаған Абу Джафар ар-Руаси. Осы 2 мектеп бір-бірінен қалыспай қарсыласқанның нәтижесінде Бағдат мектебі пайда болып, ішіндегі айырмашылықтар мен өзгешеліктері түбегейлі жойылды. Басра мен Куфаның грамматикалық мектептері Араб елінің Ефрат пен Тигр өзенінің бойын жаулап алған шапқыншылық кезеңінен туындаған еді. Бұл 2 көзқарастағы мектептердің айырмашылығын нақтылап алу қиынға соқты. Ондағы ғылымға деген әртүрлі пікірлердің қайшы келуінен емес, сол мектептің ұстанушыларының арасындағы жеккөрушілік болып көрінді. Бірақ Куфаның мектебі Басра мен салыстырғанда әдеби тіл жағынан бағынбаушылық басым еді. Х ғасырдың нәтижесінде Басра мен Куфаның жоспарлары іске асып әлемге танымал болды.  Осыған  орай ертеден бастап-ақ араб филологиясы дамып,   оның  грамматикасысн және тілдік сөздіктерін  жүйелеу  жұмыстары қалыптастырыла   бастады.  Ал Бағдат араб тілінің грамматикалық мектебі болғанына қарамастан араб мамандары оның іс жүзіндегі жоспарларын тоқтатты. Ал қазір Басра мен Куфа мектептері ары қарай жалғасын табуда.

2. Зерттеу бөлімі

2.1 Араб тілі грамматикасының басты салалары.

Араб тілі грамматикасының ғылымы бірнеше саладан турады, соның ішіндегі ең маңыздылары - сарф (морфология) яғни септік жіктік морфологиясы, нахив (синтаксис), бәләға (шешендік өнер). Осы аталғандарға қысқаша тоқталып кетсек, сарф негізінен жеке сөзді және одан туындаған сөздерді зерттесе, нахив сөйлемдердің өзгеруіне байланысты сөз соңының өзгеріп өзгермеуін зерттейтін ғылымды айтуға болады. Негізінен араб тіліндегі кітаптарды түсініп оқу үшін тек сөздік жаттап қою жеткіліксіз, сол сияқты тек грамматикасын оқу дұрыс емес, себебі жатталған сөз, сөйлемде грамматиканың қағидасы бойынша болмаса, сөйлем дұрыс құрылған болып есептелмейді. Мәселен, біздің қазақ тілінде сілтеу есімдігі, ер мен әйелге тең қолданылса, араб тілінде оларды жеке қолданып кейін келген сөзге де әсерін тигізеді. Ал шақтарға қатысты, араб тіліндегі түбір сөз шақтарға жіктелгенде, бір немесе екі әріптің көмегімен мағынасын өзгерте алады . Осы аталғандар морфология саласында толық нұсқасымен қамтылған. Mұндай әдіспен жазылған араб парсы тілінің (грамматикасын), өз ұлтының тіліндегі сауатты бала, өз бетімен де үйреніп кете алады. Ал нахив ілімі- сарфтан кейінгі орында туратын қажетті салалардың бірі яғни бұл ілім қазіргі қарапайым араб халқының күнделікті қолданыстағы оқылатын кітаптары (харекетсіз) жазылады. Негізінен араб тілінде белгілі мағынаны білдіретін сөзді كلمة деп атаймыз. Бұл араб тіліндегі сөздер яғни (калималар) үш түрлі болады..1- Eсiм 2- Фиғл 3- Харф. 1-Есім сөз – шақтың ешқайсысына қатысы жоқ мағыналы сөздер. Мысалы: قَلَمٌ және كِتَابٌ. 2-Фиғл (етістік) – үш шақтың бірінде тұратын мағыналы сөз. Мысалы: ضَرَبَ өткен шақта (ол) ұрды. 3-Харф (шылаулар) белгілі бір мағынаны білдіру үшін басқа бір мағыналы сөзбен тіркесуді қажет етеді. Яғни الي- علي- في- من- ب- біздің қазақ тіліндегі шылаулар сияқты (да –де –та –те; –ға –ге –қа –қе; –дан –ден – тан –тен;) сияқты мағыналарын білдіреді. Етістіктердің негізгі түбірі 3 әріптен құралады. Араб сөздерінің қалыбына ع ,ف және ل әріптері жатады. Осы әріптердің орнында тұрған сөздер түбір (аслий) әріптер деп аталады. Мысалы, ضَرَبَ сөзі فَعَلَ қалыбында тұр. Егер осы негізгі әріптерге түрлендіру үшін қосылған әріптер زايدة (қосымша жалғанған) деп аталады. Қосымша әріптері жоқ мағыналы сөз яғни түбірі үш қана әріптен құралған сөз мужаррад (жеке, жай) деп аталады. Мысалы, فَعَلَ қалыбындағы ضَرَبَ сөзі. Ал қосымша әрібі бар мағыналы сөздер мазид (толықтырылған) деп аталады.

2.2 اَلْاَقْسَامُ السّبْعَةُ –тақырыбының бөлімдері және оның анықтамасы.

Етістіктің түрлері: Сахих яғни (құрамында әлсіз әріпі жоқ етістік), және Мұғтал (әлсіз әріпі бар етістік) болып екіге бөлінеді:

مَفْروقٌ

َلْاَقْسَامُ السّبْعَةُ

لفيف

معتل

صحيح

مَقْرونٌ

ناقص

اجواف

سالم

مضاعف

مهموز

مثال

Сахих (дұрыс) - құрамындағы ل,ع,ف түбір әріптерінің орнында әлсіз әріп те, бірдей екі әріп те келмейтін мағыналы сөз. Мысалы, فَعْلٌ, فَعَلَ қалыптарындағы ضَرْبٌ,ضَرَبَ сөздері. Әлсіз әріптер – үшеу: ي, ا, و.

Махмуз (һамзалы) - ع, فнемесе ل орнында һамза тұратын мағыналы сөз. Мысалы, أَخْذَ (алды), سَأَلَ (сұрады), قَرَأَ (оқыды).

Мудаъаф (екіленген)- ل, ع әріптерінің орнында бірдей әріптер тұратын мағыналы сөздер. Мысалы, فَعْلٌ және فَعَلَ қалыптарындағы فَرٌّ (қашу) и فَرَرَ (қашты) сөздері.

Мисал (дұрыс түрлес) - ف (алғашқы түбір әріп) орнында әлсіз әріп тұратын мағыналы сөз. Мысалы, وَعْدٌ, وَعَدَ (уәде беру, уәде).

Ажуаф (бос) - ع (екінші түбір әріп) орнында әлсіз әріп тұратын мағыналы сөз. Мысалы, قَوْلٌ, قَوَلَ (айтты, айту).

Нақис (жеткіліксіз) - ل орнында әлсіз әріп тұратын мағыналы сөз. Мысалы, رَمْىٌ, رَمَىَ (лақтырды, лақтыру).

Лафиф (екі есе бұрыс, қосылған) - ل, ع орнында әлсіз әріптер тұратын мағыналы сөз. Мысалы, قَوْىٌ, قَوَىَ (күшті болу, күшті болды).

1

Кәлиманың (ف) иллет әріпі болса مِثَالُ деп аталады.

فِعْلُ المَاضِي مَعْلُوم

« Өткен шақ »

وَعَدَ-уәде берді.

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
وَعَدُوا	وَعَدَا	وَعَدَ	غائبٌ
وَعَدْنَ	وَعَدَتَا	وَعَدَتْ	غائبَةٌ
وَعَدْتُمْ	وَعَدْتُمَا	وَعَدْتَ	مُخَاطَبٌ
وَعَدْتُنَّ	وَعَدْتُمَا	وَعَدْتِ	مُخَاطَبَةٌ
وَعَدْنَا	وَعَدْنَا	وَعَدْتُ	مُتَكَلِّمٌ

يَسَرَ -құмар ойынын ойнады

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يَسَرُوا	يَسَرَا	يَسَرَ	غائبٌ
يَسَرْنَ	يَسَرَتَا	يَسَرَتْ	غائبَةٌ
يَسَرْتُمْ	يَسَرْتُمَا	يَسَرْتَ	مُخَاطَبٌ
يَسَرْتُنَّ	يَسَرْتُمَا	يَسَرْتِ	مُخَاطَبَةٌ
يَسَرْنَا	يَسَرْنَا	يَسَرْتُ	مُتَكَلِّمٌ

فِعْلُ المَاضِي مَجْهُول

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
وُعِدُوا	وُعِدَا	وُعِدَ	غائبٌ
وُعِدْنَ	وُعِدَتَا	وُعِدَتْ	غائبَةٌ
وُعِدْتُمْ	وُعِدْتُمَا	وُعِدْتَ	مُخَاطَبٌ
وُعِدْتُنَّ	وُعِدْتُمَا	وُعِدْتِ	مُخَاطَبَةٌ
وُعِدْنَا	وُعِدْنَا	وُعِدْتُ	مُتَكَلِّمٌ

- وُعِد уәде берілді - يُسِرَқұмар ойыны ойналды

فِعْلُ المُضَارِع مَعْلُوم

- يِعِدَ уәде беріп жатыр

جَمْع	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يَعِدَونَ	يَعِدَانِ	يَعِدُ	غائبٌ
يَعِدْنَ	تَعِدَانِ	تَعِدُ	غائبَةٌ
تَعِدُونَ	تَعِدَانِ	تَعِدُ	مُخَاطَبٌ
تَعِدْنَ	تَعِدَانِ	تَعِدِينَ	مُخَاطَبَةٌ
نَعِدُ	نَعِدُ	أعِدُ	مُتَكَلِّمٌ

(ف5)Хазыфтың бесінші қағидасы;

و-мен басталатын مِثَالٌ фиғілдердің мұдариғы ع әрпі кәсралы немесе негізінде кәсралы болып,фәтхаға ауысқан болса و хазыф етіледі.

