ҰОДБ «Жезқазған қаласының облыстық жоғары медициналық колледжі»

АВТОРЛЫҚ БАҒДАРЛАМА

«Мейіргер ісін үйретуде тәжірибеге негізделген оқыту технологиясы»

Бағдарламаны әзірлеген:
Жумабаева Заузамирхан Калжановна

ЖЕЗҚАЗҒАН, 2025 жыл

УДК 371.214

ББК 74.202

Пікір жазған:

Тараз өңірлік университетінің PhD докторы, профессоры- Серубаева А.Т

С.С Жанибекова Қызылорда қаласы Болашақ университетінің «Арнайы педагогика және психология» кафедрасының аға оқытушысы, п.ғ.к., Облыстық білім басқармасының балалар оңалту орталығының түзету маманы, РЖА профессоры

Педагогика ғылымдарының магистрі Абиева Ұ.Б.,

Халықаралық ғылым мен білімді қолдау орталығы «Jharqyn Ustaz» Республикалык ғылыми – әдістемелік көмек көрсету орталығында кеңес мәжілісінде талқыланып, 2025 ж. «20» қазан 006/492 хаттамасымен мақұлданған және баспаға ұсынылған.

Жумабаева Заузамирхан Калжановна

«Мейіргер ісін үйретуде тәжірибеге негізделген оқыту технологиясы»

Алматы: 2025 (Zharkyn ustaz baspasy)60 бет. Қазақ тілінде

ISBN_____________

Бұл авторлық бағдарлама медициналық колледж студенттеріне арналған және мейіргер ісін оқытуда тәжірибеге негізделген технологияларды қолдану арқылы кәсіби құзыреттілікті дамытуға бағытталған. Бағдарламада студенттердің теориялық білімін практикамен ұштастыра отырып, клиникалық ойлау, шешім қабылдау және науқасқа күтім жасаудағы жауапкершілік дағдыларын қалыптастыруға баса назар аударылады. Оқыту үдерісінде симуляциялық оқыту, жағдайлық тапсырмалар, клиникалық тренингтер мен рөлдік ойындар сияқты инновациялық әдістер қарастырылған. Бағдарлама студенттердің кәсіби этика мен коммуникативтік мәдениетін жетілдіруге, сондай-ақ пациентпен тиімді қарым-қатынас орнату қабілетін дамытуға мүмкіндік береді. Бұл бағдарлама мейіргер ісі мамандығы бойынша оқытушылар мен студенттерге арналған тиімді оқу-әдістемелік нұсқаулық болып табылады.

УДК 371.214

ББК 74.202

ISBN____________ © Жумабаева З.К.

1. Түсіндірме жазба

1.1 Өзектілігі

Қазіргі таңда Қазақстан Республикасында медициналық кадрларды даярлау жүйесі түбегейлі жаңарып, халықаралық талаптарға сай құзыреттілікке негізделген тәсілге көшті. Бұл жаңа форматта тек теориялық білім берумен шектелмей, студентті нақты клиникалық ортаға бейімдеп, оның тәжірибелік дағдыларын, кәсіби мінез-құлқын және клиникалық ойлау қабілетін дамыту көзделеді. Мейіргер ісі саласы — денсаулық сақтау жүйесіндегі ең маңызды және гуманистік бағыттардың бірі. Мейіргердің кәсібилігі оның теориялық білімін ғана емес, тәжірибе жүзінде стандарттарды нақты қолдана алуымен өлшенеді. Осыған байланысты білім беру процесін тәжірибеге негізделген оқыту технологиялары (Practice-Based Learning, Simulation Learning) арқылы ұйымдастыру – бүгінгі медициналық колледждер алдында тұрған басты міндеттердің бірі. Бағдарлама студенттің «жасай отырып үйрену» (Learning by Doing) қағидатына сүйене отырып, білімді пассивті түрде қабылдаудан гөрі іс-әрекет арқылы меңгеруін қамтамасыз етеді. Сабақтарда шынайы клиникалық жағдайға ұқсас сценарийлер, симуляциялық модельдер және кәсіби ойындар пайдаланылады. Бұл студенттерге теориялық білімді практикада қолдануға, сонымен қатар жауапкершілік, кәсіби этика және командалық жұмыс мәдениетін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Мейіргер мамандарға қойылатын қазіргі заманғы талаптар — емдік-профилактикалық көмек көрсету сапасын арттыру, халықаралық медициналық стандарттарды сақтау және пациент қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Осы тұрғыдан алғанда тәжірибеге негізделген оқыту технологиясы студенттердің кәсіби құзыреттілігін арттырудың тиімді жолы болып табылады.

1.2 Бағдарламаның мақсаты

Мейіргер ісін үйретуде тәжірибеге негізделген оқыту әдістерін енгізу арқылы болашақ мейіргерлердің кәсіби құзыреттілігін, клиникалық ойлау дағдысын және жауапкершілік мәдениетін қалыптастыру; медициналық қызмет көрсету сапасын арттыруға бағытталған дәлелді тәжірибелік оқытуды іске асыру.

1.3 Міндеттері

• Мейіргер ісінің теориялық және практикалық негіздерін клиникалық мысалдар арқылы меңгерту;

• Науқастармен және әріптестермен өзара тиімді қарым-қатынас орната алатын кәсіби коммуникация мәдениетін қалыптастыру;

• Симуляциялық тренингтер арқылы клиникалық шешім қабылдау қабілетін жетілдіру;

• Топтық және дуальді оқыту форматтарын қолдану арқылы тәжірибелік бағыттағы оқыту процесін жетілдіру;

• Медициналық этика мен деонтология қағидаларын тәжірибе барысында қолдану;

• Пациент күтімінде халықаралық стандарттарға сай дәлелді тәсілдерді игеру;

• Өзіндік білім алу мен кәсіби дамуға ынталандыру, мейіргердің үздіксіз оқу мәдениетін қалыптастыру.

1.4 Педагогикалық бағыттылығы

Бағдарлама студенттің белсенді тәжірибелік әрекетіне негізделген оқыту моделін ұсынады. Мұнда оқытушы тек бағыттаушы және фасилитатор рөлін атқарып, студенттің өз бетінше шешім қабылдауына, анализ жасауына және нәтижесін бағалауына мүмкіндік береді. Сабақтарда клиникалық жағдайларды модельдеу, рөлдік ойындар, топтық талдау, жедел шешім қабылдау сценарийлері және симуляциялық технологиялар кеңінен қолданылады. Практикалық сабақтар нақты клиникалық база жағдайына ұқсас ортада өткізіледі. Мұндай тәсіл студенттің өз қателігін талдап, одан үйренуіне жағдай жасайды. Сонымен қатар, бағдарламада дуальді білім беру элементтері енгізілген: студент бір мезгілде колледжде теорияны меңгеріп, клиникада нақты дағдыны жетілдіреді.

1.5 Жаңалығы

Бағдарламаның жаңашылдығы — дәстүрлі оқыту әдістері мен симуляциялық тәжірибенің интеграциясында.

• Simulation-based training – жоғары және орта деңгейлі манекендермен жұмыс;

• Standardized patient method – нақты жағдайға ұқсас пациент рөлін ойнау арқылы қарым-қатынас мәдениетін дамыту;

• Case-study және Team-based learning – клиникалық жағдайды топтық талдау және шешім қабылдау;

• Video-feedback – студенттің тәжірибесін видео арқылы талдау және өз жұмысын сыни бағалау.

Бұл инновациялық әдістер студенттердің клиникалық ойлау қабілетін, кәсіби сенімділігін және психологиялық төзімділігін арттырады. Сонымен қатар, бағдарламада OSCE (Objective Structured Clinical Examination) форматы енгізіліп, студенттердің практикалық қабілеттері нақты бағаланады.

1.6 Оқу мерзімі мен құрылымы

Бағдарлама ұзақтығы – 36 академиялық сағат (18 теория, 18 практика).
Апталық жүктеме – 2 сағат (1 теория, 1 практика).

Оқыту төрт негізгі модульге бөлінеді:

1. Мейіргер ісінің негіздері және кәсіби этика – 8 сағат;

2. Пациент күтімін ұйымдастыру – 10 сағат;

3. Клиникалық жағдайларды шешу (симуляциялық тренингтер) – 12 сағат;

4. Тәжірибелік бағалау және өзіндік рефлексия – 6 сағат.

Барлық модульдер бір-бірімен логикалық байланыста, теориядан тәжірибеге көшу принципі сақталады. Әр бөлім соңында ағымдағы бақылау жүргізіледі, ал соңында студенттің тәжірибелік шеберлігі қорытынды бағалаумен өлшенеді.

