«ӚРЛЕУ БІЛІКТІЛІКТІ АРТТЫРУ ҦЛТТЫҚ ОРТАЛЫҒЫ» АҚ ФИЛИАЛЫ
«АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ БОЙЫНША ПЕДАГОГ
ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРДІҢ БІЛІКТІЛІГІН АРТТЫРУ ИНСТИТУТЫ»
ЕҢБЕКШІҚАЗАҚ АУДАНДЫҚ БІЛІМ БӚЛІМІ
«ҚОЙШЫБЕК ОРТА МЕКТЕБІ » КММ






МӘТІНДІ ТАЛДАУ
(7-сынып)
















Алматы, 2021 ж

«ӚРЛЕУ БІЛІКТІЛІКТІ АРТТЫРУ ҦЛТТЫҚ ОРТАЛЫҒЫ» АҚ ФИЛИАЛЫ
«АЛМАТЫ ОБЛЫСЫ БОЙЫНША ПЕДАГОГ
ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРДІҢ БІЛІКТІЛІГІН АРТТЫРУ ИНСТИТУТЫ»
«ЕҢБЕКШІҚАЗАҚ АУДАНДЫҚ БІЛІМ БӚЛІМІ »ММ
«ҚОЙШЫБЕК ОРТА МЕКТЕБІ » КММ







МӘТІНДІ ТАЛДАУ
(7-сынып)
( Еңбекшіқазақ ауданы білім бөлімінің «Қойшыбек орта мектебі» коммуналдық
мемлекеттік мекемесінің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Смагулова
Жазира Надирбековнаның авторлық бағдарламасы)












Алматы, 2021 ж

ӘӚЖ
ҚБЖ
М.

«Ӛрлеу» БАҦО» АҚ филиалы АОБПҚБАИ Ғылыми кеңесінің 2021 жылғы №2
хаттамасының шешімімен баспаға ҧсынылды. (02.06. 2021 ж)

Пікір жазған: Орманбекова Л.Ж., «Ӛрлеу» БАҦО» АҚ филиалы
АОБПҚБАИ жаратылыстану және гуманитарлық пәндерді
оқыту әдістемесі кафедрасының аға оқытушысы

ISBN


МӘТІНДІ ТАЛДАУ
(7-сынып)
Әдістемелік кӛмекші қҧрал. Алматы, 2021 жыл, 19 бет.



Бағдарлама жалпы білім беретін орта мектептің 7-сыныбындағы қазақ тілі пәні
бойынша ӛткізілетін таңдау курсына пайдалану ҥшін пән мҧғалімдеріне
арналған. Алматы, 2021 жыл, 19 бет.


ӘӚЖ
ҚБЖ

ISBN

ТҮСІНІК ХАТ
Оқушының функционалдық сауаттылығын арттыру ҥшін мәтінмен жҧмыс
істеу жолдары қарастырылған.Мәтіннің сҧрақтарын шешуді тҥсіндіретін
тақырыптар мен тақырыпшалар берілген. Оқушы әр тақырыптан соң берілген мәтін
сҧрақтар тек тест тҥрінде ғана емес, оқушының ӛзі іздеп табуы тиіс ашық сҧрақ ,
жабық сҧрақ , негізгі сҧрақ , жанама сҧрақ ,анықтауыш сҧрақтар және
сәйкестендіру, бос орынды толтыру , дҧрыс-бҧрысын табу, кесте толтыру, сызба –
графика, мәтін бойынша сҧрақ қҧрастыру, мәтіннің ең маңызды азатжолы табу
,мәтінді ӛмірмен байланыстырып, кӛтерілген мәселені қорытындылайды.
Мәтіндердің мазмҧны білім, тарих, спорт, табиғат, салт-дәстҥр, атақты тҧлғалар,
адамгершілік қасиеттер, әр пәнге байланысты ғылыми мәтіндер , кӛркем әдеби
шығармалардан алынған ҥзінділер, ғибратты әңгімелер талданады. Мәтін
тҥрлерінің бір-бірінен айырмашылығы мен ҧқсастығын ажыратуды
ҥйренеді.Мәтінді талдай отырып, тіл білімінің салаларын тҥсінеді. Мәтіннің ең
кіші бӛлшегі сӛз, сондықтан сӛз тілдің мәйегі болса, сӛздің басты белгісі –оның
белгілі бір мағынаны білдіруі.Олай болса, ол сол мағынаны зерттейтін сала
болғандықтан, грамматикалық ҧғымдар жҥйесі лексикадан басталады. Лексиканың
зерттейтін объектісі ҥлкен екі саланы қамтиды. Бірі – сӛздің мағыналық жағы,
екіншісі- тіл байлығы. Лексика сӛздердің алуан тҥрлі мағыналары, шетсіз, шексіз
байлығы туралы және сӛздер айтылу мен мағынасына қарай іштей бірнеше
топтарға бӛлінетінін, бір мағынаны бірнеше сӛз тіркестерімен бейнелеп айтуға
болатынын тҥсінеді. Сӛздегі дыбыстардың бір-бірінен ӛзгешелігін, сӛйлеудегі
ерекшеліктерін талдай отырып, фонетика саласын тҥсінеді.Ойды тіл арқылы, сӛзді
дыбыстар арқылы жеткізетінін ҧғынады. Тілдегі сӛздер сӛз тудырушы жҧрнақтар
арқылы тҥрленіп, бірде бір-бірімен бірігіп, қосарланып, тіркесіп барып басқа бір
мағынаға ие болып, жаңарып, ӛзгеріп отырғанын , кейбір сӛздерге сӛз тудырушы
жҧрнақтар жалғанып, сол сӛздер бір сӛз табынан екінші бір сӛз табына ауысатын
жағдайлар кездескенін талдау барысында «морфология» «сӛз таптары»
таңғажайып әлем екеніне оқи отырып біледі. Әрбір сӛз табының ӛзіне тән
ерекшеліктерін меңгере отырып, сол сӛздерді орынды жҧмсаудың жолдарын
ҥйренеді.Мәтіндегі сӛз тіркесін, сӛйлем тҥрлерін талдай отырып, тіл білімінің
синтаксис саласын меңгереді. Сауатты жазудың, сауатты сӛй леудің
маңыздылығын осы саланы оқу барысында тҥсінеді.
Курстың мақсаты: Нақты бір тапсырманы орындау ҥшін немесе белгілі
мәселені шешу ҥшін қажетті ақпаратты іздеу мақсатында білім алу және
оқушының функционалдық сауаттылығын арттыру.
Курстың міндеттері:
 Мәтіндегі негізгі ақпаратты таба біледі;
 Мәтіннің тҥрлерін ажыратады;
 Мәтіннің тақырыбын анықтайды;
 Мәтіннің идеясын сай мақал мәтелдерді белгілейді;
 Кӛркемдегіш қҧралдарды табады;
 Стильдің жасалу жолдарының біледі;
 Сурет бойынша мәтін қҧрайды;
 Сӛйлеу мәдениетін меңгереді;

НОРМАТИВТІК БӚЛІМ
«Мәтінді талдау» таңдау курсының оқу-тақырыптық жоспары
(барлығы 34 сағат , аптасына 1 сағат)
Сабақ
№
Тақырыптар Сағат
саны
Мерзім
і
Әдебиеттер,
әдістемелік
құралдар
Ескерту
1 Мәтін 1 7-сынып Қазақ т
2 Мәтін тҥрлері 1
3 Әңгімелеу мәтіні 1
4 Пайымдау мәтіні 1
5 Сипаттау мәтіні 1 Мәтіндер
6 Мәтіннің тақырыбын анықтау 1
7 Мәтіннің идеясы 1
8 Мәтіннің жанры 1
9 Мәтіндегі тірек сӛздер 1 Мәтіндер
10 Мәтіннің кӛркемдеуіш
қҧралдары
1
11 Стиль және оның тҥрлері
Ресми іс-қағаздар стилі
1
12 Кӛркем әдебиет стилі 1
13 Публицистикалық стиль 1
14 Ауызекі сӛйлеу стилі 1
15 Ғылыми стиль 1
16 Мәтін бойынша сҧрақтар
қҧрастыру
1 Мәтіндер
17 Шығармашылық жҧмыс 1
18 Мәтіндегі ең маңызды азатжол
Азатжолдың реттілігі
1 Мәтіндер
19 Сурет бойынша мәтін қҧру 1 Ы.Алтынсарин
20 Мәтіннің бӛлімдерін аяқтау 1
21 Кестемен жҧмыс 1
22 Мәтіндерге тілдік талдау жасау 1 Ғ.Мҥсірепов әң
23 Сҧрақтың тҥрлері 1
24 Болымсыз тапсырмалар 1
25 Ҧзақ кӛлемді тапсырмалар 1
26 Логикалық тапсырмалар 1
27 Дҧрыс –бҧрыс тапсырмалар 1
28 Мәтіндерге тілдік талдау жасау 1 Мәтіндер
29 Мәтін ҥлгілері 1
30 Тіл мәдениеті 1 Мәтіндер
31 Мәтіндерге тілдік талдау жасау 1
32 Сӛз қолданудың негізгі
принциптері
1
33 Дҧрыс сӛйлеу,дҧрыс жаза
білудің шарттары
1
34 Шығармашылық жҧмыс 1