وَعَدَ- يَوْعِدُ – يَعِدُ

يَيْسِرُ -құмар ойыны ойналып жатыр

جَمْع	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يَيْسِرُونَ	يَيْسِرَانِ	يَيْسِرُ	غائبٌ
يَيْسِرْنَ	تَيْسِرَانِ	تَيْسِرُ	غائبَةٌ
تَيْسِرُونَ	تَيْسِرَانِ	تَيْسِرُ	مُخَاطَبٌ
تَيْسِرْنَ	تَيْسِرَانِ	تَيْسِرِينَ	مُخَاطَبَةٌ
نَيْسِرُ	نَيْسِرُ	أَيْسِرُ	مُتَكَلِّمٌ

فِعْلُ المُضَارِع مَجْهُول

Осы шақтың ырықсыз етістігі

جَمْع	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يُوعَدُونَ	يُوعَدَانِ	يُوعَدُ	غائبٌ
يُوعَدْنَ	تُوعَدَانِ	تُوعَدُ	غائبَةٌ
تُوعَدُونَ	تُوعَدَانِ	تُوعَدُ	مُخَاطَبٌ
تُوعَدْنَ	تُوعَدَانِ	تُوعَدِينَ	مُخَاطَبَةٌ
نُوعَدُ	نُوعَدُ	أُوعَدُ	مُتَكَلِّمٌ

جَمْع	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يُوسَرُونَ	يُوسَرَانِ	يُوسَرُ	غائبٌ
يُوسَرْنَ	تُوسَرَانِ	تُوسَرُ	غائبَةٌ
تُوسَرُونَ	تُوسَرَانِ	تُوسَرُ	مُخَاطَبٌ
تُوسَرْنَ	تُوسَرَانِ	تُوسَرِينَ	مُخَاطَبَةٌ
نُوسَرُ	نُوسَرُ	أُوسَرُ	مُتَكَلِّمٌ

(3ل)Қалбтың үшінші қағидасы;

ا пен ي-дың алдыңғы әріпі даммалы болса,ол екеуі و-ға қалб етіледі.

يُفْعَلُ- يُيْسَرُ- يُوسَرُ

فِعْلُ الاَمرِ

Бұйрық рай етістігі

عِدْ -уәде берсін

جَمْع	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
عِدُوا	عِدَا	عِدْ	مُذَكَّرٌ
عِدْنَ	عِدَا	عِدِي	مُؤَنَّثٌ

1)Мұдариғаттың соңына қаралады,сахих болса сукундалады.

2)Харф мұдариғат түсіріледі.Сосын содан кейінгі харфке қаралады,харекетті болса,әмір тәмәм болады.

اِيسِرْ -құмар ойынын ойнасын.

جَمْع	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
اِيسِرُوا	اِيسِرَا	اِيسِرْ	مُذَكَّرٌ
اِيسِرْنَ	اِيسِرَا	اِيسِرِى	مُؤَنَّثٌ

Сукун болса,фиғлдің ع-ның тұсындағы харфке қаралады.Кәсраһты немесе фәтхаһты болса,әмірдің алдына кәсраһты хамзаһ уәслияһ қойылады. ع-ның тұсындағы харф даммаһты болса,әмірдің алдына даммаһты хамзаһ уасиляһ қойылады.Осымен әмір тәмам болады.

Кәлиманың (ع) иллет әріпі болса اجْوَاف деп аталады.

فِعْلُ المَاضِي مَعْلوم

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
بَاعُوا	بَاعَا	بَاعَ	غائبٌ
بِعْنَ	بَاعَتَا	بَاعَتْ	غائبَةٌ
بِعْتُمْ	بِعْتُمَا	بِعْتَ	مُخَاطَبٌ
بِعْتُنَّ	بِعْتُمَا	بِعْتِ	مُخَاطَبَةٌ
بِعْنَا	بِعْنَا	بِعْتُ	مُتَكَلِّمٌ

сатты (и)بَيعَ-

(1ل) Қалбтың бірінші қағидасы.

و немесе ي әріптері қандай хәрекетті болса да оның алдындағы әріпі фәтхалы болады.

(2ف) Хазфтың екінші қағидасы.

Қалбтың бірінші қағидасы бойынша хәракәтті و және ي

әріптері алифке айналғанда кейбір кездерде одан кейінгі әріп сукунды болғандықтан екі сукунді бір жерде болып қалады.Сол себептен илләт болған әріп хазф болады.

فَعَلْتُ- بَيعْتُ- باعْتُ- بَعْتُ

Хазф болған و немесе ي екендігіне белгі болу үшін ي-лық әжуафтарда калиманың ف-сі кәсрамен و-лық әжуафтарда даммамен айтылады.

بَعْتُ- بِعْتُ قَلْتُ- قُلْتُ

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
زَارُوا	زَارَا	زَارَ	غائبٌ
زُرْنَ	زَارَتَا	زَارَتْ	غائبَةٌ
زُرْتُمْ	زُرْتُمَا	زُرْتَ	مُخَاطَبٌ
زُرْتُنَّ	زُرْتُمَا	زُرْتِ	مُخَاطَبَةٌ
زُرْنَا	زُرْنَا	زُرْتُ	مُتَكَلِّمٌ

فِعْلُ المَاضِي مَجْهُول

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
بِيعُوا	بِيعَا	بِيعَ	غائبٌ
بِعْنَ	بِيعَتَا	بِيعَتْ	غائبَةٌ
بِعْتُمْ	بِعْتُمَا	بِعْتَ	مُخَاطَبٌ
بِعْتُنَّ	بِعْتُمَا	بِعْتِ	مُخَاطَبَةٌ
بِعْنَا	بِعْنَا	بِعْتُ	مُتَكَلِّمٌ

(3ف)Хазфты үшініші қағидасы.

Илләт әріпінің харәкәті алдындағы сахих әріптің харкәтінен басқа болса,иллет әріптің харекеті сахих әріпке көшіріледі,ауру әріптен кейінгі әріп сукунді болса,ауру әріп алынып тасталады.

فُعِلْتُ- بُيعْتُ- بِيْعْتُ- بِعْتُ- فِلْت

(3ت)Тәскин сукун қылу ережелері.

Ауру әріптің харекеті алдыңғы сау әріптің харекетінен басқаша болса,көбінесе алдыңғы әріпке көшіріледі.

بُيعَ- بِيْعَ

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
زِيرُوا	زِيرَا	زِيرَ	غائبٌ
زِرْنَ	زِيرَتَا	زِيرَتْ	غائبَةٌ
زِرْتُمْ	زِرْتُمَا	زِرْتَ	مُخَاطَبٌ
زِرْتُنَّ	زِرْتُمَا	زِرْتِ	مُخَاطَبَةٌ
زِرْنَا	زِرْنَا	زِرْتُ	مُتَكَلِّمٌ

فِعْلُ المُضَارِع مَعْلُوم

يَبِيِعُ-сатып жатыр

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يَبِيعُونَ	يَبِيعَانِ	يَبِيعُ	غائبٌ
يَبِعْنَ	تَبِيعَانِ	تَبِيعُ	غائبَةٌ
تَبِيعُونَ	تَبِيعَانِ	تَبِيعُ	مُخَاطَبٌ
تَبِعْنَ	تَبِيعَانِ	تَبِيعِينَ	مُخَاطَبَةٌ
نَبِيعُ	نَبِيعُ	أَبِيعُ	مُتَكَلِّمٌ

(ت2)Сукунды әріптен кейін келген ауру әріптің харекеті алдыңғы әріпке көшіріледі.

يَبْيعُ- يَبِيعُ

(1ف)Хазфтың бірінші қағидасы.

Сукунді илләт әріпінен кейінгі әріп те сукунді болса,екі сукун бір жерде айтылуы әдеби тілде қабылданбағандықтан сукунды илләт әріпі хазф етіледі.