1.7 Оқыту әдістері

• Симуляциялық тренингтер және виртуалды модельдеу;

• Рөлдік ойындар және кәсіби жағдаяттарды сахналау;

• Кейс-талдау және топтық пікірталас;

• Проблемалық оқыту (Problem-based learning);

• Видео-талдау және клиникалық рефлексия;

• Жеке портфолио жүргізу, өзіндік бағалау.

Әр сабақта студент клиникалық жағдайды өз бетінше талдап, шешім ұсынады, кейін оны топпен бірге талқылап, нәтижеге баға береді.

1.8 Күтілетін нәтижелер

Бағдарламаны меңгерген студент:

• Мейіргер ісінің негізгі қағидаларын тәжірибе арқылы толық игереді;

• Пациент күтімін ұйымдастыру кезінде кәсіби стандарттарды дұрыс қолданады;

• Клиникалық ойлау және шешім қабылдау қабілетін көрсетеді;

• Кәсіби этиканы, медициналық құпияны сақтау және пациент қауіпсіздігі қағидаларын ұстанады;

• Командамен тиімді қарым-қатынас орната алады;

• Өз жұмысын рефлексия және өзін-өзі бағалау арқылы жетілдіреді.

1.9 Бақылау және бағалау түрлері

Бағалау көпқырлы жүйе арқылы жүзеге асады:

• Ағымдағы бақылау: күнделікті тәжірибелік тапсырмалар, мини-тесттер, сұхбат және клиникалық ситуацияны шешу;

• Қорытынды бақылау: OSCE (объективті құрылымдалған клиникалық емтихан) форматында симуляциялық бағалау;

• Портфолио: студенттің өзіндік жетістіктерін, рефлексиясын және дамуын көрсететін құжаттық дәлелдер жиынтығы;

• Өзін-өзі және өзара бағалау: топ ішінде талқылау арқылы кері байланыс беру.

Бағалау критерийлері нақты өлшемдерге негізделеді: клиникалық дағдылардың дәлдігі, науқасқа этикалық қатынас, коммуникация сапасы, шешімнің негізділігі және қауіпсіздік сақтау деңгейі.

2. Оқу-тақырыптық жоспар

Бағдарлама 1 семестрге есептелген, жалпы көлемі 36 сағат (18 теория, 18 практика). Сабақтар аптасына 2 сағаттан (1 теория + 1 практика) өткізіледі.
Оқу үрдісі төрт негізгі модульден тұрады. Әр модуль тәжірибеге бағытталған және студенттің кәсіби құзыреттілігін кезең-кезеңмен қалыптастыруға бағытталған.

№	Модуль / Бөлім атауы	Негізгі тақырыптар мен мазмұны	Сағат саны	Теория	Практика	Бақылау түрі
1	Мейіргер ісінің негіздері және кәсіби этика	Мейіргер ісінің жалпы түсінігі, тарихы, кәсіби этика және деонтология; медициналық құжаттарды жүргізу мәдениеті; мейіргер тұлғасының кәсіби бейнесі	8	4	4	Ағымдағы бақылау, ситуациялық талдау
2	Пациент күтімін ұйымдастыру және тәжірибелік дағдылар	Пациент күтімін жоспарлау, күтімнің кезеңдері; санитарлық-гигиеналық талаптар; науқаспен қарым-қатынас; негізгі мейіргерлік манипуляциялар (дене қызуын өлшеу, қан қысымын анықтау, ине салу техникасы); медициналық қауіпсіздік қағидалары	10	5	5	Ағымдағы бақылау, практикалық тапсырма, мини-тест
3	Клиникалық жағдайларды шешу (симуляциялық тренингтер)	Симуляциялық орталықтағы клиникалық жағдайларды орындау; стандартталған пациентпен жұмыс; шұғыл көмек көрсету кезіндегі мейіргердің әрекеті; шешім қабылдау алгоритмдері (ABCDE моделі)	12	5	7	Аралық бақылау (клиникалық сценарийді қорғау), рефлексия
4	Тәжірибелік бағалау және өзіндік рефлексия	Клиникалық тәжірибені талдау; портфолио қорғау; кәсіби өсу және өзін-өзі бағалау; OSCE форматындағы қорытынды сынақ	6	4	2	Қорытынды бақылау (OSCE, портфолио бағалау)

Барлығы: 36 сағат

• Теория: 18 сағат

• Практика: 18 сағат

• Бақылау: 4 кезеңнен тұрады

  • 1, 2 модуль – ағымдағы бақылау

  • 3 модуль – аралық бақылау

  • 4 модуль – қорытынды бақылау (OSCE)

Оқу-тақырыптық жоспар студенттердің кәсіби дағдыларын кезеңмен қалыптастыруды көздейді:

• 1-модульде студенттер мейіргер ісінің мәнін, кәсіби этиканы және құжат жүргізу ережелерін үйренеді;

• 2-модульде нақты күтім түрлері мен манипуляцияларды тәжірибеде орындайды;

• 3-модульде клиникалық жағдайларды симуляциялық негізде шешіп, өз әрекеттерін сараптайды;

• 4-модульде барлық меңгерілген дағдыларды біріктіріп, қорытынды бағалаудан өтеді.

Бақылау түрлері теория мен практиканы ұштастыру арқылы студенттің құзыреттілігін кешенді бағалауға мүмкіндік береді.
Сабақтар барысында кейс-талдау, топтық жұмыс, симуляциялық модельдеу, рефлексия және портфолио әдісі қолданылады.

3. Бағдарламаның мазмұны

Бағдарламаның мазмұны студенттің кәсіби дағдыларын бірізділікпен қалыптастыруға бағытталған. Оқу процесі төрт модульден тұрады және әр модуль теориялық білім мен тәжірибелік дағдыны ұштастыра отырып жүзеге асырылады.Мазмұн құрылымы студенттердің кәсіби құзыреттілігін дамытуға, медициналық ойлау жүйесін қалыптастыруға және өз әрекетіне талдау жасай алу қабілетін арттыруға бағытталған.

I МОДУЛЬ. Мейіргер ісінің негіздері және кәсіби этика (8 сағат)

Мақсаты:Студенттерге мейіргер ісінің жалпы принциптерін, кәсіби этика мен деонтология негіздерін, медицина қызметкерлерінің қоғамдағы рөлін және жауапкершілігін түсіндіру.

Мазмұны:

• Мейіргер ісінің мәні, мазмұны және даму тарихы;

• Мейіргердің кәсіби қызметіндегі гуманизм мен адамгершілік құндылықтар;

• Медициналық этика және деонтология ұғымдары;

• Мейіргердің кәсіби және жеке қасиеттері;

• Мейіргердің құқықтық және моральдық жауапкершілігі;

• Медициналық құжаттарды рәсімдеу мен сақтаудың негізгі ережелері;

• Пациентпен және әріптестермен кәсіби қарым-қатынас әдебі;

• Клиникалық жағдайларда этикалық шешім қабылдау мысалдары.

Практикалық бөлім:

• Этикалық жағдаяттарды талдау;

• Мейіргердің іс-әрекетіне арналған рөлдік ойындар;

• Медициналық жазбаларды рәсімдеу үлгілерімен жұмыс.

Бақылау түрі: ағымдағы тест, мини-кейс шешу, практикалық тапсырма.

II МОДУЛЬ. Пациент күтімін ұйымдастыру және тәжірибелік дағдылар (10 сағат)

Мақсаты:Науқас күтімін ұйымдастыру, санитарлық-гигиеналық талаптарды сақтау және қауіпсіз мейіргерлік әрекеттерді орындау бойынша практикалық дағды қалыптастыру.

Мазмұны:

• Пациент күтімінің мақсаттары мен қағидалары;

• Мейіргерлік күтім процесі (бағалау – жоспарлау – іске асыру – бағалау кезеңдері);

• Санитарлық-гигиеналық талаптар және инфекциялық қауіпсіздік;

• Дене қызуын, тамыр соғуын, тыныс алу жиілігін өлшеу техникасы;

• Қан қысымын анықтау және нәтижесін жазу;

• Инъекция жасау техникасының қауіпсіз тәсілдері;

• Жараларды таңу, катетер орнату ережелері;

• Мейіргерлік құжаттаманы жүргізу тәртібі;

• Коммуникативтік дағдылар және пациентке эмоционалды қолдау көрсету.

Практикалық бөлім:

• Мейіргерлік манипуляцияларды орындау (манекен-тренажерлермен жұмыс);

• Гигиеналық күтім көрсету;

• Пациенттің өмірлік көрсеткіштерін тіркеу және бағалау;

• Жедел көмек көрсету дағдылары.