МАЗМҰНДЫҚ БӚЛІМ

САБАҚ РЕСУРСТАРЫ

Мәтін дегеніміз не?
Дыбыстар ӛзара тіркесіп, бір затты не қҧбылысты білдірсе, мағыналы сӛз
болады. Бірнеше сӛз тіркесіп, тиянақты ойды білдірсе, сӛйлем болады. Бір тҧтас
ойды толық жеткізген сӛйлемдер жиынтығы мәтін болады. Мәтін – жалпы бір
тақырып тӛңірегіндегі біріккен, сабақтастық пен тҧтастық тән, ақпарат жеткізетін
мазмҧнды сӛйлемдердің тізбегі.Мәтін- белгілі кӛлемдегі (тҧтас кҥйінде я шағын
ҥзінді) шығарма немесе шығармашылық жҧмыстың жазбаша немесе ауызша тҥрі.
Мәтін – біртҧтас ойдың айналасында пайда болған тиянақты ойлар жиынтығы.
Бҧл жиынтық мәтінді азатжолдарға бӛлінеді.Бір тақырыптың әртҥрлі мазмҧны
болуы мҥмкін. Жазушы бҧл мазмҧнның әрбірін бір мәтінге айналдырады.
Осылайша оқырманның ойы бӛлініп кетпеуін, айтылғандарды тиянақты
қабылдауын қамтамасыз етеді. Әр мәтіннің ӛз қҧрылымы, оқырманға жеткізетін
ойы тақырыбы болады.Мәтінге газет-журнал материалдары, ӛлең шумақтары,
оқулықтағы ережелер, әртҥрлі сӛйлесулер жатады.
1-нұсқа. 1-мәтін
Шілдехана – жаңа туған нәрестенің қҧрметіне жасалатын ойын-сауық, той. Оған
туған-туыстар, кӛршілер «бауы берік болсын!» деп тілек айтып, шашу шашып
келеді. Шілдеханаға кӛбіне жастар жағы жиналады. Оған шақырумен де
шақырусыз да бара береді. Кӛлігі бар кӛрші ауылдың жастары шілдехана тойына
атқа мініп, сән-салтанатпен келеді. Олар тойға әндетіп келіп, әндетіп қайтады.
Жан-жақтан келген жҧрттың бас-аяғы жиналған соң, оларға қымыз беріліп,
қошемет кӛрсетіледі. Жастар шілдеханада таң атқанша айтылсын, домбыра тартып,
ән салып кӛңіл кӛтереді.
1.Мәтінге сай тақырыпты таңдаймыз
А)біз шілдеханаға бардық В)шілдеханаға шақырылды С)шілдехана тойы
Д)жастар шілдеханада Е)шілдехана , бесік той
2.Шілдехана сӛзі қай қатарға жататынын анықта
А)кіріккен сӛз В)біріккен сӛз С)туынды сӛз Д)кӛмекші сӛз Е)кҥрделі сӛз
2-нұсқа.2-мәтін
Сары домбыра мені тез-ақ баурап алды. Кҥнде жҧмыстан соң саусақтарым
шымырлап , ҥйге асығам. Тӛргі қабырғада ілулі тҧрған қу тақтайды қолға алғанша
тағат таппаймын. Әсіресе, пернелерге саусақтың ҧшын қадап тербегенде, ауада
дырылдап тҧрған нәзік ҥнмен скрипкаша ән салатынын айтсаңшы. Саусақтарың
перне қуалай кӛсіп салғанда, жалғанның жарығына ең бір елеусіз , татымсыз
дыбыстың ӛзін қалт жібермей алып шығатын сезімталдығы қандай!? Ал енді
сҧңқиған аққу мойнның бас жағы мен орта тҧсындағы пернелерден шығатын тәтті
кҥмбір-ақын айтқан қоңыр салқын бейіштің ӛзі ҥні еді.
3.Мәтіннің стилін анықта
А) Ауызекі стилі В)Ресми стилі С) Ғылыми стилі Д)Кӛркем әдебиет стилі
Е)Публицистикалық стиль
4.Мәтіндегі скрипкаша сӛзіндегі қосымша түрі

А)септік жалғау В)туынды ҥстеу тудыратын жҧрнақ С)сын есім тудыратын
жҧрнақ
Д)буын ҥндестігіне бағынбайтын жҧрнақ Е)Сӛз тҥрлендіруші жҧрнақ
5.Мәтін тақырыбын анықта
А)домбыра тҥрлерінің ерекшеліктері В)ҧлтық музыкалық аспаптар С)домбыра
мен скрипканы салыстыру
Д)домбыраның классикалық туындыларды орындай алу қабілеті Е)ақын мен
домбыра егіз
6. тағат таппау сӛзіне мәндес сӛздер қатарын тап
А) шыдамдылық таныту В)сабырлы болу С)сағат таппау Д)шыдамды болу
Е)шыдамай
3-нұсқа.3-мәтін
Ертеде бір данышпан ӛмір сҥріп, оның ҥш ҧлы, бір қызы болыпты. Қызы да,
ҧлдары да ақылды болып, ер жетіпті. Айдан ай, жылдан жыл ӛтеді. Әкесі әбден
қартаяды. Кҥндердің бір кҥнінде шал ҧйықтай алмай дӛңбекши береді. Мҧны
сезген кемпірі мен қызы: – Сізге не болды, бір жеріңіз ауырып жҥр ме, жоқ әлде
алыс жҥрген балаларыңызды сағынып жҥрсіз бе?– дейді. – Иә, сағындым. Оның
ҥстіне бір арманым ішімде кетіп барады. Сонда қызы әкесінің алдына келіп: –
Арманыңызды айтыңыз, мҥмкін кӛмегіміз тиіп қалар,– дейді. Шал айтады: –
Ешқандай қҧпия жоқ. Менің ҥш ҧлымның ҥшеуі де ақылды. Сонда да біреуінің
ақылы артығырақ болуға тиісті. Соны білу менің арманым: Қызы сәл ойланып: –
Ой, ата, осыған да қиналасыз ба? Қыдырып барып балаларыңызды сынап келіңіз,—
деп, қыз бен кемпір жол қамына кіріседі. Азығын, сусынын дайындап, атын ерттеп
беріп жолға салып жібереді. Аз жҥрді ме, кӛп жҥрді ме, кім білсін. Бір кҥні ҥлкен
ҧлына жетеді. Баласы зор қҧрметпен қарсы алып, қолынан келгенінше сыйлайды.
Екі-ҥш кҥн жатып мауқын басып, тӛртінші кҥні қайтпақшы болады. Баласы тағы да
қой алдырып сойғызады. Тамақ піседі, етін қазаннан тҥсіріп қойып, нанын салып
жатқанда, шал баласына қарап: – Қарағым, ана етіңнің жақсы жерінен бір кесіп
берші, – дейді. Ҧлы жақсы жері дәуде болса санның еті шығар деп, сан етінен кесіп
береді. Шал аздап ауыз тиіп, қойып қояды. – Балам, енді жаман жерінен бір кесіп
берші,– дейді. "Еттің де жаман жері бола ма?"– деп ҧлы сәл ойланып тҧрып, жаман
жері дегені тіс ӛтпейтін сіңір шығар деп сіңірден кесіп береді. Сіңірді алып, аздап
ауыз тиеді. Артынша тамақ та келеді. Тамағын жеп, сыйына риза болып, ел-
жҧртпен, баласымен қоштасып қайтады. Данышпан жҥріп отырып, екінші ҧлына
келеді. Екінші ҧлы да зор қҧрметпен қарсы алып сыйлайды. Әкесі қайтар кҥні
бірінші ҧлына қойған сауалын қояды. Екінші ҧлы да бірінші ҧлының істегенін
қайталайды. Екінші ҧлына да риза болып, қайтады. Ол енді ҥшінші ҧлына келеді.
Ҥшінші ҧлы да зор қҧрметпен қарсы алып, сыйлайды. Қайтар кҥні екі ҧлына
қойған сауалын кіші ҧлына да қояды. Сонда кіші ҧлы мҧнда бір сыр бар шығар деп
ойлайды. Сосын бастың тілінен кесіп береді. – Балам, енді жаман жерінен бір кесіп
берші? – дейді. Баласы тағы да тілден кесіп береді. Сонда әкесі тҧрып: – Балам,
мҧның қалай, жақсы жерінен кесіп бер десем тілінен кесіп бердің, жаман жерінен
десем тағы да тілінен бердің,— дейді. Сонда баласы: – Ой, ата-ай, сіздің сынап
отырғаныңызды біліп тҧрмын. Жақсы да, жаман да, ҧрыс та, керіс те, ӛсек те, бәрі
де осы тілден шығады. Екі елі ауызға тӛрт елі қақпақ дегендей, әр адам ӛз тіліне
сақ болса, еш уақытта ҧрыс-керіс болмас еді. Басқа пәле тілден,– деген екен. Қарт
ҥшінші ҧлының ақылдылығына ӛте риза болып қайтады.
7. Мәтіннің негізгі идеясы неде?