يَبْيِعُ- يَبِيْعُ- لَمْ يَبِيْعْ- لَمْ يَبِعْ

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يَزُورُونَ	يَزُورَانِ	يَزُورُ	غائبٌ
يَزُرْن	تَزُورَانِ	تَزُورُ	غائبَةٌ
تَزُورُونَ	تَزُورَانِ	تَزُورُ	مُخَاطَبٌ
تَزُرْنَ	تَزُورَانِ	تَزُورِينَ	مُخَاطَبَةٌ
نَزُورُ	نَزُورُ	أزُورُ	مُتَكَلِّمٌ

فِعْلُ المُضَارِع مَجْهُول

يُبَاعُ-сатылып жатыр

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يُبَاعُونَ	يُبَاعَانِ	يُبَاعُ	غائبٌ
يُبَعْنَ	تُبَاعَانِ	تُبَاعُ	غائبَةٌ
تُبَاعُونَ	تُبَاعَانِ	تُبَاعُ	مُخَاطَبٌ
تُبَاعْنَ	تُبَاعَانِ	تُبَاعِينَ	مُخَاطَبَةٌ
نُبَاعُ	نُبَاعُ	أُبَاعُ	مُتَكَلِّمٌ

(2ل)Қалбтың екінші қағидасы.

Илләт әріпінің алдындағы сау әріпі сукунды болса,илләт әріпінің харекеті алдындағы сау әріпке көшіріледі де өзі ол харекетке сәйкес әріпке қалб етіледі.

يُبْيَعُ- يُبَيْعُ- يُباعُ

(1ف)Хазфтың бірінші қағидасы.

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يُزَارُونَ	يُزَارَانِ	يُزَارُ	غائبٌ
يُزَرْنَ	تُزَارَانِ	تُزَارُ	غائبَةٌ
تُزَارُونَ	تُزَارَانِ	تُزَارُ	مُخَاطَبٌ
تُزَرْنَ	تُزَارَانِ	تُزَارِينَ	مُخَاطَبَةٌ
نُزَارُ	نُزَارُ	اُزَارُ	مُتَكَلِّمٌ

Сукунді илләт әріпінен кейінгі әріп те сукунді болса,екі сукун бір жерде айтылуы әдеби тілде қабылданбағандықтан сукунды илләт әріпі хазф етіледі.

(2ف) Хазфтың екінші қағидасы.

Қалбтың бірінші қағидасы бойынша хәракәтті و және ي

әріптері алифке айналғанда кейбір кездерде одан кейінгі әріп сукунды болғандықтан екі сукунді бір жерде болып қалады.Сол себептен илләт болған әріп хазф болады.

فِعْلُ الاَمرِ

Харф мұдариғат түсіріледі,сосын содан кейінгі харфке қаралады,харекетті болса әмір тәмәм болады.

يَبِيعُ- يَبِيْعْ- بِعْ

جَمْع	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
بِيعُوا	بِيعَا	بِعْ	مُذَكَّرٌ
بِعْنَ	بِيعَا	بِعِي	مُؤَنَّثٌ

يَزُورُ- يَزُوْرْ- زُرْ

جَمْع	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
زُورُوا	زُورَا	زُرْ	مُذَكَّرٌ
زُرْنَ	زُورَا	زُورِي	مُؤَنَّثٌ

Кәлиманың ل иллет әріпі болса نَاقِص деп аталады.

فِعْلُ المَاضِي مَعْلُوم

шақырды دَعْوَةٌ-

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
دَعَوْا 1ل2ف	دَعَوَا	دَعَا 1ل	غائبٌ
دَعَوْنَ	دَعَتَا 2ف	دَعَتْ 2ف	غائبَةٌ
دَعَوْتُمْ	دَعَوْتُمَا	دَعَوْتَ	مُخَاطَبٌ
دَعَوْتُنَّ	دَعَوْتُمَا	دَعَوْتِ	مُخَاطَبَةٌ
	دَعَوْنَا	دَعَوْتُ	مُتَكَلِّمٌ

(1ل) Қалбтың бірінші қағидасы.

و немесе ي әріптері харекетті болып,өзінен алдыңғы әріп фатхалы болса,ауру әріп алифке алмастырылады.

دَعَوَ- دَعا

(2ف) Хазфтың екінші қағидасы.

Қалбтың бірінші қағидасы бойынша хәракәтті و және ي

әріптері алифке айналғанда кейбір кездерде одан кейінгі әріп сукунды болғандықтан екі сукунді бір жерде болып қалады.Сол себептен илләт болған әріп хазф болады.

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
رَمَوْ 1ل2ف	رَمَيَا	رَمَى 1 ل	غائبٌ
رَمَينَ	رَمَتَا 2ف	رَمَتْ 1ل2ف	غائبَةٌ
رَمَيتُمْ	رَمَيتُمَا	رَمَيتَ	مُخَاطَبٌ
رَمَيتُنَّ	رَمَيتُمَا	رَمَيتِ	مُخَاطَبَةٌ
	رَمَيتُمَنَا	رَمَيتُ	مُتَكَلِّمٌ

лақтырды رَمَى-

(3ف)Хазфты үшініші қағидасы.

Илләт әріпінің харәкәті алдындағы сахих әріптің харкәтінен басқа болса,иллет әріптің харекеті сахих әріпке көшіріледі,ауру әріптен кейінгі әріп сукунді болса,ауру әріп алынып тасталады.

فُعِلْتُ-هَيْبْتُ- هَيْبْتُ- هِبْتُ

فِعْلُ المَاضِي مَجْهُول

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
رُمُوا 3ف	رُمِيا	رُمِيَ	غائبٌ
رُمِينَ	رُمِيتَا	رُمِيتْ	غائبَةٌ
رُمِيتُمْ	رَمِيتُمَا	رُمِيتَ	مُخَاطَبٌ
رُمِيتُنَّ	رَمِيتُمَا	رُمِيتِ	مُخَاطَبَةٌ
	رَمِينَا	رُمِيتُ	مُتَكَلِّمٌ

лақтырылды رُمِيَ-

шақырылды دُعِيَ-

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
دُعُوا 3ف	دُعِيَا 5ل	دُعِيَ 5ل	غائبٌ
دُعِينَ 5ل	دُعِيَتَا 5ل	دُعِيَتْ 5ل	غائبَةٌ
دُعِيتُمْ 5ل	دُعِيْتُمَا 5ل	دُعِيَتَ 5ل	مُخَاطَبٌ
دُعِيتُنَّ ل	دُعِيْتُمَا 5ل	دُعِيَتِ 5ل	مُخَاطَبَةٌ
	دُعِيْتُنَا 5ل	دُعِيَت5 ل	مُتَكَلِّمٌ

(3ف)Хазфты үшініші қағидасы.

Илләт әріпінің харәкәті алдындағы сахих әріптің харкәтінен басқа болса,иллет әріптің харекеті сахих әріпке көшіріледі,ауру әріптен кейінгі әріп сукунді болса,ауру әріп алынып тасталады.

(5ل)Қалбтың бесінші қағидасы.Кәлиманың ләмі болған و-дың алды кәсралы болса, و ى-ға айналады. دُعِوَ- دُعِيَ رَضِوَ- رَضِيَ

فِعْلُ المُضَارِع مَعْلُوم

лақтырып жатыр يَرْمي

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يَرْمُوْنَ 3ف	يَرْمِيَانَ	يَرْمِي 1ت	غائبٌ
يَرْمِينَ	تَرْمِيَانِ	تَرْمِي 2ت	غائبَةٌ
تَرْمُونَ	تَرْمِيَانِ	تَرْمِي 1ت	مُخَاطَبٌ
تَرْمِينَ	تَرْمِيَانِ	تَرْمِينَ 4ف	مُخَاطَبَةٌ
	نَرْمِي 1ت	أرْمِي 1ت	مُتَكَلِّمٌ

(1ت)Тәскин бірінші ережесі.

Харекетті әріптен кейін келген وжәне يәріптерін дамма және кәсра харекеттерімен айту ауыр болғандықтан,сукун қылынады.

يَرْمىُ- يَرْمِي يَدْعُوُ- يَدْعُو

(4ف)Хазфтың төртінші қағидасы.

Илләт әріпінің харекеті алдындағы сахих әріптің харекетінен басқа болса,иллет әріптің харекеті сахих әріпке көшіріледі.Одан кейінгі әріп те сукунды болса иллет әріп хазф етіледі.

تَفْعِلِينَ- تَرْمَيْينَ- تَرْمَيْيْنَ- تَرْمِيْنَ

يَفْعُلُونَ- يَدْعُووْنَ- يَدْعُوْوْنَ- يَدْعُوْنَ

(3ف)Хазфты үшініші қағидасы.

Илләт әріпінің харәкәті алдындағы сахих әріптің харкәтінен басқа болса,иллет әріптің харекеті сахих әріпке көшіріледі,ауру әріптен кейінгі әріп сукунді болса,ауру әріп алынып тасталады.