Бақылау түрі: ағымдағы тест, практикалық бақылау парағы, өзара бағалау.

III МОДУЛЬ. Клиникалық жағдайларды шешу (симуляциялық тренингтер) (12 сағат)

Мақсаты:Клиникалық ойлау, шұғыл жағдайларда шешім қабылдау және топтық әрекет ұйымдастыру дағдыларын қалыптастыру.

Мазмұны:

• Симуляциялық оқытудың ерекшелігі мен маңызы;

• Шынайы клиникалық жағдайларды модельдеу әдістері;

• Шұғыл медициналық жағдайларда (жүрек тоқтауы, есінен тану, қан кету, анафилактикалық шок) мейіргердің рөлі;

• Алғашқы көмек көрсету алгоритмдері (ABCDE, CPR);

• Стандартталған пациентпен жұмыс (Standardized patient method);

• Командалық әрекет және жауапкершілікті бөлу;

• Мейіргерлік шешім қабылдау кезінде сыни ойлау элементтерін қолдану.

Практикалық бөлім:

• Симуляциялық сценарийлерді орындау (жасанды клиникалық ортада);

• Рөлдік ойындар мен жағдайлық тапсырмаларды талдау;

• Қателіктерді талдау және рефлексия жүргізу.

Бақылау түрі: аралық бақылау (клиникалық сценарийді орындау және қорғау), рефлексия парағы.

IV МОДУЛЬ. Тәжірибелік бағалау және өзіндік рефлексия (6 сағат)

Мақсаты:Оқу барысында қалыптасқан кәсіби және практикалық дағдыларды бағалау, жеке жетістіктерді талдау және өзіндік кәсіби дамуды жоспарлау.

Мазмұны:

• Оқылған материалды жүйелеу және жинақтау;

• Клиникалық тәжірибенің нәтижесін талдау;

• Өзін-өзі бағалау мен кәсіби рефлексия жасау мәдениеті;

• Мейіргер ісіндегі үздіксіз кәсіби даму (CPD) қағидалары;

• Кәсіби портфолио жүргізу ережелері және оны қорғау тәртібі;

• OSCE (Objective Structured Clinical Examination) форматындағы қорытынды сынақ.

Практикалық бөлім:

• Портфолио қорғау;

• Симуляциялық жағдайда қорытынды тапсырмаларды орындау;

• Командалық рефлексия (топтық талдау).

Бақылау түрі: қорытынды бақылау (OSCE емтиханы, портфолио бағалау).

Бағдарлама студенттің кәсіби құзыреттілігін қалыптастырудың үш деңгейіне негізделген:

1. Базалық деңгей – мейіргер ісінің теориялық негіздері мен этика қағидаларын білу;

2. Қолданбалы деңгей – мейіргерлік манипуляцияларды қауіпсіз орындау;

3. Кәсіби деңгей – клиникалық ойлау, шешім қабылдау және өзіндік рефлексия жасау қабілеті.

4. Бағалау критерийлері мен бақылау түрлері

Бағалау жүйесі студенттің білім, білік және дағды деңгейін бақылау, бағалау және өзін-өзі бағалау принциптеріне негізделеді. Бағалау үдерісі студенттің теориялық білімін ғана емес, тәжірибелік дағдыларын да анықтайды.

Бағалау түрлері үш деңгей бойынша жүзеге асырылады:

• Ағымдағы бақылау – әр сабақтағы тапсырмаларды орындау сапасы;

• Аралық бақылау – модуль соңындағы практикалық және симуляциялық бағалау;

• Қорытынды бақылау – OSCE (Objective Structured Clinical Examination) форматындағы тәжірибелік емтихан және портфолио қорғау.

Бағалау көрсеткіштері мен баллдық жүйе

Бағалау деңгейі	Балл аралығы	Бағалау көрсеткіші	Түсіндірме
Өте жақсы (үздік)	90–100 балл	Материалды толық және терең меңгерген, барлық тәжірибелік дағдыларды дәл және қауіпсіз орындай алады; кәсіби этиканы сақтайды, науқаспен дұрыс қарым-қатынас жасайды.	Симуляциялық тапсырмаларды өз бетінше шешеді, командалық жұмысқа белсенді қатысады.
Жақсы	75–89 балл	Материалды жақсы меңгерген, тәжірибелік әрекеттерді дұрыс орындайды, бірақ кей тұстарда нұсқау қажет етеді.	Клиникалық жағдайларда аздаған қателіктер жібереді, алайда түзете алады.
Қанағаттанарлық	59–74 балл	Материалды ішінара меңгерген, тәжірибеде орындау барысында жиі көмек қажет етеді.	Теория мен практиканы байланыстырғанда қиындық көреді, бірақ негізгі қағидаларды түсінеді.
Қанағаттанарлықсыз (өтпеген)	0–58 балл	Білім және практикалық дағды жеткіліксіз, клиникалық жағдайда шешім қабылдай алмайды, негізгі алгоритмдерді сақтамайды.	Қайта даярлауды қажет етеді.

Бағалау компоненттері және салмақ үлесі

№	Бағалау элементі	Мазмұны	Максималды балл	Есептеу үлесі
1	Ағымдағы бақылау	Сабақтағы белсенділік, мини-тест, практикалық тапсырма орындау сапасы	40 балл	40%
2	Аралық бақылау	Симуляциялық жағдайды орындау, клиникалық кейс қорғау, командалық жұмыс	30 балл	30%
3	Қорытынды бақылау	OSCE форматындағы емтихан, портфолио және рефлексия	30 балл	30%
Барлығы			100 балл	100%

Бағалау құралдары

1. Мини-тесттер мен сұрақтар: теориялық білімді тексеру үшін;

2. Практикалық бақылау парақтары: манипуляцияларды орындау сапасын бағалау;

3. Симуляциялық сценарийлер: клиникалық жағдайды шешу алгоритмін бағалау;

4. Портфолио: студенттің жеке жетістіктерін, жазбаларын және тәжірибе есебін талдау;

5. Рефлексия парақтары: өзіндік талдау және кәсіби өсу жоспарын бағалау.

Қосымша бақылау элементтері

• Өзін-өзі бағалау: студент өз жұмысын критерийлер бойынша бағалап, түзету енгізеді;

• Өзара бағалау: топ ішінде пікір алмасу және кері байланыс беру;

• Оқытушының бақылауы: объективті құрылымдалған бағалау парағы арқылы (OSCE форматы).

Бағалау нәтижелерін рәсімдеу

Барлық бағалау нәтижелері электронды журнал мен студенттің жеке портфолиосында тіркеледі.
Бақылау нәтижелері бойынша студентке:

• теориялық білім деңгейі,

• практикалық құзыреттілік,

• этикалық ұстанымдар және кәсіби мінез-құлық көрсеткіштері бойынша жеке кері байланыс беріледі.

Бағалау мақсаты

Бағалау үдерісі студенттің тек алған білімін тексеру емес, сонымен бірге:

• өзінің кәсіби әрекетін талдауға үйрету;

• клиникалық жағдайда жауапты шешім қабылдай білуге баулу;

• үздіксіз кәсіби дамуға ынталандыру мақсатында ұйымдастырылады.

5. Қорытынды

«Мейіргер ісін үйретуде тәжірибеге негізделген оқыту технологиясы» атты авторлық бағдарлама қазіргі медициналық білім беру жүйесінің стратегиялық бағыттарына сай әзірленген. Бағдарламаның басты мақсаты — студенттің теориялық білімін нақты клиникалық тәжірибемен ұштастыру арқылы кәсіби құзыретті, жауапты және сыни ойлай алатын маман дайындау. Тәжірибеге негізделген оқыту технологиялары – болашақ мейіргердің кәсіби қабілетін жетілдірудің тиімді тетігі. Сабақ барысында студент тек орындаушы емес, клиникалық шешім қабылдаушы және командалық жұмыстың белсенді мүшесі ретінде әрекет етеді. Симуляциялық тренингтер мен рөлдік модельдер арқылы студент нақты клиникалық ортаға бейімделеді, медициналық деонтология мен этиканы тәжірибеде қолдануға дағдыланады. Бағдарлама құрылымы студенттің кәсіби ойлау, коммуникациялық және практикалық қабілеттерін кезеңмен қалыптастыруға бағытталған. Әр модульде теория мен тәжірибе үйлесім тауып, «жасай отырып үйрену» қағидаты іске асырылады.