А)қызының ақылы туралы В)адамның дҧшпаны туралы С)ақылды бала туралы
Д)басқа пәле тілден Е) Әке туралы
8. Мәтінде әкесі ұлдарының ақылын қалай сынады?
А) арманын айтады В)қызымен ақылдасады С)бір сҧрақ қояды Д)қонаққа барады
Е)қонаққа шақырады
9.Неліктен үшінші ұлы бастың тілін кесіп береді?
А)ең тәтті жері болғандықтан В) ең жаман жері болғандықтан С)ӛзі жақсы
кӛргендіктен Д)басқа пәле тілден дегенді тҥсіндіру
ҥшін Е)әкесі сҧрағандықтан
10.Данышпан сӛзінің синонимін белгіле
А)дарынды В)ақылгӛй С)зиялы Д)қайратты Е)кеңесші
11.Ұлдарының ішінде қайсысы ақылды екенін сынап білуге кеңес берген
кім?
А)әйелі В)ҧлдары С)тҥс кӛреді Д)қызы Е)ӛзі ойлайды
12.Мәтіннің тақырыбына сәйкес келетін мақалды тап
А) бала бауыр етің В)отыз ҧлың болғанша С) қызы бардың назы бар
Д) жеті жҧрттың тілін біл Е) әке балаға сыншы
4-нұсқа.4-мәтін
Гурджиев тоғыз жасқа келгенде әкесі қайтыс болады. Әкесі кедей еді. Ӛлер
алдында баласымен ақылдасып, былай дейді: — Саған мирас қылып тастар дымым
жоқ. Мен кедеймін. Менің әкем де кедей еді. Бірақ әкем маған жақсы сӛзін ӛсиет
қып қалдырған. Сол сӛз мені әлемдегі ең рухани бай адам жасады. Сыртым кедей
боп қалса да, жаным рақат ӛмір кешті. Сол сӛзді мен де саған аманат етейін.
Әкемнің сӛзі нақты кеңес. Әзірге тым жассың. Кеңесімді орындай алмай жатсаң да,
жадыңа мықтап тҥйіп ал. Осы кеңеске қҧлақ асар шамаға жеткеніңде, орындауға
қҧлшына бер. Кеңесім ӛте қарапайым. Мен о дҥниеге аттанып бара жатқандықтан,
мені мҧқият тыңда, сӛзімді бӛлме, қайталап айтып отыр, сонда мен разылықпен
бҧл дҥниеден кӛшермін. Бәлкім, бҧл сӛз атадан балаға сан ғасырдан бері кӛшіп
келе жатқан сӛз болар, мән беріп тыңдағайсың. Әкенің аманаты қарапайым болып
шықты. Әкесі былай дейді: — Егер біреу-міреу саған тіл тигізсе, ашуыңа тисе,
азғырып, арандатып жатса: «Сенің дегеніңді тҥсіндім, бірақ мен әкеме жауапты тек
24 сағаттан соң беретініме уәде берген едім. Сен қазір ашулысың, мен оны
тҥсіндім. Мен 24 сағаттан соң келіп саған жауабыңды айтам» де. Барлық істе осы
қағиданы ҧстан – 24 сағаттық аралықты сақта. Тоғыз жасар бала әкесінің айтқанын
қайталайды. Қайталағанын естіген әкесі: -Жақсы. Ақ батамды бердім. Енді
разылықыпен ӛле берсем болады екен. Сол сәтте әкесі кӛз жҧмады. Осындай ауыр
сәтте айтылған асыл сӛз баланың жҥрегінде мәңгілікке сақталады. Гурджиев жасы
тоғызда болса да, әкесінің сӛзін орындауға барын салады. Егер біреу балағаттап
жатса, ол: -Мен 24 сағаттан соң келем. Жауабыңды сонда берем. Ӛйткені, ӛлер
алдында әкеме уәде берген едім. Дәл қазір саған еш жауап бере алмаймын, - деп
кетіп қалады. Біреу ҧрып жатса да, ол: -Ҧрғың келсе ҧра бер, мен дәл қазір саған
жауап бере алмаймын. 24 сағаттан соң келіп жауабыңды берем. Менің берген
уәдем бар, - дейтін. Ақырында шәкірттеріне ол:-Әкемнің айтқан сол қарапайым
ақылы мені бастан-аяқ трансформациялады. Бір адам мені ҧрып жатыр, бірақ мен
оған жауап бере алмайтынмын. Сондықтан оның ісін сырттай бақылай беретін
болдым. Қолымнан келер іс жоқ еді. Бҧл адам мені ҧрып жатыр. Ал, мен тек
кӛрермен бола алам! 24 сағат кҥтуім керек. Осындай жағдайды бақылау адамды
ӛзгертетінін тҥсіндім. Ішімде жаңа кристализация жҥрді. 24 сағаттан соң мен