шақырып жатыр يَدْعُوْ-

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يَدْعُونَ 4ف	يَدْعُوَانِ	يَدْعُو 1ت	غائبٌ
يَدْعُونَ	تَدْعُوَانِ	تَدْعُو 1ت	غائبَةٌ
تَدْعُونَ 4ف	تَدْعُوَانِ	تَدْعُو 1ت	مخاطب
تَدْعُونَ	تَدْعُوَانِ	تَدْعِينَ3ف	مُخَاطَبَةٌ
	نَدْعُو 1ت	أدْعُو 1ت	مُتَكَلِّمٌ

(1ت)Тәскин бірінші ережесі.

Харекетті әріптен кейін келген у және и әріптерін дамма және кәсра харекеттерімен айту ауыр болғандықтан,сукун қылынады.

(4ف)Хазфтың төртінші қағидасы.

Илләт әріпінің харекеті алдындағы сахих әріптің харекетінен басқа болса,иллет әріптің харекеті сахих әріпке көшіріледі.Одан кейінгі әріп те сукунды болса иллет әріп хазф етіледі.

فِعْلُ المُضَارِع مَجْهُول

лақтырылып жатыр يُرْمَى-

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يُرْمَوْنَ 1ل2ف	يُرْمَيَانِ	يُرْمَى 1 ل	غائبٌ
يُرْمَينَ	تُرْمَيَانِ	تُرْمَى 1 ل	غائبَةٌ
تُرْمَوْنَ	تُرْمَيَانِ	تُرْمَى 1 ل	مُخَاطَبٌ
تُرْمَيْنَ	تُرْمَيَانِ	تُرْمَينَ 1ل2ف	مُخَاطَبَةٌ
	نُرْمَى 1 ل	أُرْ مَى 1ل	مُتَكَلِّمٌ

(1ل) Қалбтың бірінші қағидасы.

و немесе ي әріптері қандай хәрекетті болса да оның алдындағы әріпі фәтхалы боласа әлифке қалб етіледі.

(2ف) Хазфтың екінші қағидасы.

Қалбтың бірінші қағидасы бойынша хәракәтті و және ي әріптері алифке айналғанда кейбір кездерде одан кейінгі әріп сукунды болғандықтан екі сукунді бір жерде болып қалады.Сол себептен илләт болған әріп хазф болады.

قَوَلْتُ- قَألْتُ- قُلْتُ

шақырылып жатыр يُدْعَى-

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يُدْعَوْنَ 1ل2ف	يُدْعَيَانِ 6ل	يُدْعَى 6ل	غائبٌ
يُدْعَيْنَ 6ل	تُدْعَيَانِ 6ل	تُدْعَى 1ل6ل	غائبَةٌ
تَدْعَوْنَ 1ل2ف	تُدْعَيَانِ 6ل	تُدْعَى 1ل6ل	مُخَاطَبٌ
تُدْعَينَ 6ل	تُدْعَيَانِ 6ل	تُدْعَينَ 1ل2ف	مُخَاطَبَةٌ
	نُدْعَى 1ل6ل	أُدْعَى 1ل6ل	مُتَكَلِّمٌ

(1ل) Қалбтың бірінші қағидасы.

و немесе ي әріптері қандай хәрекетті болса да оның алдындағы әріпі фәтхалы боласа әлифке қалб етіледі.

(6ل) Қалбтың бірінші қағидасы.

Кәлиманың төртінші немесе одан кейінгі әріпі و болып,алдыңғы әріпі даммалы болмаса و ي-ға қалб етіледі.

يَرْضَوَا ي نِ- يَرْضَيَانِ

Мұдариғимәжһулінде: يَدْعَوَانِ- يَدْعَيَانِ

Осы қағидаға қарай و ي-ға айналғаннан кейін қалбтың бірінші заңына сәйкес ي алифке қалб етіледі.

يُدْعَوَ- يَدْعَيَ- يَدْعَيْ

(2ف) Хазфтың екінші қағидасы.

Қалбтың бірінші қағидасы бойынша хәракәтті و және ي

әріптері алифке айналғанда кейбір кездерде одан кейінгі әріп сукунды болғандықтан екі сукунді бір жерде болып қалады.Сол себептен илләт болған әріп хазф болады.

فَعَلْتُ-قَوَلْتُ- قَألْتُ- 2ف- قالْتُ- قَلْتُ

فِعْلُ الاَمرِ

лақтыр ارْمِ-

جَمْع	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
اِرْمُوا	اِرْمِيَا	اِرْمِ	مُذَكَّرٌ
اِرْمِينَ	اِرْمِيَا	اِرْمِى	مُؤَنَّثٌ

шақыр اُدْعُ-

جَمْع	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
أُدْعُوا	أُدْعُوَا	أُدْعُ	مُذَكَّرٌ
أُدْعُونَ	أُدْعُوَا	أُدْعِى	مُؤَنَّثٌ

Бірінші мұдариғтың соңына қаралады,сахих болса сукундалады;нақис болса,харф иллет түсіріледі.

مَقْرُون مَفْرُوق

مَفْرُوق

Кәлиманың ل менف иллет болады.

فِعْلُ المَاضِي مَعْلُوم

сақтады وِقَايَةٌ –

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
وَقَوْا 1ل1ف	وَقَيَا	وَقَي 1ل	غائبٌ
وَقَينَ	وَقَتَا 1ل1ف	وَقَتْ 1ل2ف	غائبَةٌ
وَقَيتُمْ	وَقَيتُمَا	وَقَيتَ	مُخَاطَبٌ
وَقَيتُنَّ	وَقَيتُمَا	وَقَيْتِ	مُخَاطَبَةٌ
	وَقَيتُنَّ	وَقَيْتُ	مُتَكَلِّمٌ

(1ل)Қалбтың бірінші қағидасы.

و немесе يәріптері қандай харекетті болса да оның алдындағы әріпі фатхалы болса алифке қалб етіледі.

قَوَلَ- قَالَ

(1ف)Хазфтың бірінші қағидасы.

Сукунді илләт әріпінен кейінгі әріп те сукунді болса,екі сукун бір жерде айтылуы әдеби тілде қабылданбағандықтан сукунды илләт әріпі хазф етіледі.

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
وَشَوْا 1ل1ف	وَشَيَا	وَشَى 1ل	غائبٌ
وَشَينَ	وَشَتَا 1ل1ف	وَشَتْ 1ل2ف	غائبَةٌ
وَشَيتُمْ	وَشَيتُمَا	وَشَيتَ	مُخَاطَبٌ
وَشَيْتُنَّ	وَشَيتُمَا	وَشَيتِ	مُخَاطَبَةٌ
	وَشَينَا	وَشَيتُ	مُتَكَلِّمٌ

(1ل)Қалбтың бірінші қағидасы.

و немесе يәріптері қандай харекетті болса да оның алдындағы әріпі фатхалы болса алифке қалб етіледі.

قَوَلَ- قَالَ

(1ف)Хазфтың бірінші қағидасы.

Сукунді илләт әріпінен кейінгі әріп те сукунді болса,екі сукун бір жерде айтылуы әдеби тілде қабылданбағандықтан сукунды илләт әріпі хазф етіледі.

فِعْلُ المَاضِي مَجْهُول

сақталынды وُقِيَ-

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
وُقُوْا 3ف	وُقِيَا	وُقِي	غائبٌ
وُقِينَ	وُقِيَتَا	وُقِيتْ	غائبَةٌ
وُقِيتُمْ	وُقِيتُمَا	وُقِيتَ	مُخَاطَبٌ
وُقِيتُنَّ	وُقِيتُمَا	وُقِيتِ	مُخَاطَبَةٌ
	وُقِينَا	وُقِيتُ	مُتَكَلِّمٌ

(3ف)Хазфты үшініші қағидасы.

Илләт әріпінің харәкәті алдындағы сахих әріптің харкәтінен басқа болса,иллет әріптің харекеті сахих әріпке көшіріледі,ауру әріптен кейінгі әріп сукунді болса,ауру әріп алынып тасталады.

فَعِلْتُ- هَيبْتُ- هِبْتُ

(3ت)Тәскиннің үшініші қағидасы.

Ауру әріптің әрекеті алдыңғы сау әріптің әрекетінен басқаша болса,көбіне алдыңғы әріпке көшіріледі.

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
وُشُوا 3ف	وُشِيَا	وُشِىَ	غائبٌ
وُشِينَ	وٌشِيَتَا	وُشِيَتْ	غائبَةٌ
وُشِيتُمْ	وُشِيتُمَا	وُشِيَتَ	مُخَاطَبٌ
وُشِيتُنَّ	وُشِيتُمَا	وُشِيَتِ	مُخَاطَبَةٌ
	وُشِينَا	وُشِيَتُ	مُتَكَلِّمٌ

(3ف)Хазфты үшініші қағидасы.

Илләт әріпінің харәкәті алдындағы сахих әріптің харкәтінен басқа болса,иллет әріптің харекеті сахих әріпке көшіріледі,ауру әріптен кейінгі әріп сукунді болса,ауру әріп алынып тасталады.