Оқыту нәтижесінде студент:

• дәлелді мейіргерлік тәжірибенің қағидаларын меңгереді;

• стандартталған клиникалық жағдайларда әрекет ете алады;

• науқасқа қауіпсіз, сапалы күтім көрсету дағдысын қалыптастырады;

• кәсіби этиканы сақтап, көпсалалы команда құрамында тиімді жұмыс істейді;

• өзіндік кәсіби дамуға және үздіксіз білім алуға бейімделеді.

Осылайша, бағдарлама медициналық колледж студенттерін қазіргі заман талаптарына сай жоғары кәсіби деңгейге дайындауға, адам өмірі мен денсаулығына жауапты болуға тәрбиелеуге бағытталған.

6. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана: ҚР Парламенті, 2007. – 48 б.

2. Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі. «Мейіргер ісі бойынша мемлекеттік стандарттар туралы» № ҚР ДСМ–135 бұйрығы. – Астана, 2022. – 36 б.

3. Қазақстан Республикасының техникалық және кәсіптік білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты (ТжКБ). – Астана: ҚР БҒМ, 2022. – 52 б.

4. Всемирная организация здравоохранения (ВОЗ). Global Standards for the Initial Education of Professional Nurses and Midwives. – Geneva: WHO Press, 2021. – 88 p.

5. Potter, P. A., Perry, A. G. Fundamentals of Nursing: Concepts, Process, and Practice. – 10th ed. – St. Louis: Elsevier, 2020. – 1392 p.

6. Бекенова, Г. М., Әбілова, А. С. Мейіргер ісі негіздері: оқу құралы. – Алматы: Эверо, 2020. – 216 б.

7. Сыздықова, А. Т. Клиникалық тәжірибеге негізделген оқыту технологиялары. – Қарағанды: Болашақ-Баспа, 2021. – 178 б.

8. Назарова, Л. К., Сейдахметова, Ж. Ш. Мейіргерлік күтім және кәсіби этика. – Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2019. – 242 б.

9. Jeffries, P. R. Simulation in Nursing Education: From Conceptualization to Evaluation. – 3rd ed. – Philadelphia: Wolters Kluwer, 2019. – 320 p.

10. Гүлжанова, С. Қ. Тәжірибелік оқыту және симуляциялық әдістер. – Алматы: Қазақ университеті, 2022. – 198 б.

ҚОСЫМША.

ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛІМ

Тақырыбы: Мейіргер ісінің жалпы түсінігі және кәсіби этика мен деонтологияның негіздері

Мейіргер ісінің мәні мен даму тарихы

Мейіргер ісі — медицина ғылымының ерекше саласы, ол адамның денсаулығын сақтау, қалпына келтіру және аурудың алдын алу ісін қамтиды. Бұл мамандықтың басты құндылығы – адам өміріне деген құрмет пен қамқорлық. «Мейіргер» сөзі «мейірім» ұғымынан шыққан, яғни жылы жүрек, қамқор көңіл мен адамға жанашырлық білдіреді. Сондықтан мейіргердің ең басты қасиеті – кәсіби біліммен қатар рухани байлық, адамгершілік пен жан жылуы.Мейіргер ісі көне дәуірден бастау алады. Ежелгі Мысыр, Үндістан және Қытай өркениеттерінде алғашқы емдеу орындары мен күтушілер болған. Бірақ қазіргі кәсіби мейіргерлік ісінің негізін қалаған тұлға – ағылшын қызы Флоренс Найтингейл (1820–1910). Ол Қырым соғысы кезінде жараланған сарбаздарға көмек көрсетіп, мейіргерлік қызметтің кәсіби стандарттарын енгізді. 1860 жылы Лондонда алғашқы мейіргерлік мектеп ашып, оқу бағдарламасын жазды. Сол кезден бастап мейіргер ісі медицинаның ажырамас бөлігіне айналды.Қазақстанда мейіргер мамандарын даярлау ісі XX ғасырдың басынан басталды. 1920–30 жылдары алғашқы фельдшерлік және медбикелік мектептер ашылып, Кеңес дәуірінде кәсіби даярлық жүйелі сипат алды. Тәуелсіздік жылдарында еліміз халықаралық стандарттарға сай жаңа үлгідегі «бакалавр-мейіргер», «қолданбалы бакалавр» және «клиникалық мейіргер» бағдарламаларын енгізді. Қазіргі таңда Қазақстандағы мейіргер ісі әлемдік тәжірибеге бейімделген, симуляциялық және дуальді оқыту технологияларына сүйенеді.Мейіргердің кәсіби рөлі өте ауқымды. Ол дәрігердің көмекшісі ғана емес, науқастың жағдайын бақылаушы, психологиялық қолдау көрсетуші және реабилитациялық процестің негізгі қатысушысы. Мейіргер пациенттің жанында ең көп уақыт өткізеді, сондықтан ол медицина жүйесіндегі ең сенімді тұлға болуы тиіс. Мейіргердің міндеттері үш негізгі бағытта жүзеге асады:

1. Емдік-профилактикалық қызмет – дәрігердің нұсқауын орындау, емдеу шараларын жүргізу, науқастың жағдайын қадағалау.

2. Гигиеналық және күтім қызметі – санитарлық нормаларды сақтау, жеке және жалпы күтімді ұйымдастыру.

3. Психологиялық және коммуникативтік қолдау – науқас пен оның туыстарымен дұрыс қарым-қатынас орнату, сенім мен түсіністік атмосферасын қалыптастыру.

Бүгінгі күні мейіргер ісі ғылыми негізделген дербес мамандық ретінде қарастырылады. Әлемдік медициналық қауымдастық мейіргерді «адам денсаулығы үшін жауапты, өз бетінше шешім қабылдай алатын кәсіби тұлға» деп таниды. Сондықтан қазіргі мейіргер тек техникалық орындаушы емес, клиникалық ойлау қабілеті дамыған, дәлелді шешім қабылдай алатын маман болуы тиіс.Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі бекіткен «Мейіргер ісі бойынша кәсіби стандарттарда» мейіргердің негізгі құзыреттері анықталған. Оларға: пациенттің жағдайын бағалау, мейіргерлік күтімді жоспарлау, медициналық қауіпсіздік нормаларын сақтау, дәлелді медицинаны қолдану және үздіксіз кәсіби даму кіреді. Осы құзыреттерді қалыптастыруда тәжірибеге негізделген оқыту (Practice-Based Learning) ерекше маңызға ие.

Кәсіби этика мен деонтологияның рөлі

Мейіргерлік қызметтің табысты болуының басты шарты – кәсіби этика мен деонтология қағидаларын сақтау. Этика – бұл адам мінез-құлқын реттейтін моральдық нормалар жүйесі болса, деонтология – кәсіби борыш пен міндетті орындаудың ғылыми негізделген принциптері. Медицинада бұл екі ұғым бір-бірімен тығыз байланысты, өйткені мейіргердің әрбір әрекеті адамның өміріне, денсаулығына және эмоциялық жағдайына әсер етеді.

Мейіргерлік этиканың негізгі қағидалары төмендегідей:

1. Адам өмірі мен абыройына құрмет. Әр пациентке жеке тұлға ретінде қарап, оның құқығын, пікірін және ар-намысын сыйлау.

2. Кәсіби құпияны сақтау. Науқастың жеке өміріне қатысты ақпаратты үшінші тұлғаларға таратпау.

3. Қамқорлық пен жанашырлық. Мейіргердің міндеті – тек емдеу шарасын орындау емес, сонымен қатар эмоционалды қолдау көрсету.

4. Әділдік пен теңдік. Барлық пациенттерге әлеуметтік мәртебесіне, жынысына, ұлтына немесе дініне қарамастан бірдей көзқараспен қарау.

5. Жауапкершілік пен адалдық. Мейіргер әр шешімі мен әрекеті үшін жауап береді, қателік жіберсе, оны мойындап, түзетуге тырысады.

Медициналық деонтология – бұл медицина қызметкерінің кәсіби мінез-құлқының нормаларын зерттейтін ғылым. Ол «адамға зиян тигізбе» (лат. Primum non nocere) қағидасына сүйенеді. Мейіргер өз ісінде осы ұстанымды басшылыққа алып, пациенттің сенімін сақтауы тиіс. Науқаспен сөйлескенде жылы сөз айту, назар аудару, тыңдай білу – емнің тиімділігін арттыратын психологиялық факторлар. Мейіргердің кәсіби әдебі тек науқаспен ғана емес, әріптестерімен және қоғаммен қарым-қатынаста да маңызды. Дәрігерлермен, лаборанттармен, санитарлармен бірлесе жұмыс істей отырып, мейіргер ұжымдық мәдениетті қалыптастырады. Бұл ұжымдағы сыйластық пен өзара қолдаудың басты шарты.