жағдайды әлдеқайда анық тҥсіне алатын болушы едім. Ол ҧрғанда кӛзім кектен
қып-қызыл болып кететін. Дәл сол сәтте жауап қайырсам, ол адаммен кҥресуге
ықтияр білдірер едім, оған қол жҧмсар едім, соның бәрі бейсаналы тҥрде жҥрген
болар еді. Алайда 24 сағаттан соң болған жағдайды санамда сараптауға шамам
келетін. Әлдеқайда салмақты тҥрде ойланатынмын. Ол адамдікі дҧрыс болса – мен
бірдеңені бҥлдіргенім, мені сол қателігіме бола жазалады деп қабылдайтынмын
немесе ол адам мҥлде бҧрыс жасағаны. Дҧрыс жасаса, оған келіп алғыс айтудан
басқа амал қалмайтын. Егер бҧрыс жасаса... Ондай адаммен алысудың ӛзі бекер.
Бҧрыс қылықтар жасайтын адамның ақымақтығына ортақтасудан аулақ бола
тҥсетінмін. Оған қарсы шығу – уақыт ӛлтіру. Еш мәні жоқ тірлік. Ол ешбір
жауапқа лайық емес. Сондықтан 24 сағаттан соң барлығы ӛз орнына тҥсетін. Санам
тҧнық, ойым бҥтінделе қалатын. Осындай тҧнық санасымен Гурджиев бір сәтте
осы ғасырдың ең ғажайып адамына айналып шыға келді. Оның бҥтін болмысының
жаңа кристализациясының іргетасы әкесі мирасқа қалдырған сӛзден қҧйылған
еді. Сен әрдайым сырттасың. Тек бақылай біл.
13.Мәтіннің айтар ойы неде?
А) сабырлы болу В) уақытты тиімді қолдану С) жауап қайтармау Д)ақылды
болуЕ)әке арманы
14.Мәтінге сай тақырыпты анықта
А) орындалған арман В)кҥтпеген аманат С)24 сағат Д)әке ӛсиеті Е)жақсы ҧл
15.Әке аманатының мәні неде?
А) рухани тазару В)мәдени байлыққа қол жеткізу С)дәулетке қол жеткіз Д)баю
жолы Е)есею жолы
16.Мәтіннің түрін анықта
А) сипаттау В)пайымдау С)әңгімелеу Д)хабарлау Е)эссе
17.Мәтін немен аяқталды?
А)ғажайыпқа дҥние В)әкесінің ойы С)санасы толысты Д)Гуджиев жаңа
кристализациядан ӛтті Е) ақылды
18.Автордың түйіні
А)бақытты болдым В)байыдым С)мінсіз тірлік кештім Д) ішкі кристализация
Е)денсаулығым кҥшейді
19.Іргетасы сӛзінің жасалу жолы
А)кіріккен сӛз В)біріккен сӛз С)туынды сӛз Д)кӛмекші сӛз Е)кҥрделі сӛз
20.Әкесі о дүниеге аттанғанда Гурджиев неше жаста еді?
А)мәтінде кӛрсетілмеген В)21 жаста С)12 жаста Д)қартайған шағы Е)9 жаста
№18 Мәтіндегі ең маңызды азатжол
Азатжолдың реттілігі
Мәтіннің тақырыбын ашу ҥшін және негізгі ойды оқырманға жеткізу ҥшін
мәтінде қолданылған әрбір сӛйлемнің ӛз орны болуы тиіс.
Мәтін қҧрылымы ҥш бӛліктен тҧрады: басы (кіріспе), негізгі бӛлім, соңы
(қорытынды).
Кіріспеде оқырманның назарын аудару кӛзделеді. Негізгі бӛлімде айтылатын
ойдың тҥйінді мәселелері жҥйелеп тҥсіндіріледі. Мәтіннің соңы – қорытынды
бӛлім, бҧл – сӛздің бҥкіл кҥшін топтастырушы, мәнді бӛлім.
Мәтіннің қҧрамындағы сӛйлемдер мәтіннің желісін бҧзбау керек. Мәтінге басқа
қосымша сӛйлем қосқанда немесе толықтырғанда негізгі ойдан ауытқымау керек.
Мәтінді азатжолдарға бӛлу

Әрбір мәтін тҧтас бір ойдың айналасында болатынын білеміз. Ендеше мәтіннің
қҧрамындағы әрбір жаңа ой азатжолдарға бӛлінуі тиіс. Әрбір мәтін белгілі бір
тақырып айналасында қҧрылғандықтан, мәтінде бірнеше ой-пікір айтылуы
мҥмкін. Сол себепті мәтіндегі екі не одан да кӛп ой-пікірлер азатжол арқылы
ажыратылады.
Мәтінді азатжолға бӛлгенде, алдымен, сӛйлемдердің тақырыбы тақырыбы
анықталады. Тақырып ауысқан кезде келесі азатжол басталады.
Тапсырма
1.Сӛйлемдерді мәтін құрылымына сай реттестіріңіз
Сол жіптен мата тоқиды және осы матадан киім тігеді.
Еліміздің оңтҥстік аймағында ӛсетін осы мақта ӛсімдігін қазір комбайнмен
жинайды.
Міне, мақтадан киетін киім де, жейтін тағам да жасалады!
Ал ҧрығынан май дайындайды.
Май – ӛте пайдалы ӛсімдік.
Жиналған мақтадан фабрикада жіп иіреді.

Бір жігіт жолда кетіп бара жатып ойда - жоқта қомақты әмиян тауып алды. Жан-
жағына қараса, ешкім кӛрінбейді. «Әмиян тауып алдым, кімдікі?» деп айқайлап ҥш
рет айтқандай болды. Дегенмен ӛз даусын басқалар тҥгілі ӛзі де естімеді.
Былайырақ шығып алып, әмиянды ашып қараса ,ішінде бір машинаға жетерлік
қаржы бар сияқты. Қуанғаннан не істерін білмей аңтарылып қалды. Ішінде бір
жылылық пайда болып, бала- шағасының былтырғы ескі ботинка мен киімдермен
жҥргені, жҧбайының жӛні тҥзу бір кӛйлегі жоғы, ал ӛзінің бес-алты жылдан бері
бір жаңа киім алмағаны, ӛздерінің кӛптен бері тойып тамақ та жемегені есіне тҥсті .
«Алла тағала менің кӛз жасымды кӛріп осы несібені жіберген шығар»- деген ой
келіп, Жаратқанға рахмет айта бергені сол еді, ботадай боздаған, киімі жҧпынылау
кісіні кӛрді. Айналайын адамдар-ау, қайырымды жандар, балаларымның анасы
айықпас дертке шалдығып, соны емдету ҥшін ағайындарым мен жаны жайсаң
адамдар ауыздарынан жырып берген қаржымды әмиянымен қоса жоғалттым. Енді
не істеймін? Жҧбайыма қажетті операцияны қаржысыз қалай жасатамын?
Жҧбайым о дҥниелік болып кетсе, балаларымның кҥні не болады? Бҧл азапты
кӛрсеткенше маған тезірек ӛлім жібере қойшы, тәңірім,— деп жылайды. Әмиян
тауып алған жігіт ары ойланды, бері ойланды. Ақыры нәпсісін ҧяты мен
имандылығы жеңіп ботадай боздаған кісінің жанына қалай жетіп барғанын,
әмиянды ақшасымен қосып қалай бергенін ӛзі де байқамай қалды. Кенет ҥйлердің
тасасынан топырлаған адамдар шыға келгенде әмиян тауып алған жігіт сасып
қалды.Топтың ішінен салиқалы жігіт ағасы шығып әмиян тапқан жігітті қапсыра
қҧшақтай алып: - Бауырым, саған ҥлкен рахмет, мені мынау тобырға кҥлкі
қылмадың. Ӛмірде әлі де мейірімді, иманды жандар барын дәлелдедің. «Ондай
жандар мына заманда жоқ, ӛткен ғасырларда ада болып кеткен. Егер ондай адамды
тауып берер болсаң осы тҧрған бәріміз жабылып саған он жылқы береміз. Ал таба
алмасаң бар байлығыңды бізге бересің»- деп қоймаған соң серттескен жайым бар
еді. Мынау ботадай боздап жҥрген адам осы қаладағы театрдың актеры. Ӛз рӛлін
тамаща ойнап шықты-ау деймін. Мені жерге қаратпағаның ҥшін, әлемде әлі де
иманды адамдар бар екенін дәлелдегенің ҥшін, тауып алған әмияныңды ақшасымен
қоса саған бердім. Бҧдан бӛлек мына тобырдың менен жеңілгендері ҥшін беретін