فِعْلُ المُضَارِع مَعْلُوم

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يَقُونَ 3ف	يَقِيَانِ	يَفِي 1ت	غائبٌ
يَقِينَ	تَقِيَانِ	تَقِي 1ت	غائبَةٌ
تَقُونَ	تَقِيَانِ	تَقِي 1ت	مُخَاطَبٌ
تَقِينَ	تَقِيَانِ	تَقِينَ	مُخَاطَبَةٌ
	نَقِي 1ت	أقِينَ1ت	مُتَكَلِّمٌ

(3ف)Хазфты үшініші қағидасы.

Илләт әріпінің харәкәті алдындағы сахих әріптің харкәтінен басқа болса,иллет әріптің харекеті сахих әріпке көшіріледі,ауру әріптен кейінгі әріп сукунді болса,ауру әріп алынып тасталады.

(ف5)Хазыфтың бесінші қағидасы;

و-мен басталатын مِثَالٌ фиғілдердің мұдариғы ع әрпі кәсралы немесе негізінде кәсралы болып,фәтхаға ауысқан болса و хазыф етіледі.

(1ت)Тәскин бірінші ережесі.

Харекетті әріптен кейін келген у және и әріптерін дамма және кәсра харекеттерімен айту ауыр болғандықтан,сукун қылынады.

يَرْمِيُ- يَرْميْ

(3ت)Тәскиннің үшініші қағидасы.

Ауру әріптің әрекеті алдыңғы сау әріптің әрекетінен басқаша болса,көбіне алдыңғы әріпке көшіріледі.

(4ف)Хазфтың төртінші қағидасы.

Илләт әріпінің харекеті алдындағы сахих әріптің харекетінен басқа болса,иллет әріптің харекеті сахих әріпке көшіріледі.Одан кейінгі әріп те сукунды болса иллет әріп хазф етіледі.

تَفْعِلِينَ- تَرْمِيِيْنَ- تَرْميْيْنَ- تَرْمِيْنَ

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يشُونَ 3ف	يَشِيَانِ	يَشِي 1ت	غائبٌ
يَشِينَ	تَشِيَانِ	تَشِي 1ت	غائبَةٌ
تَشُونَ	تَشِيَانِ	تَشِي 1ت	مُخَاطَبٌ
تَشِينَ 4ف	تَشِيَانِ	تَشِينَ	مُخَاطَبَةٌ
	نَشِي	أشِى	مُتَكَلِّمٌ

(3ف)Хазфты үшініші қағидасы.

Илләт әріпінің харәкәті алдындағы сахих әріптің харкәтінен басқа болса,иллет әріптің харекеті сахих әріпке көшіріледі,ауру әріптен кейінгі әріп сукунді болса,ауру әріп алынып тасталады.

(ف5)Хазыфтың бесінші қағидасы;

و-мен басталатын مِثَالٌ фиғілдердің мұдариғы ع әрпі кәсралы немесе негізінде кәсралы болып,фәтхаға ауысқан болса و хазыф етіледі.

(1ت)Тәскин бірінші ережесі.

Харекетті әріптен кейін келген у және и әріптерін дамма және кәсра харекеттерімен айту ауыр болғандықтан,сукун қылынады.

يَرْمِيُ- يَرْميْ

(3ت)Тәскиннің үшініші қағидасы.

Ауру әріптің әрекеті алдыңғы сау әріптің әрекетінен басқаша болса,көбіне алдыңғы әріпке көшіріледі.

(4ف)Хазфтың төртінші қағидасы.

Илләт әріпінің харекеті алдындағы сахих әріптің харекетінен басқа болса,иллет әріптің харекеті сахих әріпке көшіріледі.Одан кейінгі әріп те сукунды болса иллет әріп хазф етіледі.

تَفْعِلِينَ- تَرْمِيِيْنَ- تَرْميْيْنَ- تَرْمِيْنَ

فِعْلُ المُضَارِع مَجْهُول

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يُوقَوْنَ 1ل1ف	يُوقَيَانِ	يُوقَي 1ل	غائبٌ
يُوقَينَ	تُوقَيَانِ	تُوقَي1ل	غائبَةٌ
تُوقَوْنَ 1ل1ف	تُوقَيَانِ	تُوقَي1ل	مُخَاطَبٌ
تُوقَينَ	تُوقَيَانِ	تُقِينَ 1ل2ف	مُخَاطَبَةٌ
	نُوقَى 1 ل	أُوْقَى	مُتَكَلِّمٌ

(1ل) Қалбтың бірінші қағидасы.

و немесе ي әріптері қандай хәрекетті болса да оның алдындағы әріпі фәтхалы боласа әлифке қалб етіледі.

(1ف)Хазфтың бірінші қағидасы.

Сукунді илләт әріпінен кейінгі әріп те сукунді болса,екі сукун бір жерде айтылуы әдеби тілде қабылданбағандықтан сукунды илләт әріпі хазф етіледі.

يَفْعَلْنَ- يَخْوَفْنَ- يَخَاْفْنَ- يَخَفْنَ

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يُوشَوْنَ	يُوشَيَانِ	يُوشَى	غائبٌ
يُشَينَ	تُوشَيَانِ	تُوشَى	غائبَةٌ
تُوشَوْنَ	تُوشَيَانِ	تُوشَى	مُخَاطَبٌ
تُوشَينَ	تُوشَيَانِ	تُشَينَ	مُخَاطَبَةٌ
	نُوشَى	أُوشَى	مُتَكَلِّمٌ

(1ل) Қалбтың бірінші қағидасы.

و немесе ي әріптері қандай хәрекетті болса да оның алдындағы әріпі фәтхалы боласа әлифке қалб етіледі.

(1ف)Хазфтың бірінші қағидасы.

Сукунді илләт әріпінен кейінгі әріп те сукунді болса,екі сукун бір жерде айтылуы әдеби тілде қабылданбағандықтан сукунды илләт әріпі хазф етіледі.

يَفْعَلْنَ- يَخْوَفْنَ- يَخَاْفْنَ- يَخَفْنَ

فِعْلُ الاَمرِ

جَمْع	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
قُوا	قِيَا	قِ	مُذَكَّرٌ
قِينَ	قِيَا	قِي	مُؤَنَّثٌ

Мұдариғаттың соңына қаралады,сахих болса сукундалады,нақис болса харф иллет түсіріледі.

مَقْرُون

فِعْلُ المَاضِي مَعْلُوم

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
قَوُوْا	قَوِيَا	قَوِيَ	غائبٌ
قَوِينَ	قَوِيَتَا	قَوِيَتْ	غائبَةٌ
قَوِيتُمْ	قَوِيَتُمَا	قَوِيَتَ	مُخَاطَبٌ
قَوِيتُنَّ	قَوِيَتُمَا	قَوِيَتِ	مُخَاطَبَةٌ
	قَوِينَا	قَوِيَتُ	مُتَكَلِّمٌ

(3ف)Хазфты үшініші қағидасы.

Илләт әріпінің харәкәті алдындағы сахих әріптің харкәтінен басқа болса,иллет әріптің харекеті сахих әріпке көшіріледі,ауру әріптен кейінгі әріп сукунді болса,ауру әріп алынып тасталады.

(3ت)Тәскиннің үшініші қағидасы.

Ауру әріптің әрекеті алдыңғы сау әріптің әрекетінен басқаша болса,көбіне алдыңғы әріпке көшіріледі.

بُيِعَ- بيْعَ

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
رَوَوْا 3ف	رَوَيَا	رَوَى	غائبٌ
رَوَينَ	رَوَتَا	رَوَتْ	غائبَةٌ
رَوَيتُمْ	رَوَيْتَمَا	رَوَتَ	مُخَاطَبٌ
رَويتُنَّ	رَوَيْتَمَا	رَوَتِ	مُخَاطَبَةٌ
	رَوَيْناَ	رَوَتُ	مُتَكَلِّمٌ

(3ف)Хазфты үшініші қағидасы.

Илләт әріпінің харәкәті алдындағы сахих әріптің харкәтінен басқа болса,иллет әріптің харекеті сахих әріпке көшіріледі,ауру әріптен кейінгі әріп сукунді болса,ауру әріп алынып тасталады.

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
قُوُوْا	قُوِيَا	قُوِيَ	غائبٌ
قُوِينَ	قُوِيَتَا	قُوِيتْ	غائبَةٌ
قُوِيتُمْ	قَوِيَتُمَا	قُوِيتَ	مُخَاطَبٌ
قُوِيتُنَّ	قُوِيَتُمَا	قُوِيتِ	مُخَاطَبَةٌ
	قُوِينَا	قُوِيتُ	مُتَكَلِّمٌ

فِعْلُ المَاضِي مَجْهُول

(3ف)Хазфты үшініші қағидасы.

Илләт әріпінің харәкәті алдындағы сахих әріптің харкәтінен басқа болса,иллет әріптің харекеті сахих әріпке көшіріледі,ауру әріптен кейінгі әріп сукунді болса,ауру әріп алынып тасталады.