Этикалық дилеммалар – медицинада жиі кездесетін құбылыс. Мысалы:

• Пациент өзінің диагнозын білгісі келмеген жағдайда мейіргер не істеуі керек?

• Науқастың діни сенімі кейбір медициналық манипуляцияларды қабылдауға кедергі келтірсе, қандай шешім қабылдау қажет?
  Осындай жағдайларда мейіргер кәсіби этика мен адам құқықтары арасындағы тепе-теңдікті таба білуі керек.

Этикалық мәдениетті қалыптастыруда оқу орындарының рөлі зор. Әр сабақта студенттер нақты жағдаяттарды талдап, этикалық шешім қабылдау тәжірибесін игеруі қажет. Мысалы, симуляциялық оқыту кезінде студент мейіргер рөлін ойнап, науқаспен сөйлесуді үйренеді. Бұл олардың кәсіби мінез-құлқын, эмоциялық тұрақтылығын және жауапкершілік сезімін дамытады. Мейіргер тұлғасының кәсіби бейнесі – бұл тек білім мен дағды ғана емес, сонымен бірге тұлғалық қасиеттердің үйлесімі. Оған сабырлылық, төзімділік, әдептілік, тыңдай білу, эмпатия және жоғары моральдық мәдениет жатады. Осындай қасиеттердің арқасында мейіргер пациентке сенімділік ұялатып, емдік процестің тиімділігін арттырады. Этикалық мәдениет медициналық қоғамдастықтың беделін де анықтайды. Егер мейіргер өз міндетін жауапкершілікпен орындаса, ол тек жеке маман ретінде ғана емес, бүкіл денсаулық сақтау жүйесінің өкілі ретінде сенімге ие болады.
Бүгінгі таңда медициналық этиканың халықаралық кодекстері (мысалы, ICN Code of Ethics for Nurses, WHO) барлық елдерде міндетті кәсіби стандарт болып есептеледі. Қазақстан мейіргерлері де осы қағидаларды өз тәжірибесіне енгізіп отыр: пациент құқығын қорғау, зорлықсыз қарым-қатынас, кәсіби құпия және үздіксіз даму.

Тақырыбы: Пациент күтімін ұйымдастыру, негізгі кезеңдері және санитарлық-гигиеналық талаптар

Пациент күтімін ұйымдастыру және оның кезеңдері

Пациент күтімін ұйымдастыру – мейіргер ісінің негізгі және ең жауапты бағыттарының бірі. Күтім – тек медициналық манипуляциялар жиынтығы емес, ол адамның физикалық және психологиялық жағдайын тұрақтандыруға бағытталған кешенді процесс. Тиімді күтім науқастың сауығуын жеделдетеді, асқынулардың алдын алады және емдік шаралардың нәтижелілігін арттырады. Пациент күтімі — бұл мейіргердің кәсіби құзыреттілігін, жауапкершілігін және адамгершілік қасиеттерін айқындайтын негізгі көрсеткіш. Күтімді ұйымдастыруда мейіргер жетекші рөл атқарады, себебі ол пациенттің жанында тәулік бойы болады және емдеу процесінің барлық сатыларына қатысады.

Күтім процесі халықаралық стандарттарға сай 4 негізгі кезеңнен тұрады:

1. Бағалау кезеңі (Assessment).Бұл кезеңде мейіргер пациенттің жалпы жағдайын, шағымдарын, өмірлік көрсеткіштерін (пульс, температура, қан қысымы, тыныс алу жиілігі) анықтайды. Сонымен қатар науқастың психологиялық және әлеуметтік жағдайы да бағаланады. Бағалау нәтижесі арнайы мейіргерлік картаға жазылады.

2. Жоспарлау кезеңі (Planning).Мейіргер пациенттің жағдайына байланысты күтім жоспарын жасайды. Бұл жоспарда басты мақсат, күтілетін нәтиже және орындалатын іс-шаралар реті анықталады.
   Мысалы, “науқастың дене қызуы 38°C-тан төмендеуіне қол жеткізу”, “пациенттің тәбетін қалпына келтіру”, “ұйқы сапасын жақсарту” сияқты мақсаттар қойылады.

3. Іске асыру кезеңі (Implementation).Бұл сатыда жоспарланған шаралар жүзеге асырылады: дәрі-дәрмек беру, температураны өлшеу, компресс қою, пациенттің денесін күтімге алу, бөлме желдету және т.б. Мейіргер тек техникалық әрекеттермен шектелмей, пациентпен жылы сөйлесіп, психологиялық қолдау көрсетуі тиіс.

4. Бағалау кезеңі (Evaluation).Соңғы кезеңде мейіргер атқарылған іс-шаралардың тиімділігін бағалайды. Егер күтілген нәтиже толық орындалмаса, күтім жоспарына түзету енгізіледі.Мысалы, егер науқастың қызуы төмендемесе, дәрігерге хабарлап, қосымша шаралар қарастырылады.

Мейіргерлік күтімнің осы төрт кезеңі үздіксіз цикл түрінде қайталанып отырады. Бұл жүйе мейіргердің жұмысын нақты жоспарлап, нәтижеге бағыттайды.Күтім барысында науқастың жеке ерекшеліктерін ескеру аса маңызды: жасы, жынысы, ауру түрі, әлеуметтік жағдайы мен сенімдері. Әр науқас — жеке тұлға, сондықтан оған стандартты емес, жеке көзқарас қажет.

Күтім процесін тиімді ұйымдастыру үшін мейіргер келесі қағидаларды ұстануы керек:

• Тиянақтылық пен дәлдік — әрбір манипуляция нақты нұсқаулыққа сай орындалуы тиіс.

• Сабырлылық пен төзімділік — науқастардың эмоциялық жағдайы әртүрлі, оларға түсіністікпен қарау қажет.

• Қауіпсіздік пен гигиена — инфекциялық бақылау және санитарлық талаптарды сақтау міндетті.

• Коммуникативтік мәдениет — пациентпен жылы және құрметті тілде сөйлесу.

Осы қағидаларды ұстана отырып, мейіргер пациенттің физикалық жағдайымен қатар оның эмоционалдық саулығын да қамтамасыз етеді. Күтім сапасы жоғары болған сайын, емнің нәтижелілігі де артады. Сондықтан әрбір студент болашақ мейіргер ретінде тек техника емес, жүрек жылуын да үйренуі тиіс.

Санитарлық-гигиеналық талаптар және негізгі манипуляциялар

Пациент күтімінің табысты болуы санитарлық-гигиеналық талаптарды қатаң сақтауға тікелей байланысты. Гигиена ережелерін сақтау — инфекцияның таралуының алдын алудың ең тиімді жолы. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, ауруханалық инфекциялардың 60%-ы күтім кезінде жеке қорғаныс ережелерін сақтамаудан туындайды.Мейіргердің ең басты кәсіби борыштарының бірі – пациенттің және өз қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Ол үшін келесі санитарлық-гигиеналық қағидалар қатаң сақталуы тиіс:

1. Қол гигиенасы.Барлық манипуляция алдында және кейін қолды сабындап жуу немесе антисептикпен өңдеу – басты талап. Бұл ережені сақтамау инфекцияның науқасқа және мейіргерге жұғуына әкелуі мүмкін.

2. Жеке қорғаныс құралдарын пайдалану.Бір рет қолданылатын қолғап, бетперде, халат, қалпақ міндетті түрде әр науқасқа жеке қолданылады. Қолданған құралдар арнайы контейнерге жиналып, зарарсыздандырылады.

3. Жұмыс орнын таза ұстау.Манипуляциялық үстел мен құралдар әр науқастан кейін дезинфекцияланады. Жұмыс аймағында артық зат болмауы керек.

4. Құралдарды зарарсыздандыру.Инелер, термометрлер және басқа құралдар арнайы ерітінділерде залалсыздандырылып, автоклавта өңделеді.

5. Қалдықтарды сұрыптау.Қатты және сұйық медициналық қалдықтар арнайы түстермен белгіленген қоқыс пакеттеріне жиналады (мысалы, сары — қауіпті, қызыл — биологиялық).

Санитарлық талаптарды сақтау тек техникалық процесс емес, ол – этикалық жауапкершілік. Себебі мейіргердің ұқыпсыздығы пациенттің өміріне қауіп төндіруі мүмкін.

Мейіргер күнделікті жұмысында бірнеше маңызды манипуляция түрлерін орындайды. Олардың ішіндегі ең жиі қолданылатындары:

1. Дене қызуын өлшеу.Термометрдің көрсеткішін оқу алдында құралдың бүтіндігін тексеру қажет. Өлшеу кезінде пациентке түсінікті түрде түсіндіру, нәтижені картаға дұрыс енгізу – мейіргердің міндеті.