он жылқысын да саған бердім,-деді. Қызық кӛрмекші болып келген тобырдың
еңселері тҥсіп кетіпті. Ӛздерінің арасынан әмиян тауып алған жігіттей адам
шыққанына сенбейтін сияқты.
- Мынау қатыгез, дҥрбелең, тек қара басының қамын ойлайтын, компьютер басты
заманда әлі де тазалықтың бар екенін дәлелдеген АДАМ деген атыңнан айналайын,
-деді салиқалы жігіт ағасы толқып тҧрып.
Мәтіннің реттілігін кӛрсетіңіз
1.Еңіреген жігіт
2.Кӛңілі тҥскен топ
3.Оңай олжа
4.Сенімін жоғалтқан жан
А) 3124
В) 1342
С) 3412
Д)1343
Е)2413
5-нұсқа 1-мәтін
Отырар – қазақ жеріндегі ең кӛне қалалардың бірі. Ежелде Отырар қаласының
орнында Фараб атты ҥлкен қоныс болған. «Фараб» - сӛзі «сулы қоныс»
деген мағынаны білдіреді, себебі шаһар Арыс пен Сырдария ӛзендерінің қосылған
тҧсында орналасқан. Ежелгі Отырар немесе Фараб қаласының орны қазіргі
Оңтҥстік Қазақстан облысының оңтҥстік-батысында жатыр.
Отырар орнында бҧл кҥндері басы бҥтін жалғыз қалған қҧрылыс – Арыстан баб
ғимараты. Алғашқы кӛне дәуірдегі ескерткіш қираған соң,оның орнына салынған
ортағасырлық әсем ӛрнекті ғимарат.Арыстан баб – Отырар жеріне алғаш келген
білімпаздардың бірі.
1.2-абзацтың негізгі идеясы неде?
А)Отырар қаласы туралы В) «Фараб» сӛзінің мағынасы С) Алғаш келген білімпаз
Арыстан баб туралы
Д)Арыстан баб ғимаратының салынуы туралы Е)Арыстан баб шәкірттері
2.Білімпаз сӛзінің жасалуы
А) тҥбір +жҧрнақ В) тҥбір +жҧрнақ+жҧрнақ С) тҥбір +жҧрнақ+жалғау Д) тҥбір
+жалғау+жалғау Е) тҥбір сӛз
3.Мәтінге байланысты тұжырымдамалардың қайсысы дұрыс?
А)Фараб Тараз қаласының кӛне атауы В)Отырарда А.Ясауи кесенесі бар
С)Арыстан баб А.Ясауидің шәкірті
Д)Арыстан баб ғимараты Солтҥстік Қазақстанда орналасқан Е)Әлемнің екінші
ҧстазы Отырарда туылған
4.Мәтін қай жанрда жазылған? А) мақала В) эссе С)ертегі Д)роман Е)поэма
5.Шаһар сӛзі қай топқа жатады?
А) Диалект сӛздер В) Кірме сӛздер С)Термин сӛздер Д)Кәсіби сӛздер Е)Жаңа
сӛздер
2-мәтін
Ҥндістанда су тасығыш бір кісі екі шелек алып, иін ағашпен су таситын болса
керек. Алайда екі шелектің біреуі тесік екен. Бҥтін шелек ӛзіне кҧйылған суды
қожайынның ҥйіне сол кҥйі шашау шығармай жеткізеді екен де, ал тесік шелек
болса, толтырып қҧйылған судың ҥйге жеткенше жол бойы сыздықтатып отырып,
әрең дегенде жартысын ғана апаратын кӛрінеді.Бҧл жағдай дәл осылай тҧп-тура екі

жыл бойы жалғасыпты. Су тасушы кҥн сайын қожайынының ҥйіне толықтай екі
шелек емес, бір жарым шелек қана су жеткізіп жҥріпті. Сау шелек ӛзінің қалтқысыз
қызметін мақтаныш кӛрген сайын, тесік шелек байғҧстың іштей мҧңайғаны сонша,
жерге кіріп кете жаздап ҧялып, ӛзін қатты ыңғайсыз сезінеді екен.
Екі жыл ӛтіп, бір кҥні әдеттегідей ӛзен жағасына тағы барғанда, шыдамаған тесік
шелек су тасушыға кысыла-қымтырыла: «Сізден кешірім сҧрасам деп едім, білсеңіз
ылғи алдыңызда ҧяттан ӛртене жаздаймын» депті назарын тӛмен салған кҥйі.
Таңқалған су тасушы: «Неге?» деп сҧрапты. Шелек: «Ӛйткені менің бір бҥйірім
тесік болғандықтан ылғи да сіз толтырып қҧйған судың жартысын ғана жеткізіп,
ӛзіме жҥктелген міндетті толық орындай алмай жҥргеніме іштей катты қысылам.
Менің кесірімнен сіз де ӛзіңізге тиесілі тӛлемақыңызды толықтай ала алмай
келесіз» дегенде, су тасушы: «Оған бола қайғыратын тҥк те жоқ. Одан да
қожайынның ҥйіне баратын жолдың сен жағындағы гҥлдерін бір байқашы», - депті
жай ғана.
Тесік шелек байқаса, қожайынның ҥйіне жеткенше жолдың ӛзі жағы,
шындығында, жапырағы жайқалған, иісі аңқыған небір гҥлдерге толы екен. Тіпті
әлгі гҥлдерге қызуы жақсы тҥсіп тҧрған кҥнді де байқапты. Сонда су тасушы:
«Кӛрдің бе? деп сҧрапты, -бҧл сендегі кемшілікті менің байқағандығым әрі оның ӛз
жӛнін тауып, орайластыруымның жемісі, - деп сӛзін жалғастырыпты. Жолдың сен
жағына әдейілеп гҥлдер ектім, ал сен болсаң, кҥн сайын біз ӛзеннен су алып
қайтқанда оларды суғарып тҧрдың. Екі жылдан бері осы әдемі гҥлдермен
қожайынды таңқалдыра, жайнатып келдім. Егер сен тесік болмағаныңда
қожайынымыздың ҥйінде мҧндай әдемілік болмас еді»,- деп тҥсіндірген екен.
6.Мәтіннің негізгі ойы қандай?
А)Менмендік туралы В)Ізеттілік туралы С)Батырлық туралы Д)Қорқақтық туралы
Е)Ӛшпенділік туралы
7.Азат жолдың реттілігін кӛрсет 1.Гҥлге оранған жол 2.Тесік шелектің
жабырқауы 3.Қожайынның тапқырлығы 4.Ӛзін кінәлі санаған шелек А)2143
В)3124 С)4123 Д)1234 Е)2431
8.Екінші жолдың үшінші азатжолға қатысы қандай?
А) дамытады В) Тҥйіндейді С) Сипаттайды Д) Суреттейді Е) Талдайды
9.Су тасушының ерекше қасиетін кӛрсетіңіз.
А) алғырлық В) тапқырлық С)жалқаулық Д) сенімсіздік Е)қорлығы
10.Мәтіннің негізгі ойына қатысты мақал-мәтелді кӛрсетіңіз
А) Тәкаппарлықты Тәңірі сҥймес В)Аяз әліңді біл, қҧмырсқа жолыңды біл С)
Мақтаншақ бар ақылын мақтаумен тауысады Д) Жақсыдан ҥйрен, жаманнан жирен
Е) Ӛзіңді зор тҧтпа, ӛзгені қор тҧтпа
11.Мәтінде бүтін шелектің қай қасиеті кӛрінеді?
А) Ӛркӛкіректігі В)Намысқойлығы С)Жағымпаздығы Д)Жалқаулығы Е)
Озбырлығы
3-мәтін
Домбыра кӛне аспап және ол қазақпен кіндіктес ҧлыстардың бәріне ортақ мҥлік,
себебі домбыраның жасы қазақ хандығынан ҥш мың жылдай ҥлкен, дәуірлей
тексергенде аспап аттары әртҥрлі диалект салдарынан ӛзгеріске ҧшырағанымен
тҥбі бір екені айдан анық білініп тҧрады. Толғамды мәселелердің сырына
ҥңілместен бҧрын, әуелі аспап жайына тҥсіндірме бере кетейік. Қазақтың
домбырасы тҥркі-монғол (арғы атасы – ғҧн) мәдениетінің меншігі, тамыры тарихқа
терең жайылған, байырғы аспап. С.Ӛтеғалиева Орталық Азиядағы танбуртекті