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
رَوَوْا 3ف	رَوَيَا	رَوَ ى	غائبٌ
رَوَيْنَ	رَوَتَا	رَوَتْ	غائبَةٌ
رَوَيْتُمْ	رَوَيْتُمَا	رَوَتَ	مُخَاطَبٌ
رَوَيْتُنَّ	رَوَيْتُمَا	رَوَتِ	مُخَاطَبَةٌ
	رَوَيْنَا	رَوَتُ	مُتَكَلِّمٌ

(3ف)Хазфты үшініші қағидасы.

Илләт әріпінің харәкәті алдындағы сахих әріптің харкәтінен басқа болса,иллет әріптің харекеті сахих әріпке көшіріледі,ауру әріптен кейінгі әріп сукунді болса,ауру әріп алынып тасталады.

فِعْلُ المُضَارِع مَعْلُوم

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يَقْوَوْنَ 1ل1ف	يَقْوَيَانِ	يَقْوَى 1ل	غائبٌ
يَقْوَيْنَ	تَقْوَيَانِ	تَقْوَى 1ل	غائبَةٌ
تَقْوَوْنَ 1ل1ف	تَقْوَيَانِ	تَقْوَى 1ل	مُخَاطَبٌ
تَقْوَيْنَ	تَقْوَيَانِ	تَقْوَينَ 1ل	مُخَاطَبَةٌ
	نَقْوَى 1ل	أقْوَى 1ل	مُتَكَلِّمٌ

(1ل)Қалбтың бірінші қағидасы.

و немесе يәріптері қандай харекетті болса да оның алдындағы әріпі фатхалы болса алифке қалб етіледі.

قَوَلَ- قَالَ

(1ف)Хазфтың бірінші қағидасы.

Сукунді илләт әріпінен кейінгі әріп те сукунді болса,екі сукун бір жерде айтылуы әдеби тілде қабылданбағандықтан сукунды илләт әріпі хазф етіледі.

يَفْعَلْنَ- يَخْوَفْنَ- يَخَاْفْنَ- يَخَفْنَ

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يَرْوُونَ 1ل1ف	يَرْوِيَانِ	يَرْوِي 1ل	غائبٌ
يَرْوِينَ	تَرْوِيَانِ	تَرْوِي 1ل	غائبَةٌ
تَرْوُونَ 1ل1ف	تَرْوِيَانِ	تَرْوِي 1ل	مُخَاطَبٌ
تَرْوِينَ	تَرْوِيَانِ	تَرْوِينَ 1ل	مُخَاطَبَةٌ
	نَرْوِي 1ل	أرْوِي 1ل	مُتَكَلِّمٌ

(1ل)Қалбтың бірінші қағидасы.

و немесе يәріптері қандай харекетті болса да оның алдындағы әріпі фатхалы болса алифке қалб етіледі.

قَوَلَ- قَالَ

(1ف)Хазфтың бірінші қағидасы.

Сукунді илләт әріпінен кейінгі әріп те сукунді болса,екі сукун бір жерде айтылуы әдеби тілде қабылданбағандықтан сукунды илләт әріпі хазф етіледі.

يَفْعَلْنَ- يَخْوَفْنَ- يَخَاْفْنَ- يَخَفْنَ

فِعْلُ المُضَارِع مَجْهُول

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يُقْوَوْنَ 1ل1ف	يُقْوَيَانِ	يُقْوَى 1ل	غائبٌ
يُقْوَيْنَ	تُقْوَيَانِ	تُقْوَى 1ل	غائبَةٌ
تُقْوَوْنَ 1ل1ف	تُقْوَيَانِ	تُقْوَى 1ل	مُخَاطَبٌ
تُقْوَيْنَ	تُقْوَيَانِ	تُقْوَينَ 1ل	مُخَاطَبَةٌ
	نُقْوَى 1ل	أُقْوَى 1ل	مُتَكَلِّمٌ

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يُروَونَ 1ل1ف	يُرْوَيَانِ	يُرْوَي 1ل	غائبٌ
يُرْوَينَ	تُرْوَيَانِ	تُرْوَي 1ل	غائبَةٌ
تُرْوَونَ 1ل1ف	تُرْوَيَانِ	تُرْوَي 1ل	مُخَاطَبٌ
تُرْوَينَ	تُرْوَيَانِ	تُرْوَينَ 1ل	مُخَاطَبَةٌ
	نُرْوَي 1ل	أرْوَي 1ل	مُتَكَلِّمٌ

(1ل)Қалбтың бірінші қағидасы.

و немесе يәріптері қандай харекетті болса да оның алдындағы әріпі фатхалы болса алифке қалб етіледі.

قَوَلَ- قَالَ

(1ف)Хазфтың бірінші қағидасы.

Сукунді илләт әріпінен кейінгі әріп те сукунді болса,екі сукун бір жерде айтылуы әдеби тілде қабылданбағандықтан сукунды илләт әріпі хазф етіледі.

يَفْعَلْنَ- يَخْوَفْنَ- يَخَاْفْنَ- يَخَفْنَ

فِعْلُ الاَمرِ

جَمْع	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
اِقْوَوْا	اِقْوَيَا	اِقْوَ	مُذَكَّرٌ
اِقْوَيْنَ	اِقْوَيَا	اِقْوَيْ	مُؤَنَّثٌ

جَمْع	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
اِرْوُوا	اِرْوِيَا	اِرْوِ	مُذَكَّرٌ
اِرْوِينَ	اِرْوِيَا	اِرْوِي	مُؤَنَّثٌ

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
أخَذُوا	أخَذَا	أخَذَ	غائبٌ
أخَذْنَ	أخَذَتَا	أخَذَتْ	غائبَةٌ
أخَذْتُمْ	أخَذْتُمَا	أخَذَتَ	مُخَاطَبٌ
أخَذْتُنَّ	أخَذْتُمَا	أخَذَتِ	مُخَاطَبَةٌ
	أخَذْنَا	أخَذَتُ	مُتَكَلِّمٌ

فِعْلُ المَاضِي مَعْلُوم

(10ل)Қалбтың оныншы қағидасы

Егер екі хамза бір жерде қатарласып келіп,екіншісі сукунды болса,біріншісінің харекетіне ыңғайлы иллет әріпке қалб етіледі.

اَفْعَلَ- اَاْخَذَ- اَخَذَ

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
سَألُوا	سَألاَ	سَألَ	غائبٌ
سَألْنَ	سَألَتَا	سألَتْ	غائبَةٌ
سَألْتُمْ	سَألْتُمَا	سألَتَ	مُخَاطَبٌ
سَألْتُنَّ	سَألْتُمَا	سألَتِ	مُخَاطَبَةٌ
	سَألْنَا	سألَتُ	مُتَكَلِّمٌ

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
قَرَأُوا	قَرَآ	قَرَأ	غائبٌ
قَرَأْنَ	قَرَأتَا	قَرَأتْ	غائبَةٌ
قَرَأْتُمْ	قَرَأْتُمَا	قَرَأتَ	مُخَاطَبٌ
قَرَأْتُنَّ	قَرَأْتُمَا	قَرَأتِ	مُخَاطَبَةٌ
	قَرَأْنَا	قَرَأتُ	مُتَكَلِّمٌ

فِعْلُ المَاضِي مَجْهُول

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
أخِذُوا	أُخِذَا	أُخِذَ	غائبٌ
أخِذْنَ	أخِذَتَا	أخِذَتْ	غائبَةٌ
أخِذْتُمْ	أخِذْتُمَا	أخِذَتَ	مُخَاطَبٌ
أخِذْتُنَّ	أخِذْتُمَا	أخِذَتِ	مُخَاطَبَةٌ
	أخِذْنَا	أخِذَتُ	مُتَكَلِّمٌ

(10ل)Қалбтың оныншы қағидасы

Егер екі хамза бір жерде қатарласып келіп,екіншісі сукунды болса,біріншісінің харекетіне ыңғайлы иллет әріпке қалб етіледі.

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
سُؤلُو ا	سُؤلاَ	سُؤلَ	غائبٌ
سُؤلْنَ	سُؤلَتَا	سُؤلَتْ	غائبَةٌ
سُؤلْتُمْ	سُؤلْتُمَا	سُؤلَتَ	مُخَاطَبٌ
سُؤلْتُنَّ	سُؤلْتُمَا	سُؤلَتِ	مُخَاطَبَةٌ
	سُؤلْنَا	سُؤلَتُ	مُتَكَلِّمٌ
جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
قُرِءُوا	قُريا ِ	قُرِئَ	غائبٌ
قُرِءْنَ	قُرِءَتَا	قُرِءَتْ	غائبَةٌ
قُرِءْتُمْ	قُرِءْتُمَا	قُرِءَتَ	مُخَاطَبٌ
قُرِءْتُنَّ	قُرِءْتُمَا	قُرِءَتِ	مُخَاطَبَةٌ
	قُرِءْنَا	قُرِءَتُ	مُتَكَلِّمٌ

فِعْلُ المُضَارِع مَعْلُوم

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يَأْخُذُونَ	يأْخُذَانِ	يأْخُذُ	غائبٌ
يَأخُذْنَ	تأْخُذَانِ	تأْخُذُ	غائبَةٌ
يأْخُذُونَ	تأْخُذَانِ	تأْخُذُ	مُخَاطَبٌ
تأْخُذْنَ	تأْخُذَانِ	تأخُذِينَ	مُخَاطَبَةٌ
	نَاخُذُ	آخُذُ	مُتَكَلِّمٌ

(10ل)Қалбтың оныншы қағидасы

Егер екі хамза бір жерде қатарласып келіп,екіншісі сукунды болса,біріншісінің харекетіне ыңғайлы иллет әріпке қалб етіледі.