2. Қан қысымын анықтау.Тонометрдің манжеті иық деңгейінен 2–3 см жоғары оралады. Манжетаны артық қысу немесе тым бос қою қате нәтижеге әкеледі. Өлшеу нәтижесі екі рет алынуы керек (оң және сол қолмен).

3. Инъекция жасау техникасы.Ине салу алдында қол гигиенасы, антисептик қолдану және пациенттің психологиялық дайындығы міндетті. Инъекция кезінде ауырсынуды азайту және стерильділікті сақтау қажет.

4. Жара таңу және катетер қою.Әрбір таңу жеке құралдармен жасалады. Таңғышты алып тастаған соң жара айналасы антисептикпен өңделеді.

5. Пациенттің жеке күтімі.Күнделікті жуындыру, төсек ауыстыру, ауыз қуысын тазалау, қозғалысы шектеулі науқастарды дұрыс отырғызу және аудару – мейіргердің кәсіби міндеті. Бұл шаралар тек физикалық жайлылық емес, психологиялық демеу береді.

Медициналық қауіпсіздік қағидалары

Мейіргер әр ісінде қауіпсіздік мәдениетін ұстануы тиіс. Бұл – қателікті алдын ала болдырмау және пациентке зиян келтірмеу принципі.Қауіпсіздік қағидалары:

• Манипуляция алдында және кейін қолды өңдеу;

• Құралдарды тек стерильді күйде пайдалану;

• Науқастың жеке мәліметтерін қорғау (құпия сақтау);

• Қателік болған жағдайда оны жасырмай, дереу хабарлау;

• Өз әрекетін бақылау және рефлексия жүргізу.

Бүгінгі мейіргер тек орындаушы емес, пациент қауіпсіздігінің кепілі. Сондықтан гигиена, этика және дәлдік – кәсіби сенімнің үш тірегі.

Инъекция ұғымы және түрлері

Инъекция — дәрілік затты организмге енгізудің ең тиімді және жылдам тәсілдерінің бірі. Ол тері, бұлшықет немесе вена арқылы орындалады және науқасқа тез әсер етуге мүмкіндік береді. Инъекция жасаудағы басты қағида — стерильдік пен қауіпсіздік.

Инъекцияның негізгі түрлері:

1. Тері астына (Subcutanea) — иық, іштің төменгі бөлігі немесе сан аймағына енгізіледі. Артықшылығы: әсері баяу, бірақ ұзақ.

2. Бұлшықетке (Intramuscularis) — дельта, глютеальды немесе сан бұлшықетіне салынады. Ең жиі қолданылатын әдіс, себебі дәрі тез сіңеді.

3. Көктамырға (Intravenosa) — дәрі бірден қан айналымына түседі, сондықтан әсері жылдам, бірақ асқыну қаупі жоғары.

4. Тері ішіне (Intradermalis) — аллергиялық сынамалар мен вакцинацияда қолданылады.

5. Арнайы инъекциялар (эпидуралды, интратекальды) — тек дәрігер орындайды.

Инъекция алдында мейіргер міндетті түрде:

• дәрілік заттың атауы мен жарамдылық мерзімін тексереді;

• стерильді шприц пен ине дайындайды;

• пациентке процедура мақсатын түсіндіреді;

• қол гигиенасын сақтайды.

Кез келген инъекция үш негізгі кезеңнен тұрады:

1) Дайындық кезеңі.Науқастың келісімін алу, құралдарды жинау (шприц, ине, мақта, антисептик, дәрі).Мейіргер “7 дұрыстық ережесін” сақтауы тиіс:

• дұрыс дәрі;

• дұрыс доза;

• дұрыс науқас;

• дұрыс уақыт;

• дұрыс енгізу жолы;

• дұрыс құжаттау;

• дұрыс реакцияны бақылау.

2) Негізгі кезең.Инъекция орны таңдалып, тері антисептикпен өңделеді. Инені дұрыс бұрышпен енгізу қажет:

• тері астына — 45°,

• бұлшықетке — 90°,

• көктамырға — 25°.
  Дәрі баяу енгізіледі, содан кейін ине шығарылып, мақта қойылады.

3) Қорытынды кезең.Қолданылған инелер мен шприцтер арнайы “өткір қалдықтар контейнеріне” тасталады. Қол гигиенасы қайталанады, процедура туралы жазба мейіргерлік журналға енгізіледі.

3. Медициналық қауіпсіздік қағидалары

Мейіргер инъекция кезінде “Инфекцияның алдын алу үш деңгейін” білуі тиіс:

• Асептика — микробтардың енбеуін қамтамасыз ету.

• Антисептика — микробтарды жою.

• Дезинфекция — құралдарды және бетті зарарсыздандыру.

Бұдан басқа, биологиялық қауіпсіздік ұғымы да маңызды. Ол мейіргердің өз денсаулығын қорғауға бағытталған. Қолғап, маска, халат және антисептик — мейіргердің жеке қорғаныс элементтері.

4. Мүмкін болатын асқынулар

Инъекция дұрыс орындалмаса, келесі асқынулар туындауы мүмкін:

• инфильтрат немесе абсцесс (тері астында қабыну);

• гематома (қан тамыр жарылуы);

• ауа эмболиясы (инеге ауа түсу);

• аллергиялық реакция;

• инфекциялық асқынулар (гепатит, ВИЧ).

Сондықтан әр инъекциядан кейін пациенттің жағдайы 15–20 минут бақыланады.

Пациент қауіпсіздігі ұғымы

Пациент қауіпсіздігі — денсаулық сақтау жүйесінің басты құндылығы. Бұл науқастың өмірі мен денсаулығына зиян келтірмеуді қамтамасыз ететін шаралар жиынтығы.Мейіргер ісінде қауіпсіздік тек физикалық емес, психологиялық және этикалық аспектілерді де қамтиды.

Негізгі бағыттар:

1. Инфекциялық қауіпсіздік — асептика мен антисептика сақтау.

2. Физикалық қауіпсіздік — науқастың құлау, жарақат алу қаупін болдырмау.

3. Дәрілік қауіпсіздік — дозаны, препарат атауын және енгізу тәсілін қате алмастыруды болдырмау.

4. Психологиялық қауіпсіздік — жылы қатынас пен түсіністік арқылы пациенттің сенімін сақтау.

Мейіргер күнделікті жұмысында күтпеген жағдайларға тап болуы мүмкін.
Негізгі түрлері:

1. Есінен тану (синкопе) — қысқа уақыттық естен тану;

2. Қан кету (артериялық, веноздық);

3. Шок және коллапс;

4. Күйік және үсік;

5. Жарақат және сүйек сынуы.

Әр жағдайда мейіргердің алғашқы көмегі уақытылы және алгоритмге сай болуы тиіс.

Мейіргердің іс-әрекеті халықаралық “ABC” алгоритміне негізделеді:

Әріп	Мағынасы	Әрекет
A – Airway	Тыныс жолын ашу	Тілді артқа кетуден сақтау, ауыз қуысын тазалау
B – Breathing	Тыныс алу	Тыныс бар-жоғын тексеру, жасанды тыныс қажет болса жүргізу
C – Circulation	Қан айналым	Пульсті тексеру, жүрекке сыртқы массаж жасау

Алғашқы көмек көрсету кезінде ең бастысы — мейіргер мен науқастың қауіпсіздігін сақтау.

4. Қауіпсіздік техникасы және командалық әрекет

Мейіргер жалғыз емес, әрқашан команда мүшесі ретінде әрекет етеді:

• Бірі науқастың жағдайын бақылайды;

• Бірі алғашқы көмек көрсетеді;

• Бірі құрал-жабдық дайындайды және дәрігерге хабарлайды.

Бұл “Team-based Safety Approach” деп аталады — яғни, кез келген шұғыл әрекет нақты рөлдерге бөлінеді.

Мейіргер командалық жұмыс кезінде “3 К ережесін” сақтауы қажет:

1. Координация – бірлескен әрекет, артық сөзсіз түсіністік;

2. Коммуникация – нақты, қысқа, эмоциясыз ақпарат беру;

3. Кәсібилік – сабыр, дәлдік және өз рөлін білу.

5. Алғашқы көмек көрсету кезінде жиі жіберілетін қателіктер

1. Сана жоғалған науқасты дұрыс қалыпта жатқызбау (тұншығу қаупі).

2. Артериялық қан кетуде дұрыс емес жерге таңғыш салу.

3. Күйікті маймен немесе тіс пастасымен өңдеу.

4. Электр тоғынан жарақат алған адамға токты ажыратпай жақындау.