аспаптарды ҥш топқа бӛледі: Сібір-Алтайлық,
Ортаазиялық, Таяушығыстық . Осы тҧжырыммен қарасақ біздің шертпелі
аспаптарымызды да шартты тҥрде ҥшке бӛлуге болады. Формасы мен дауыс бояу
жағынан айырмашылықтары бар аспаптың бҧрыннан келе жатқан белгілі ҥш тҥрі
бар, әрбір ӛлкенің кҥй ӛнері әртҥрлі орындаушылық мектеп қҧрап
отырғанына сәйкес аспаптарының да тҧрқы (формасы) жағынан ӛзгешелігі бар.
Арқа, Жетісу, Қаратау ӛңірлерінде кең тараған домбыраның тҧрқы қысқа, мойыны
жуантық, шанағы бҧрышталып шабылады. Жалпы кӛпшілік қаталықтан қалақ
домбыра деп айдарлап кеткен бҧл аспаптың кӛне тҥбірлік аталуы – қыпшақ
домбырасы болуы мҥмкін (Әл-Фарабидің «Музыканың ҥлкен кітабы» атты
трактатында сипатталатын гипжак аспабының тҥбірі — қыпшақ, бҧл шертпе кҥй
тартуға қолайлы тоғыз пернелі аспап. Қазақстанның батыс ӛлкесі мен Сыр
бойында тараған мойыны ҧзын, алмҧрт пішінді домбыраның кӛне тҥбірлік аталуы
— оғыз домбырасы деген ҧйғарымға жақын, он екі пернесі бар, негізінен тӛкпе
кҥйлер тартылады. Домбыраның бірінші байланатын пердесінің оғыз перде аталуы
тегін емес, шабылуы да дутар аспабына ҧқсас. Қазақстанның шығыс ӛңірінде кең
тараған домбыра – алтай домбырасы деп тҥбірленеді, ол ҥш ішекті, жеті пернелі,
кӛбінесе желдірме екпінді шертпе кҥйлер тартуға лайықталған. Аспаптың бҧл
нҧсқасы моңғол тектес ҧлттардың арасына кең тараған топшылауға келіңкірейді,
ҥні де кӛмей мәдениетіне жуық. Осы аталған домбыралар қазақтың аймақтық кҥй
мектептерінің айқындауышы десе де болғандай, әрбір тҥріне лайық жинақталған
кҥй қоры да мҧны растайды. Бҧл атаулардың тарихи негізі болғанмен домбыраның
біртҧтас аталуы кӛп қисынды, біз аспаптың туыстас халықтармен бірге жасасқан
табиғаты мен сипатына қарай әрі қазақы кҥйшілік мектептерін нақтылау мақсатын
кӛздейміз және домбыраның осылайша шартты тҥрде бӛлінуін С.Ӛтеғалиеваның
зерттеуіне сҥйене келтіріп отырмыз.Ә.Мҧхамбетова кҥйдің стилінің туындауы
арқылы домбыра аспабының қазақ ҧлтын қҧраған басқа ҧлыстарға тән екенін
дәлелдейді, яғни домбыра аспабының қҧрылысы мен ҥн шығару мҥмкіндігі
қазақпен туыс халықтардың бәріне ортақ. Қазіргі домбыра–жетілдірілген аспап
(А.Жҧбановтың оркестрлік аспап жасау ҧсынысымен реконструкциясын жасаған–
Э. Романенко), сондықтан оның ҥні де ӛзгеріске ҧшыраған. Алғаш осы
жетілдірілген домбырада кҥйлер жазып қалдырғандардың алды – Дина
Нҥрпейісова мен Әбікен Хасенов. Олар жаңа аспапты аса жатсына қоймағаны
артына қалдырған кҥй таспаларынан белгілі боп тҧр. Дегенмен, бҧрынғы
домбыраның ҥнін қайта жаңғырту жӛнінде де дәйекті мәселелер қозғалып жҥр.
Аспаптардың шығу тегіне байланысты кейбір зерттеулерде олардың жоралық
қызметі туралы айтылады. Домбыраның екі шекті болуы да содан шығады, яғни
ҥстіңгісі аталық, астыңғысы аналық. Орыстарға кӛшпелілерден енген
балалайканың да әуелде екі шекті болғаны белгілі. Ҥш шекті болуы христиан
дінінің кіруіне байланысты туындады, «қасиетті ҥштік» (қасиетті әкей мен оның
ҧлы және киелі рух) тҥсінігі орыстармен бірге қазақтарда да болды. Домбырамен
тектес қытай аспабы–пипа оларға кӛшпенділерден ауысты. Қытай
императорларының осы аспапты «варварлардың» аспабы деп ӛз мәдениетіне қоса
қоймағаны жазылған. Дегенмен, қытай жҧртының ақсҥйек, сарайлық мәдениетіне
кіріп, ӛзге шекті аспаптармен бірге орындалу техникалары жетілдіріліп,
таңбалануы жҥйеге тҥскен. Қытай елінде әрбір қағыс ерекше таңбамен, қимылды
жануарлардың мінез-қҧлқымен бейнелейтін айрықша таңбалау системасы
қалыптасқан. Қазақ домбырасында мҧндай жазбаша таңбалау болған емес, оның

ӛтеуін ауызша дамыған тарту қағидасы атқарды. Бҧлар кҥйлер мен сарындардың,
пернелер мен қағыстардың дәстҥрлі аттары.
12.Мәтін қай стильде жазылған?
А) Ауызекі стилі В)Ресми стилі С) Кӛркем әдебиет стилі Д) Ғылыми стилі
Е)Публицистикалық стиль
13.Шертпелі аспаптар тіркесіндегі сын есімнің түрін белгіле
А) негізгі В)салыстырмалы С)қатыстық Д) сапалық Е) кҥшейтпелі
14.Мәтінге сай келетін тақырыпты белгіле? А) Кӛне аспап-домбыра В)
Домбыраның орындаушылық мектепке әсері С) Домбырада кҥй жазған-Дина
Нҧрпейісова Е)Қазақтың домбырасы тҥркі-монғол мәдениетінің меншігі
15.Жетілдірілген домбырада алғаш күй жазып қалдырған күйші
А) Қҧрманғазы В) Махамбет С)Ә.Қасенов Д)С.Тҧрсынбеков Е)Т.Момбеков
16.Сӛйлемнің түрін анықта
Қазақ домбырасында мҧндай жазбаша таңбалау болған емес, оның ӛтеуін ауызша
дамыған тарту қағидасы атқарды. А)сабақтас қҧрмалас сӛйлем В) кӛп
бағыныңқылы сабақтас С)қарсылықты салалас сӛйлем Д) ыңғайлас салалас сӛйлем
Е) тҥсіндірмелі салалас
4-мәтін
Белгілі батыр,әрі шешен Жәнібек Тӛле биге сәлем бере келіп:
-Тҥзу мылтық,ҧшқыр қҧс,жҥйрік ат,мақтаншақ жігіт,ҧрыншақ ат жидым. Бозбала
болып ерлік қылайын ба,ҥлгі алып билік қҧрайын ба? Еліңде кәрің болса,жазыулы
хатың деуші еді,ақыл сҧрай келдім,-депті.Сонда Тӛле би:
- Ӛгізді ӛрге салма,қанатың талар. Наданға кӛзіңді салма,сағың сынар. Досыңа
ӛтірік айтпа, сенімің кетер,дҧшпанға сырыңды айтпа,тҥбіңе жетер. Жал-қҧйрығы
қаба деп жабыдан айғыр салма,жаугершілік болғанда жағдайлап мінер ат тумас,
жақыным деп жаманның малы ҥшін жақсының жағасынан алма,ӛрісің тарылар.
Қару жисаң,мылтық жи,жаяу жҥрсең-таяқ,қарның ашса-тамақ. Ит жҥгіртіп,қҧс
салсаң,әуейі боларсың.Әйел алсаң, кӛріктіге қызықпа,тектіні ал.Мақтаншақ жігіт
жисаң-ҧятқа қалдырар. Ҧрыншақ ат жаз жарға жығар,қыс қарға жығар.Тҧмау тҥбі
қҧрт болар,тҧман тҥбі жҧт болар, еңбек тҥбі қҧт болар.Елге бай қҧт емес,би
қҧт.Қабырғадан қар қар жауса, атан менен нарға кҥш,ел шетіне жау келсе,батыр
менен биге кҥш.Қарап отырғанша бір нәрсеге жарап отыр,кәсіп болмай нәсіп
болмас.Менен ақыл сҧрасаң,айтарым осы,-деген екен.
17. Мәтінге сай тақырыпты таңда А) Қару жисаң мылтық жи В) Әйел алсаң
кӛркіне қызықпа, тектіні ал С) Досыңа ӛтірік айтпа, сенімің кетер Д) Шақшақ
Жәнібек сҧрапты Е)Тӛле бидің ақылы
18. Досыңа ӛтірік айтпа А) сенімің кетер В) сағың сынар С)ӛрісің тарылар Д)
қанатың талар Е) тҥбіңе жетер
19.Әуейі боларсың, егер
А) Кӛркіне қызығып әйел алсаң В) Ӛгізді ӛрге салсаң С) Мақтаншақ жігіт жисаң Д)
Наданға кӛзіңді салсаң
Е) Ит жҥгіртіп, қҧс салсаң
20. Жәнібек кім?
А)Тӛбе би В) белгілі батыр, әрі шешен С) хан Д) ауыл басшысы Е) губернатор
№15 Ғылыми стиль
-Стиль дегеніміз не?