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يَسْألُونَ	يَسْألاَنِ	يَسألُ	غائبٌ
يَسْألْنَ	تَسْألاَنِ	تَسْألُ	غائبَةٌ
تَسْألُونَ	تَسْألاَنِ	تَسْألُ	مُخَاطَبٌ
تَسْألْنَ	تَسْألاَنِ	تَسْألِينَ	مُخَاطَبَةٌ
	نَسْألُ	أسْألُ	مُتَكَلِّمٌ

فِعْلُ المُضَارِع مَجْهُول

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يُؤْخَذُونَ	يُؤْخَذَانِ	يُؤْخَذُ	غائبٌ
يُؤْخَذْنَ	تُؤْخَذَانِ	تُؤْخَذُ	غائبَةٌ
تُؤْخَذُونَ	تُؤْخَذَانِ	تُؤْخَذُ	مُخَاطَبٌ
تُؤْخَذْنَ	تُؤْخَذَانِ	تُؤْخَذِينَ	مُخَاطَبَةٌ
	تُؤْخَذْنَا	أخَذْتُ	مُتَكَلِّمٌ

(10ل)Қалбтың оныншы қағидасы

Егер екі хамза бір жерде қатарласып келіп,екіншісі сукунды болса,біріншісінің харекетіне ыңғайлы иллет әріпке қалб етіледі.

اُفْعَلُ- اُءخَذُ- اُوخَذُ

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يُسْألُونَ	يُسْألاَنِ	يُسْألُ	غائبٌ
يُسْألْنَ	تُسْألاَنِ	تُسْألُ	غائبَةٌ
تُسْألُونَ	تُسْألاَنِ	تُسْألُ	مُخَاطَبٌ
تُسْألْنَ	تُسْألاَنِ	تُسْألِينَ	مُخَاطَبَةٌ
	نُسْألُ	أسْألُ	مُتَكَلِّمٌ
جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يُقْرَأونَ	يُقْرَآنِ	يُقْرَأُ	غائبٌ
يُقْرَأنَ	تُقْرَآنِ	تُقْرَأٌ	غائبَةٌ
تُقْرَأونَ	تُقْرَآنِ	تُقْرَأٌ	مُخَاطَبٌ
تُقْرَأنَ	تُقْرَآنِ	تُقْرَءِينَ	مُخَاطَبَةٌ
	نَقْرَأ	أقْرَأُ	مُتَكَلِّمٌ

فِعْلُ اَلامرِ

جَمْع	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
خُذُوا	خُذَا	خُذْ	مُذَكَّرٌ
خُذْنَ	خُذَا	خُذِي	مُؤَنَّثٌ

جَمْع	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
اِسْألُوا	اِسْألاَ	اِسْألْ	مُذَكَّرٌ
اِسْألْنَ	اِسْألاَ	اِسْألي	مُؤَنَّثٌ

جَمْع	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
اِقْرَأٌوا	اِقْرَآ	اِقْرَأ	مُذَكَّرٌ
اِقْرَأنَ	اِقْرَآ	اِقْرَءِي	مُؤَنَّثٌ

Мұдариғат соңына қаралады,сахих болса,сукундалады.Харф мұдариғат түсіріледі.Сосын содан кейінгі харфке қаралады,харектті болса әмір тәмәм болады,сукун болса фиғлдің айынының тұсындағы харфке қаралады.

Қосарланған етістіктер.Шәддесі барлар.

فِعْلُ المَاضِي مَعْلُوم

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
فَرُّوا	فَرَّا	فَرَّ	غائبٌ
فَرَرْنَ	فَرَّتَا	فَرَّتْ	غائبَةٌ
فَرَرْتُمْ	فَرَّتَا	فَرَرْتَ	مُخَاطَبٌ
فَرَرْتُنَّ	فَرَرْتُمَا	فَرَرْتِ	مُخَاطَبَةٌ
	فَرَرْنَا	فَرَرْتُ	مُتَكَلِّمٌ

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
رَدُّوا	رَدَّا	رَدَّ	غائبٌ
رَدَدْنَ	رَدَّتَا	رَدَّتْ	غائبَةٌ
رَدَدْتُمْ	رَدَدْتُمَا	رَدَدْتَ	مُخَاطَبٌ
رَدَدْتُنَّ	رَدَدْتُمَا	رَدَدْتِ	مُخَاطَبَةٌ
	رَدَدْنَا	رَدَدْتُ	مُتَكَلِّمٌ

فَرَّ әсілінде فَرَرَ .Бірінші ر-ның харекетін түсіреміз,бірінші ر-ны екінші ر-ға идғамдаймыз.

(1ع)Идғамның бірінші қағидасы.

Екі егіз харф бір жерде қатарласып келіп,біріншісі сукунды,екіншісі харекетті болса,біріншісі екіншіге идғамдалады.

فَعَلَ- فَرَرَ- فَرْرَ-فَرَّ

فِعْلُ المَاضِي مَجْهُول

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
فُرُّوا	فَرَّا	فُرَّ	غائبٌ
فُرِرْنَ	فَرَّتَا	فُرَّتْ	غائبَةٌ
فُرِرْتُمْ	فُرِرْتُمَا	فُرِرْتَ	مُخَاطَبٌ
فُرِرْتُنَّ	فُرِرْتُمَا	فُرِرْتِ	مُخَاطَبَةٌ
	فُرِرْنَا	فُرِرْتُ	مُتَكَلِّمٌ

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
رُدُّوا	رُدَّا	رُدَّ	غائبٌ
رُدِدْنَ	رُدَّتَا	رُدَّتْ	غائبَةٌ
رُدِدْتُمْ	رُدِدْتُمَا	رُدِدْتَ	مُخَاطَبٌ
رُدِدْتُنَّ	رُدِدْتُمَا	رُدِدْتِ	مُخَاطَبَةٌ
	رُدِدْنَا	رُدِدْتُ	مُتَكَلِّمٌ

فَرَّ-ны мәжһүлге айналдырудың жолы: فَرّкәсралаймыз فَرِرَ болады.Одан алдыңғы әрбір харекетті харфты даммалаймыз. فُرِرَ болады.Бірінші -رның харекетін түсіреміз فُرْرَ болды.Біріншіر -ны екіншісіне идғамдаймыз.

فِعْلُ المُضَارِع مَعْلُوم

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يَفِرُّونَ	يَفِرَّانِ	يَفِرُّ	غائبٌ
يَفِرِرْنَ	تَفِرَّانِ	تَفِرُّ	غائبَةٌ
تَفِرُّونَ	تَفِرَّانِ	تَفِرُّ	مُخَاطَبٌ
تَفِرِرْنَ	تَفِرَّانِ	تَفِرِّينَ	مُخَاطَبَةٌ
	نَفِرَّ	أفِرُّ	مُتَكَلِّمٌ

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يَرَدُّونَ	يَرَدَّانِ	يَرَدُّ	غائبٌ
يَرْدِدْنَ	تَرَدَّانِ	تَرَدُّ	غائبَةٌ
تَرَدُّونَ	تَرَدَّانِ	تَرَدُّ	مُخَاطَبٌ
تَرْدِدْنَ	تَرَدَّانِ	تَرَدِّينَ	مُخَاطَبَةٌ
	نَرَدُّ	أرَدُّ	مُتَكَلِّمٌ

Мұдариғты يَفِرُّ әсіліндеيَفْرِرُ .Бірінші ر-ның харакәтін алдыңғы сукунды харфке бердік يَفِرْرُ болды. Біріншіر -ны екіншісіне идғамдаймыз. يَفِرُّ болды.

يَفْعِلُ- يَفْرِرُ- يَفِرْرُ- يَفِرُّ

(2ع)Идғамның екінші қағидасы.

Екі ұқсас әріпті алдындағы әріп сукунды әріпке көшіріліп,бірінші әріпті екінші әріпке кіргіземіз.