5. Тынысы жоқ адамды тексермей жасанды тыныс жасау.

Осындай қателіктер пациенттің өміріне қауіп төндіреді. Сондықтан мейіргер әрекет алгоритмін жатқа білуі және қорқыныш сезімін жеңе алуы тиіс.

Мейіргердің кәсіби жауапкершілігі ұғымы

Мейіргер ісі — адамның өмірі мен денсаулығына тікелей әсер ететін гуманистік мамандық. Сондықтан бұл салада кәсіби жауапкершілік ұғымы орталық орында тұрады.Кәсіби жауапкершілік – бұл мейіргердің өз іс-әрекетінің салдарын түсіне отырып, науқасқа, ұжымға және қоғамға қатысты міндеттерін адал орындау қабілеті.

Мейіргердің жауапкершілігі үш деңгейде қарастырылады:

1. Жеке жауапкершілік – өз білімін үздіксіз жетілдіру, клиникалық шешім қабылдауда қателікті болдырмау.

2. Кәсіби жауапкершілік – мейіргерлік стандарттарды, медициналық этиканы, құқықтық нормаларды сақтау.

3. Әлеуметтік жауапкершілік – қоғамның денсаулығын қорғау мен халық сенімін сақтау.

Мейіргердің әрекетінде «зиян келтірмеу», «адал болу» және «қамқорлық көрсету» қағидалары басты орын алады. Әрбір манипуляция, кеңес немесе шешім осы қағидаларға сүйенуі тиіс.

Кәсіби этика — бұл медициналық қызметкердің мінез-құлқын, қарым-қатынас стилін және шешім қабылдау принциптерін реттейтін моральдық нормалар жиынтығы.
Этиканың басты мақсаты – адамның қадір-қасиетін қорғау.

Мейіргердің этикалық мінез-құлқы келесі бағыттарда көрінеді:

• пациентке құрмет пен жанашырлық таныту;

• әріптестермен өзара сыйластық орнату;

• кәсіби құпияны сақтау;

• қоғам алдында адал болу;

• эмоциясын және дауыс ырғағын бақылау.

Медициналық деонтология — бұл этиканың тәжірибеде қолданылатын бөлігі. Ол мейіргердің әрбір әрекетінде «дұрыс қарым-қатынас» принципін ұстануды талап етеді.
Мысалы: пациент ренжігенде немесе ашуланғанда, мейіргер оған қарсы келмей, сабырлы түрде түсіндіруі тиіс. Бұл деонтологиялық такт деп аталады.

Қазіргі медицина командалық форматқа негізделген. Емдеу процесінде дәрігер, мейіргер, лаборант, психолог және әлеуметтік қызметкер бірігіп жұмыс істейді. Мейіргер команданың ортасында, яғни науқас пен дәрігер арасындағы байланыстырушы буын рөлін атқарады.

Тиімді команда құру үшін үш қағида маңызды:

1. Ашық коммуникация (Open Communication) – ақпаратты нақты, қысқа және сыпайы жеткізу.

2. Сенім (Trust) – әріптесіңнің кәсіби құзыреттілігіне күмән келтірмеу.

3. Жауапкершілікті бөлу (Shared Responsibility) – әркім өз міндетін білу және басқаның рөлін құрметтеу.

Мысалы, дәрігер диагноз қояды, ал мейіргер оны іске асырады және нәтижені бақылайды. Бұл өзара түсіністік пен сыйластыққа негізделген кәсіби тізбек.

Команда ішінде конфликт пайда болған жағдайда мейіргердің міндеті – жанжалды өршітпеу, сабырмен шешім іздеу. Этикалық қатынаста “Мен дұрыс, сен қателесесің” емес, “Біз бірге дұрыс шешім табамыз” деген ұстаным тиімді.

Мейіргер заң алдында да жауапты тұлға. Егер кәсіби міндетін дұрыс орындамаса немесе пациентке зиян келтірсе, бұл құқықтық жауапкершілікке әкеледі.
Мысалы:

• инъекция кезінде стерильділік бұзылса — қызметтік тәртіп бұзушылық;

• дәріні қате енгізсе — медициналық қателік (құқықтық салдар);

• пациенттің жеке мәліметін жария етсе — құпияны бұзу (этикалық құқық бұзушылық).

Сондықтан мейіргер әрқашан:

• құжаттарды дәл толтырып, жазбаша дәлел қалдыруы тиіс;

• науқастың келісімінсіз ешқандай процедура жасамауы керек;

• барлық ақпаратты тек дәрігерге немесе уәкілетті тұлғаға жеткізуі қажет.

Кәсіби жауапкершілік тек ережені орындау ғана емес, үздіксіз өзін-өзі жетілдіру процесі. Мейіргер өз тәжірибесін талдап, әр сабақтан қорытынды шығара білуі керек.
Бұл үшін рефлексия әдісі қолданылады:

• Не істедім?

• Неліктен дәл осылай істедім?

• Келесі жолы қалай жақсартамын?

Рефлексия – кәсіби қателіктерден қорықпай, оларды үйренуге айналдыратын құрал.

Клиникалық ойлау және шешім қабылдау негіздері

Клиникалық ойлау – мейіргердің кәсіби қызметіндегі ең маңызды қабілеттердің бірі. Ол тек білім мен тәжірибеге емес, нақты жағдайды талдап, логикалық шешім қабылдау дағдысына сүйенеді. Мейіргер әр әрекетін ғылыми дәлел мен бақылауға негіздеуі керек. Бұл қасиет “Evidence-Based Nursing” (дәлелді мейіргер ісі) қағидасына сәйкес келеді. Клиникалық ойлау науқастың жағдайын кешенді түрде бағалаудан басталады. Мейіргер тек физикалық белгілерге емес, психологиялық және әлеуметтік факторларға да назар аударады. Мысалы, тек жоғары температураны өлшеп қана қоймай, оның себебін, әсер етуші факторларды және пациенттің жалпы жағдайын сараптайды.

Клиникалық шешім қабылдау – бұл логикалық және кәсіби процестің бірнеше кезеңі.

1) Ақпарат жинау. Мейіргер пациенттен шағымдарын сұрайды, медициналық құжаттарды қарайды, объективті мәліметтерді (пульс, қысым, тыныс, температура) тіркейді.

2) Диагностикалық талдау. Жиналған ақпараттың негізінде мәселенің түбірін анықтайды. Мысалы, “тыныс тарылуы – өкпе ауруының белгісі ме, әлде аллергиялық реакция ма?” деген сұрақ қояды.

3) Балама шешімдерді қарастыру. Мейіргер бірнеше ықтимал әрекет нұсқасын ойластырады (мысалы: тыныс алу жолын ашу, оттегі беру, дәрігер шақыру).

4) Шешім қабылдау және орындау. Тиімді және қауіпсіз шешімді таңдап, әрекетке көшеді.

5) Бағалау және рефлексия. Нәтижені талдап, келесі жолы қалай жетілдіруге болатынын анықтайды.

Бұл тізбек “Нursing Process” моделімен (Бағалау – Жоспарлау – Іске асыру – Бағалау) тығыз байланысты.

Клиникалық ойлауды дамытуда симуляциялық тренингтердің маңызы зор.
Симуляциялық орталық – бұл нақты ауруханаға ұқсас жағдай жасалған оқу кеңістігі, онда студенттер нақты пациентсіз, бірақ өмірге жақын сценарийлер арқылы тәжірибе жинақтайды.

Артықшылықтары:

• Қателесуге және одан үйренуге мүмкіндік береді;

• Қауіпсіз ортада әрекетті қайталау арқылы дағды қалыптасады;

• Командалық жұмыс, уақытты басқару, коммуникация тәжірибесі дамиды.

Мұндай сабақтарда “стандартталған пациент” (рольдегі актер немесе манекен) қолданылады. Студенттер науқаспен қарым-қатынас, диагноз қою, шұғыл шешім қабылдау және этикалық коммуникацияны тәжірибеде үйренеді.

Клиникалық жағдайларда шешім қабылдау нақты алгоритмдерге сүйенеді. Ең танымалы — ABCDE моделі:

Әріп	Мағынасы	Мейіргер әрекеті
A – Airway	Тыныс жолы	Тыныс жолының ашықтығын тексеру, бөгде зат болса алып тастау
B – Breathing	Тыныс алу	Тыныс жиілігі мен тереңдігін бағалау, оттегі беру
C – Circulation	Қан айналым	Пульс, қан қысымын анықтау, қан кетуді тоқтату
D – Disability	Жүйке жүйесі	Сана деңгейін бағалау (AVPU шкаласы: Alert–Verbal–Pain–Unresponsive)
E – Exposure	Толық қарау	Науқастың бүкіл денесін тексеріп, қосымша жарақаттарды анықтау

Бұл модель науқасқа алғашқы көмек көрсетудің халықаралық стандарты болып саналады және барлық мейіргерлерге міндетті түрде үйретіледі.