- Стиль дегеніміз-лебіздің тілдесу ҥстінде сӛйлеуші қойған коммуникативтік
мақсатқа лайық тҥрі.
-Қазақ тілінде неше стиль бар?
-Стильдің тҥрлерін кім атап береді?
-Кәсіпке байланысты сӛздер, диалек сӛздер
қай стильде кездеседі?
-Ауызекі сӛйлеу стилінде.
-Оқиғаны сурет бейнесінде,кейіпкерлердің іс-әрекеті,сӛзі, мінезі, келбеті оқиғаның
болған жері мен кҥнін баяндайтын стильді ата.
-Кӛркем әдебиет стилі.
- Қай стильде сҧраулы сӛйлемдер кӛп қолданылады?
-Ауызекі сӛйлеу стилінде.
- Кӛркем әдебиеттің дамуы мен қалыптасуына кімдер ҥлес қосқан?
Кӛркем әдебиет стиліне тән ерекшеліктерді ата
1) Образды сӛздер мол қатысады;
2) Экспрессивті сӛздер мол болады;
3) Мәтінге ритм, интонация әсерлілік қҧру ҥшін кӛп жҧмсалады;
4) Шығарма тартымды болу ҥшін синоним сӛздер, грамматикалық амалдар кӛп
жҧмсалады.
Толымсыз сӛйлемдер қай стильде жиі кездеседі?
-Ауызекі сӛйлеу стилінде.
- Қай стильде экспрессивті сӛздер қатыспайды?
- Ісқағаздар стилі.
-Қысқартылып қолданған сӛздер қай стильде кездеседі? Мысалы ап, кеп, барғам
алып, келіп, барғанмын
-Ауызекі сӛйлеу стилінде.
-Ісқағаздар дегеніміз не?
- Ісқағаздар дегеніміз – жеке адамның, ҧжымның, фирмалардың, мекемелердің
атқаратын қызметіне байланысты пайда болатын жазбаша ( ауызша) қарым-
қатынас қҧралы.
Әңгімелесу, сҧхбаттасу , полемикалық (дауласу) сӛз, баяндама, лекция қай
стильде кездеседі?
-Ауызекі сӛйлеу стилінде.
- Ісқағаздар тҥрлерін ата.
-Инверция ӛте сирек кездесетін стиль.
- Ісқағаздар стилі.
6-нұсқа
Қҧмырсқа – әлемдегі ең кӛп тараған жәндіктің бірі. Қазақ «қҧмырсқадай
қажырлы», «қҧмырсқадай қҧжынаған», «қҧмырсқадай еңбекқор» деген тіркестерді
бекер айтпаған. Олардың біз білмейтін қызық қыры кӛп. Оны ғалымдар зерттеп,
халыққа жеткізіп отырған. Қҧмырсқаларды зерттейтін ғылым – мирмекология деп
аталады. Осы мирмеколог мамандардың қҧмырсқадай тынбай талаптанып,
қайнаған тіршілікті зерттеуі нәтижесінде бізге олар туралы кӛптеген қызықты
деректер белгілі болды. Қҧмырсқа жер жҥзіндегі ең кӛп тараған жәндік .Әлемдегі
ең қҧрметті мимекологтардың бірі Эдвард Уилсонның есебі бойынша, бҥгін жер

бетінде 10 квадриллион яғни оның 15 дәрежесіндей қҧмырсқа бар екен. Жан
басына шаққанда, бір адамға миллион қҧмырсқа бар екен.
1.Мәтін қай стильде жазылған?
А) Ауызекі стилі В)Ресми стилі С) Ғылыми стилі Д)Кӛркем әдебиет стилі
Е)Публицистикалық стиль
2.Мәтіннің тақырыбы қандай?
А)Жәндіктер туралы В)Қҧмырсқаның илеуі туралы С)Қҧмырсқалар достығы
Д)Қҧмырсқалар еңбегі Е) Мирмекологтар туралы
3. «Құмырсқадай құжынаған» тіркесінің мағынасына сай келетін қатарды
кӛрсет
А)Кӛп быжынап кетті В)Кӛп, ығы-жығы С)Қаптап кетті, қайнады Д)Қажырлы
,еңбекқорЕ)Қайнаған ,қалың
4.Құмырсқаларды зерттейтін ғылым қалай аталады?
А)биология В)мирмекология С)ботаника Д)зоология Е)нумерология
7-нұсқа
Мӛңке би тҥс кӛріп, сол тҥсін Сырым батырға жорытпақ болады. Бір жолы
бәйгеге 40 ат қостым, біреуі де бәйгеден келмеді. 30 ат қостым біреуі де келмеді.5
ат қостым, тӛртеуі бәйгеден келмеді де, біреуі ғана қарақшыға аман жетті.Аман
жеткені сол, келе сала пышаққа ілікті. Әлгі аттың ішін жарып жібергенімде, қасқыр
шықты, қасқырды жарғанда тҥлкі шықты.Тҥлкіні жарғанда қоян шықты Осыны
жорып берші,- дейді Мӛңке би. Сырым тҥс жорудың жолын Мӛңкенің ҧзатылып
кеткен қызына беруді ҧйғарады. Бірақ, ол би ҥш рет шақыру жібергеннен кейін
әрең келеді. Қыз тҥстің жайын білген соң Сырымға: Тҥсті жездеңе жорытпа,
жиеніңе жорытпа, әйелге жорытпа деген сӛз бар еді. Сонда да айтайын,-деді.Тҥс
адал тҥс, шайтан тҥс, қияли тҥс деп ҥшке бӛлінеді. Мҧны қай тҥске жатқызарымды
білмеймін, бірақ оның шешуі мынадай:
40 ат дегеніміз- мҧсылманның 40 парызы орындалмай қалатын заман болады екен,
30 аттың бәйгеден келмей қалатыны 30 кҥн ораза ҧсталмайтын заман туады екен.5
аттың тӛртеуі келмей, біреуі келгені бес уақыт намаз қаза болып, оны біреу оқып,
біреуі оқылмайтын кез болады. Қасқырдың шыққаны-кісінікін тартып алып, ҧрлап
жейтін зорлықшыл заманның туатыны шығар. Тҥлкінің шыққаны алдаушы мен
арбаушы кӛбейетін, тҥлкідей бҧлаңдаған заманның кҥтіп тҧрғаны шығар, қоянның
шыққаны ҧрпақ ҥрейленіп, кӛлеңкесінен қорқып жҥретін заман болар. Осыны
айтып болғаннан кейін Мӛңке бидің қызы: Маған тҥс жорытқандарыңыз қате
болды, кҥндердің кҥнінде әйел билеген заман келеді. Ол заманда әйелден ҧят
кетеді, еркектен намыс қашады, менің ҥш рет шақырғанда зорға келуімнің сыры
осында еді депті.
5.Мӛңке бидің түсін кім жорыды?
А)Қызы жорыды В)Сырым жорыды С)Ӛзі жорыды Д)Атасы жорыды Е)Әйелі
жорыды
6.30 аттың бәйгеден келмей қалуы:

