МӘТІНМЕН ЖҰМЫС – ОҚУШЫНЫҢ АУЫЗЕКІ СӨЙЛЕУ ДАҒДЫСЫН ДАМЫТУДЫҢ ТИІМДІ ҚҰРАЛЫ

Жамбыл облысы Қордай ауданы Манаш Қозыбаев атындағы орта мектебінің қазақ тілі мен әдебиетінің мұғалімі: Г.Б.Ибраева

Аңдатпа. Бұл мақалада оқушылардың ауызекі сөйлеу дағдыларын дамытудағы мәтінмен жұмыстың маңызы қарастырылады. Мәтін негізінде жүргізілетін тапсырмалар арқылы оқушылардың сөздік қорын байыту, ойын жүйелі жеткізу, коммуникативтік құзыреттілігін қалыптастыру жолдары талданады. Сонымен қатар мәтінмен жұмыс жүргізудің тиімді әдіс-тәсілдері мен олардың білім алушылардың сөйлеу мәдениетін дамытудағы рөлі сипатталады.

Тірек сөздер: мәтін, ауызекі сөйлеу, тіл дамыту, коммуникативтік құзыреттілік, сөздік қор, диалог, монолог.

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру және олардың қарым-қатынас жасау қабілеттерін дамыту. Осы тұрғыдан алғанда, қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында оқушылардың ауызекі сөйлеу дағдыларын жетілдіру маңызды орын алады. Оқушының өз ойын анық, жүйелі және сауатты жеткізе білуі оның оқу жетістігіне ғана емес, болашақ өміріндегі әлеуметтік белсенділігіне де әсер етеді.

Ауызекі сөйлеуді дамытуда мәтінмен жұмыстың орны ерекше. Мәтін оқушыға тілдік бірліктерді табиғи ортада танып-білуге, сөздердің мағынасын түсінуге, сөйлем құрылымдарын меңгеруге және өз ойын жеткізуде тиімді қолдануға мүмкіндік береді.

Негізгі бөлім

Мәтін – тілдік қатынастың негізгі бірлігі. Ол белгілі бір ақпаратты жеткізіп қана қоймай, оқушының ойлау қабілетін, танымдық белсенділігін және шығармашылық мүмкіндіктерін дамытады. Сабақ барысында мәтінмен жүйелі жұмыс жүргізу арқылы оқушылардың сөздік қоры молайып, сөйлеу әрекеті белсендіріледі.

Мәтінмен жұмыс бірнеше кезеңнен тұрады:

Бірінші кезең – мәтінмен танысу. Бұл кезеңде оқушылар мәтінді оқып, мазмұнын түсінеді, жаңа сөздермен танысады. Мұғалім мәтіннің тақырыбына байланысты алдын ала сұрақтар қойып, оқушылардың қызығушылығын оятады.

Екінші кезең – мәтінді талдау. Оқушылар мәтіннің негізгі ойын анықтап, кейіпкерлер әрекетіне баға береді, оқиғалар арасындағы байланысты талдайды. Бұл жұмыс олардың логикалық ойлауын дамытады.

Үшінші кезең – сөйлеу әрекетін ұйымдастыру. Мәтін негізінде диалог құру, пікір білдіру, сұрақтарға жауап беру, рөлдік ойындар өткізу сияқты жұмыстар жүзеге асырылады. Осындай тапсырмалар оқушылардың еркін сөйлеуіне мүмкіндік береді.

Төртінші кезең – шығармашылық жұмыс. Оқушылар мәтін бойынша өз көзқарасын білдіріп, әңгіме құрастырады, оқиғаны жалғастырады немесе балама аяқталуын ұсынады. Бұл олардың шығармашылық қабілеттерін жетілдіреді.

Мәтін арқылы жүргізілетін жұмыстардың ішінде диалогтік және монологтік сөйлеуді дамыту ерекше нәтиже береді. Диалог барысында оқушылар сұрақ қоюды, пікір алмасуды, әңгімелесушінің ойын тыңдауды үйренсе, монологтік жұмыс олардың ойын жүйелі жеткізуіне ықпал етеді.

Сондай-ақ мәтін негізінде ұйымдастырылған пікірталас, дебат, жағдаяттық тапсырмалар оқушылардың сыни ойлау қабілетін дамытып, коммуникативтік құзыреттілігін қалыптастырады. Мұндай жұмыстар білім алушылардың сабаққа қызығушылығын арттырып, белсенді қатысуына жағдай жасайды.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, мәтінмен жұмыс – оқушылардың ауызекі сөйлеу дағдыларын қалыптастырудың тиімді жолдарының бірі. Мәтін арқылы оқушылардың сөздік қоры байып, сөйлеу мәдениеті дамиды, өз ойын дәлелді әрі жүйелі жеткізу қабілеті қалыптасады. Сондықтан қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында мәтінмен жұмысты жүйелі ұйымдастыру оқыту сапасын арттыруға және оқушылардың тілдік құзыреттілігін дамытуға мүмкіндік береді.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің жалпы білім беру стандарты.

2. Әбілқаев А. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы, 2021.

3. Құрманова Н. Қазақ тілін оқытудың теориясы мен әдістемесі. – Алматы, 2019.

4. Жұмабаева Б. Тіл дамыту әдістемесі. – Астана, 2020.

5. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. – Алматы, 2018.