فِعْلُ المُضَارِع مَجْهُول

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يُفَرُّونَ	يُفَرَّانِ	يُفَرُّ	غائبٌ
يُفَرِرْنَ	تُفَرَّانِ	تُفَرُّ	غائبَةٌ
تُفَرُّونَ	تُفَرَّانِ	تُفَرُّ	مُخَاطَبٌ
تُفَرِرْنَ	تُفَرَّانِ	تُفَرِّينَ	مُخَاطَبَةٌ
	نُفَرَّ	أفِرُّ	مُتَكَلِّمٌ

جَمْعٌ	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
يُرَدُّونَ	يُرَدَّانِ	يُرَدُّ	غائبٌ
يُرْدِدْنَ	تُرَدَّانِ	تُرَدُّ	غائبَةٌ
تُرَدُّونَ	تُرَدَّانِ	تُرَدُّ	مُخَاطَبٌ
تُرْدِدْنَ	تُرَدَّانِ	تُرَدِّينَ	مُخَاطَبَةٌ
	نُرَدُّ	أرَدُّ	مُتَكَلِّمٌ

يَفِرّ-ды мәжүһулге айналдырудың жолы:

يَفِرّ-ды әсілінде қайтарамыз. يَفْرِرُ болды.Соңынан алдыңғы харфті фәтхалаймыз يَفْرَرُ болды,харф мұдариғатты даммалаймыз.يُفْرَرُ болды.Бірінші ر–ның харакәтын алдындағы сукунды харфке береміз,يُفَرْرُ болды. Біріншіر -ны екіншісіне идғамдаймыз.يُفَرُّ болды.

يُفْرِرُ- يُفْرَرُ- يُفَرْرُ- يُفَرُّ

فِعْلُ اَلامرِ

جَمْع	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
فِرُّوا	فِرَّا	فِرَّ	مُذَكَّرٌ
اِفّرِرْنَ	فِرَّا	فِرِّي	مُؤَنَّثٌ

جَمْع	مُثَنَّي	مُفْرَدٌ
رَدُّوا	رَدَّا	رَدَّ	مُذَكَّرٌ
اِرْدِدْ نَ	رَدَّا	رَدِّي	مُؤَنَّثٌ

تَفِرُّ мұхатаб сыйғаһасы,соңына қараймыз,соңы мұдғам,соңын үш түрлі харакаттің бірімен харакаттауға болады.Фәтхаһ көп қолданылады,харакәттауға болады.Фәтха көп қолданылады,фәтхалаймыз, تَفِرَّболды,ت харф мұдариғатты түсіреміз,одан кейінгі харф харакатті,әмір тәмәм болды.فِرَّ болды.

3.Араб тілі грамматикасының өзгеру қағидалары.

Қабыл етілген белгілі уәзіндерге сахих-әс-сәлимнен басқа түрдегі кәлималардың кей орындарда дәлме-дәл түспей қалуына түрлі жағдайлар себеп болады.

1. Идғам (Жұптастыру)

2. Қалыб (Айналу)

3. Тәскин (Сукунды ету)

4. Хазф (Түсіру)

Екі бірдей әріп бір орында келсе, оларды жұптастыру үшін екінші харекетті болуы шарт. Ал екі бірдей әріптің біріншісінің, яғни айнының алдындағы әріп харекетті немесе харекетсіз болуына қарай екі ереже бар:

(ع1).Уәзінде айнының алдындағы әріпте харекетті болса, екі бірдей әріптің біріншісінің харекеті себепсіз алып тасталып, екіншісіне идғам етіледі.

Бірінші әріптің алдыңғы әріпі « ا» немесе «و» болған жағдайда да осы ереже бойынша идғам жасалады.

(ع2). Бірде екі әріптің алдындағы әріп харекетсіз болса, бірінші әріптің харекеті алдындағы әріпке беріледі. Сосын сол әріптің өзі харекетсіз қалғандықтан екіншісіне идғам жасалады.

Тәскин қағидалары

1. Харекеттері әріптен кейін келген وжәне يәрпіне дамма мен кәсра харекеттері ауыр болғаны үшін харекетсіз (сукун) етіледі.

2. Сукунді әріптен кейін келген иллет әріпінің харекеті алдыңғы әріпке беріледі.

3. Иллет әріпінің харекеті алдыңғы сау әріптің харекетінен басқаша болса, оның харекеті көбіне алдыңғы әріпке беріледі, ал алдыңғы әріптің харекеті түсіріледі.

Қалб қағидалары

Иллет әріптері көбінесе бірі екіншісіне айналып кетеді:

( ل1) « و» немесе « ي» әріптері қандай харекетті болса да оның алдыңғы әріпі фатхалы болса әлифке қалб етіледі. ( ل2) Илләт әріпінің алдындағы сау әріпі сукунді болса, иллет әріпінің харекеті алдындағы сау әріпке көшіріледі де өзі сол харекетке сәйкес әріпке қалб етіледі. ( ل3) « ا»пен «ي» дің алдындағы әріп даммалы болса, ол екеуі «و» ға қалб етіледі. ( ل4) Алдындағы әріпі касра болған «و» «ي» ға қалб етіледі. ( ل5) Кәлиманың ләмі болған «و» дың алды кәсралы болса «و» «ي» ға айналады. ( ل6) Кәлиманың төртінші немесе одан кейінгі әріпі «و» болып, алдыңғы әріпі даммалы болса «و» « ي» ға қалб етіледі. ( ل7) Зәйдәһ әріптен кейін келген «و»немесе « ي» әріптері хамзаға қалб етіледі.

( ل8) Кәлимада «و» мен « ي» қатарласып келген жағдайда оның біріншісі сукунды болса, «و» «ي» ға қалб етіліп, екі «ي» бір-бірінеидғам жасалады. «و» «ي» ға айналғаннан кейін «و»дың алдындағы даммада кәсраға айналады.

Мәһмүздағы қалб

( ل9) Сукунды хамза өзінен алдыңғы харекетке ыңғайлы иллет әріпке қалб жасалып та қолданылады.

( ل10) Егер екі хамза бір жерде қатарласып келіп,екіншісі сукунды болса, біріншісінің харекетіне ыңғайлы иллет әріпке қалб етіледі.

( ل11) «و» және « ي»-лік мисәлдар « افتعال» бабында баб белгісі болған تْ тілдің ұшынан шығатын әріптерден болғандықтан «و» және ي «ت» ға айналып, идғам етіледі

Хазфтың қағидасы

(ف1) Хазфты Хазфтың бірінші қағидасы

Сукунді илләт әріпінен кеәінгі әріп те сукунді болса, сукун бір жерде айтылу әдеби тілде қабылданбағандықтан сукүнді илләт әрпі хазф етіледі.

(ف2) Хазфты Хазфтың екінші қағидасы

Хазфтың бірінші қағидасы бойынша харекетті «و» мен « ي» әріптері әлифке айналғанда кейбір сөздерде одан кейінгі сукунді болғандықтан екі сукунді бір жерде болып қалады. Сол себептен илләт болған әріп хазф болады.

Хазф болған «و» немесе « ي» екендігіне белгі болу үшін « ي» лық әжуәфтарда кәлиманың «ف» -сі кәсрамен, «و» лық әжуәфтарда даммамен айтылады.

(ف3) Хазфты Хазфтың үшінші қағидасы

Илләт әрпінің харекеті алдындағы сахих әріптің харекетінен басқа болса, илләт әріптің харекеті сахих әріпке көшіріледі: (س3).Одан кейінгі әріп те сукунді болса илләт әріп хазф етіледі.

(ف4) Хазфты Хазфтың төртінші қағидасы

Илләт әрпі мен оның алдындағы сахих әріптің харекеттері кәсралы немесе даммалы болса, илләт әріпінің харекеті түсіріліп, содан кейін өзінен кейінгі сукунді әріпке жолыққандықтан өзі де хазф болады.

(ف5) Хазфты Хазфтың бесінші қағидасы

«و» мен басталатын «مثال» фиғілдердің мұдариғында айн әрпі кәсралы немесе негізінде кәсралы болып, фатхаға ауысқан болса «و» хазф етіледі.

(ف6) Хазфты Хазфтың алтыншы қағидасы

Харекетті хамзаның алдында сукунды сахих әріп болса, кейбір орындарда хамзаның харекеті алдыңғы әріпке көшіріліп, өзі хазф етіледі.

4. Қорытынды

“Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні” дегендей осы қарастырылған тақырыбымды қорытындылайтын болсам:

Тілдің дамуына және оның жетілуіне, жан жақты назар аударып отыру, ана тілімен қатар басқа да халықтардың тілдерін қадірлеу, оларды ерінбей ықылас қойып уйрену игі істерден болмақ. Соның ішінде тарихымыздың арғы бергі шежіресіне мұқият қарай отырып, бүкіл әлемде үш-ақ әріптің көмегімен өте мағыналы сөзді қамтитын, өзге тілдердің грамматикасымен салыстрғанда, араб тілінің кең әрі ауқымды тіл екендігін паш етеміз. Араб тілін негізінен 422 млн –ға жуық адамдар қолданысқа еңгізген әрі канон жағынан да

5. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

• DR.Mustafa Meral Çortu, «Arapça dilbilgisi sarf»,İstanbul 2015

• Абдуррахман ибн Исмаьил Әл-Хажтұрхани, Муғаллимус сарф, «SIYAUSH» баспасы,2013

• Абдумүтәліп Қайназарұлы, «Самғау», Алматы,2010