А)еркектен намыс қашады В) кісінікін тартып алып, ҧрлап жейтін зорлықшыл
заманның туатыны шығар
С) екен әйел билеген заман келеді Д) 30 кҥн ораза ҧсталмайтын заман туады Е) бес
уақыт намаз қаза болады
7.Түлкінің шыққаны
А)еркектен намыс қашады В) алдаушы мен арбаушы кӛбейетін заман туады С)
екен әйел билеген заман келеді Д) 30 кҥн ораза ҧсталмайтын заман туады Е) бес
уақыт намаз қаза болады
8.Қасқырдың шыққаны
А)еркектен намыс қашады В) 30 кҥн ораза ҧсталмайтын заман туады С) екен әйел
билеген заман келеді
Д) кісінікін тартып алып, ҧрлап жейтін зорлықшыл заманның туады Е) бес уақыт
намаз қаза болады
9. Қоянның шыққаны
А)еркектен намыс қашады В) біреуі оқылмайтын кез болады С) екен әйел билеген
заман келеді
Д) ҧрпақ ҥрейленіп, кӛлеңкесінен қорқып жҥретін заман болар Е) бес уақыт намаз
қаза болады
10.Түстің неше түрі бар?
А) Адал тҥс, харам тҥс, қияли тҥс В) Адал тҥс, шайтан тҥс, қияли тҥс С) Адал тҥс,
шайтан тҥс, ӛтірік тҥс
Д) Адал тҥс, шайтан тҥс, аян тҥс Е) Адал тҥс, шайтан тҥс, шын тҥс
11.Түсті кімге жорытуға болмайды?
А)жездеңе,әйелге В)ата-анаға С)жиен мен балдызға Д)қайныңа, жиенге Е)бала-
шағаға
3-мәтін
Айнабҧлақ! Мыңбҧлақ! Ӛмірге тҧңғыш келгенімде дҥниеде теңдесі жоқ нәрлі
суымен мені шомылдырған, мені жуындырған бҧлақ. Мен алғаш сусын ішкен, мені
әлдилеп сҥйген, маған сенген, туған жерім Мыңбҧлақ... Біз де сҥйек, еттен
жаралған жанбыз. Біздің жанымызды тебіренте соққан жҥрек болаттан қҧралған
емес, бірақ біздің жҥрек-отты жҥрек. Оның оты болатты ерітіп, жаңқадай
жандыратын от. Біздің жҥрегімізде қауіп-қатерді кӛтеріп, ӛлімді жеңетін бір жарық
- ана сҥтін ақтап, туған елді, Отанымызды сҥю сезімі.Бізде ер атасы- махаббат,
ӛмір тасы-халық, ел намысы – ер қолында. Біз намысты елдің ҧлымыз.Жеңілмес
кҥшіміз сонда. (Бауыржан Момышҧлы)
12. Мәтінде кімнің туған жері жайлы баяндалған?
А)Ә. Кекілбай В)Ш. МҧртазаС) Б.Момышҧлы Д)Ж.Жабаев Е)О. Бӛкей
13.Мәтінде «жаңқадай жандыратын от» дегені не?
А)Намыс В)Жҥрек С)Айнабҧлақ Д)Мыңбҧлақ Е)Махаббат
14.Берілген мақалдың қайсысы мәтіннің түйінін ашып тұр?

А)Тәуекел тҥбі жел қайық В)Қорыққан бҧрын жҧдырықтар С)Кӛп қорқытады,
кӛл батырадыД)Кӛз қорқақ, қол батыр Е)Туған елдей ел болмас, туған жердей жер
болмас
4-мәтін
Кӛзі қарақты, кӛңілі ояу кӛрерменге ҧсынылған «Алмас қылыш» фильмін асыға
кҥткеніміз рас. І.Есенберлиннің «Кӛшпенділер» трилогиясының бірінші кітабы
«Алмас қылыш» романының тарихи желісі бойынша тҥсірілген кинодастанының
ӛн бойындағы елдік рухтың асқақтығын кӛреміз деп барғанымыз да ӛтірік емес.
Біріншіден, тарихи оқиғаны кино тілінде сӛйлетудің қиындығын шығармашылық
адам ретінде сезінетін сияқты едік. «Кӛшпенділерден қалған кӛңіл тағы бар. Не
нәрсе салыстырмалы тҧрғыда бағаланатыны белгілі.Екіншіден тарихи фактілердің
дәйектілігі мен нақтылығы қаншалықты сақталды екен?-деген ҧры ой да болмай
қалған жоқ. Ҥшіншіден , әу басында кӛп сериялы болады деп ҥміттендіріп,
ортасында әр тҥрлі себептермен кӛп оқиғалардың қысқарғандығын ашық айтқан
әңгіме тағы бар.Тӛртіншіден, тәуелсіздігіміздің торқалы тойына арналған тарту
болуға тиіс деген ҥміт пен сенім жетегі де болмай қойған жоқ. Бесіншіден, кино
саласында аты танылып, жақсы тәжірибелер жинақтап қалған режиссер Рҥстем
Әбдіраштың қолтаңбасына да қанық болып қалған жайымыз бар. Қысқасы бір ҥміт,
бір кҥмәнмен барғанымызды несіне жасырамыз.Таңдап алынған тақырыптардың
ауқымдылығы мен кӛп қабаттылығы режиссерге де оңайға тҥспегені белгілі. Ең
бастысы кинодастанда сол заманның суреті мен бедерін, рухы мен болмысын
беруге кҥш салғаны ә дегенде кӛзге ҧрды. ХҤ ғасырдағы тарихи тартысқа толы
оқиғаларды тізбектей отырып, қиюластырып беру оңай емес. Кинодастандағы
Әбілқайырдың , Керей мен Жәнібектің тарихи бейнелеріне қатысты тарихы
оқиғалармен қым-қиғаш тартыспенен жымдасып, әрқайсысы ӛзінше дараланып
отырады. Әбілқайырдың бейнесін сомдаған Досхан Жолжақсыновтың актерлік
шеберлігіне, кӛзқарасы мен мимикасына бәлен деуге болмайды. Әрине біткен іске
сыншы кӛп. Мін іздеген неден де ілік табады. Біз ондайдан аулақпыз. Екі жарым
сағатқа созылған кинодастанды ынта-ықыласпен кӛріп, рухтанып, аруақтанып ,
шаттанып, « мың да бір тәубе» деп, ӛткен тарихпен тағы бір тілдесіп
шыққанымызды жеткізгім келеді. Шіркін бҥгінгілер ӛткеннен ӛнеге алса ғой
шіркін! Тарих-сабақ. Ол – ҥлкен мектеп. Ширек ғасырдағы енді ғана қадам басқан
тәуелсіз еліміздің ертеңінің баянды болуын, бейбіт ӛмірдің бесігінде гҥлдеп,
дамуын Тәңірден қос қолдап жылап сҧрауға бармыз! Солай етіп те жатырмыз.
Кӛзіме жас ҥйірілді, кӛңіліме мақтаныш сезімі биледі. Ата-баба рухына тәнті
болдым, тәу еттім. Менің де «Алаш!», «Алаш!»,- деп айқайлап ҧрандағым келді.
Жарасқан кӛкемнің ҧлы Рҥстемге кӛрермен ретінде ризашылығымды білдіремін!
15. Мәтін қай стильде жазылған?
А) Ауызекі стилі В)Ресми стилі С) Публицистикалық стиль Д)Кӛркем әдебиет
стилі Е) Ғылыми стилі
16.Фильм режиссері кім?
А) Қ.Уәлиев В)Т.Ӛтеев С)Р.Әбдіраш Д)Ш.Айманов Е)Т.Жәнібеков

17.Фильм қай шығарманың желісі бойынша түсірілген
А)М.Мағауин «Қазақ әліппесі» В) М.Мағауин «Аласапыран» С)І.Есенберлин
«Кӛшпенділер»
Д)Қ.Жҧмалиев «Кӛш» Е)С.Жҥнісов «Заманай мен Аманай»
18.Әбілқайырдың рӛлін кім ойнады?
А) Қ.Уәлиев В)Т.Ӛтеев С)Д.Жолжақсынов Д)Ш.Айманов Е)Т.Жәнібеков
19.Автор ӛз мақаласында фильм туралы
А)сынап жазды В)мақтап жазды С)дәріптеді Д)жамандады Е)пікір білдірді
20. «Алмас қылыш» қай жанрда түсірілді?
А)комедия В)тарихи С)мәдени Д)фантастика Е)детектив


ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1.«Арман-ПВ» баспасы Б.Қ.Қапасова , Б.Х. Әбдіжҥсіпова, Ш.Т.Жҧмаділова Қазақ
тілін жедел оқыту
2.Ш.К. Бектҧров Қазақ тілі Лексика.Фонетика. Морфология.Синтаксис
3.С.АРПАБЕКОВ Қазақ тілі Анықтамалық
4.С.Бизақов Синонимдер сӛздігі
5.Т.Қоңыров Тҧрақты теңеулер сӛздігі
6. Ғарифолла ӘНЕС , Алмас ҤДЕРБАЕВ Диалектологиялық сӛздік
7. Қазақ тілі Г. Қосымова, Ж.Дәулетбекова
8. Оқу сауаттылығы Республикалық KAZBILIM орталығы