Стандартталған пациентпен жұмыс және коммуникациялық стратегиялар

Симуляциялық оқытуда “стандартталған пациент” (Standardized Patient – SP) әдісі кеңінен қолданылады.Бұл – нақты клиникалық жағдайды бейнелейтін, науқастың рөлін орындауға арнайы дайындалған адам немесе актёр.Мұндай пациенттер оқу процесінде нақты ауру белгілерін, мінез-құлқын және эмоциялық реакцияларды қайталайды, ал студент өз дағдысын шынайы жағдайда сынай алады.Стандартталған пациентпен жұмыс істеудің негізгі мақсаты – студентке науқаспен сенімді қарым-қатынас орнату, диагностикалық сұхбат жүргізу, және этикалық шешім қабылдау дағдыларын дамыту.

Стандартталған пациент тек «жаттықтыру құралы» емес, ол кәсіби сценарийдің маңызды бөлігі.Ол нақты ауру тарихын (анамнез), өмір салтын, шағымдарын және мінез ерекшеліктерін нақты жеткізуі керек.Мысалы:

• Гипертониямен ауыратын 58 жастағы ер адам,

• Тыныс алу қиындаған баланың анасы,

• Ауырсынуға шағымданған жас әйел, т.б.

Студент бұл пациентпен қарым-қатынас жасап, сұрақтар қояды, симптомдарды анықтайды және өз әрекетін кәсіби тұрғыда жүргізеді.
Сабақ соңында стандартталған пациент студентке кері байланыс береді — оның сөйлеу мәдениеті, көзқарасы мен эмпатия деңгейін бағалайды.

Мейіргердің тиімді коммуникациясы емдеу процесінің табысына тікелей әсер етеді.Дұрыс қарым-қатынас науқастың сенімін арттырады, стресс деңгейін төмендетеді және емге ынтасын күшейтеді.

Коммуникацияның негізгі принциптері:

1. Сыпайылық және эмпатия. Әр науқастың жағдайына түсіністікпен қарау.

2. Белсенді тыңдау (Active listening). Пациенттің сөзін бөлмей, көзіне қарап тыңдау.

3. Ашық сұрақтар қою. Мысалы: “Ауырсыну қашан басталды?” немесе “Қай жерде қатты сезіледі?”.

4. Қысқа және нақты жауап беру. Медициналық терминдерді қарапайым тілмен түсіндіру.

5. Эмоцияны бақылау. Сабырлы дауыс ырғағы мен бейтарап мимика — кәсіби мәдениеттің белгісі.

Мейіргердің әрбір сөзі мен қимылы пациенттің сеніміне әсер ететінін ұмытпау керек.

Клиникалық жағдайда мейіргер келесі стратегияларды қолданады:

• “SOLER” моделі (Egan, 2013):
  S – Sit squarely (бетпе-бет отыру);
  O – Open posture (ашық қалып);
  L – Lean forward (аздап еңкею – қызығушылық белгісі);
  E – Eye contact (көзбен байланыс);
  R – Relax (босаңсыған күйде болу).
  Бұл модель мейіргерге пациентпен сенімді байланыс орнатуға көмектеседі.

• “SBAR” коммуникация моделі (Situation – Background – Assessment – Recommendation):
  Бұл қысқа және нақты кәсіби қарым-қатынас әдісі, әсіресе дәрігерге ақпарат жеткізу кезінде қолданылады.
  Мысалы:
  Situation: “Пациенттің температурасы 39°C.”
  Background: “3 күн бойы жоғары.”
  Assessment: “Жалпы жағдай орташа.”
  Recommendation: “Қосымша тексеріс және дәрігер бақылауын ұсынамын.”

SBAR моделі коммуникациядағы қателіктерді азайтады және медициналық команданың тиімділігін арттырады.

Пациентпен сөйлесу кезінде мейіргер келесі этикалық қағидаларды ұстануы керек:

• Құпиялықты сақтау;

• Науқасқа құрметпен қарау;

• Жалған уәде бермеу;

• Әр әрекетті түсіндіру;

• Сөйлесудің мәдени және жас ерекшеліктерін ескеру.

Этикалық такт – бұл сөз таңдаудағы, үн ырғағындағы және ым-ишарадағы сыпайылық. Мысалы, ауыр диагнозы бар науқаспен сөйлескенде: “Сіздің жағдайыңыз жақсарады, біз бәрін бірге жеңеміз” — деген жылы сөйлем кәсіби қолдау болып саналады.

Шұғыл көмек көрсету кезінде мейіргердің клиникалық әрекет алгоритмдері (ABCDE моделі және практикалық қолдану)

Шұғыл көмек — бұл өмірге қауіпті жағдай туындағанда науқастың өмірлік қызметін қалпына келтіруге бағытталған мейіргердің жедел әрекеттер жиынтығы.Мейіргердің әр қадамы жылдам, нақты және қауіпсіз болуы қажет, себебі кейде шешім қабылдау уақыты секундтармен өлшенеді.Мұндай жағдайда негізгі мақсат — пациенттің өмірлік функцияларын (тыныс алу, қан айналым, сана) тұрақтандыру және дәрігер келгенге дейін алғашқы көмек көрсету.

Шұғыл көмектің бастамасы — жылдам бағалау.Мейіргер алдымен өзін және науқасты қауіптен қорғауы тиіс (“Safety first” қағидасы).
Содан кейін визуалды және функционалды бағалау жүргізіледі:

• Науқастың түсі (бозару, көгеру, терлеу);

• Сана деңгейі (сөйлей ме, жауап бере ме);

• Тыныс алу және пульс жиілігі.

Бұл бастапқы бағалау 30 секундтан аспауы керек және шешім қабылдауға негіз болады.

Шұғыл көмек көрсету кезінде халықаралық деңгейде қолданылатын негізгі модель — ABCDE алгоритмі.Ол науқастың жағдайын кезеңмен бағалауға және көмек көрсетуге мүмкіндік береді.

Әріп	Ағылшынша атауы	Мазмұны және мейіргердің әрекеті
A – Airway	Тыныс жолдары	Тыныс жолының ашықтығын тексеру, бөгде зат болса алып тастау, науқасты шалқасынан жатқызу, басын артқа шалқайту.
B – Breathing	Тыныс алу	Тыныс жиілігі мен тереңдігін бағалау; қажет болса оттегі беру; жасанды тыныс алу (ауыздан ауызға).
C – Circulation	Қан айналым	Пульс пен қан қысымын анықтау; қан кету болса, қысым таңғыш немесе турникет қою.
D – Disability	Жүйке жүйесінің жағдайы	Сана деңгейін тексеру (AVPU шкаласы: Alert – Verbal – Pain – Unresponsive); қарашық реакциясын бағалау.
E – Exposure	Толық қарау	Киімін шешіп, денені толық қарап шығу; қосымша жарақат, күйік, үсік бар-жоғын тексеру.

ABCDE алгоритмі – кез келген шұғыл жағдайда қолдануға болатын әмбебап тәсіл. Ол науқастың өмірлік функцияларын жүйелі бағалауға мүмкіндік береді және дұрыс көмек ретін сақтайды.

Клиникалық жағдай:

Пациент есінен танған, тынысы баяу, пульс әлсіз, қан қысымы төмен.

Мейіргер әрекеті:

1. A — Науқастың ауыз қуысын тексеріп, тыныс жолын ашады.

2. B — Тыныс жоқ болса, жасанды тыныс беру (2 рет).

3. C — Пульс пен қысымды тексеру. Егер жүрек соғысы жоқ болса — жүрекке тікелей емес массаж (30 рет).

4. D — Егер сана оралса, науқасты тұрақты қалыпқа жатқызу.

5. E — Толық қарап, жарақат бар-жоғын тексеру.

Бұл әрекеттердің барлығы нақты уақыт пен қауіпсіздік стандарттары бойынша жүргізіледі.

Шұғыл жағдайда мейіргер:

• Қорқынышты жағдайларда да сабырлы және сенімді болуы тиіс;

• Науқастың жеке кеңістігі мен ар-намысын сақтау қажет;

• Барлық әрекеттерді дауыс шығарып түсіндіру (командалық жұмыс үшін маңызды).

Мысалы:

“Мен тыныс жолын тексеріп жатырмын.”
“Қан кетуді тоқтатамын.”
Бұл әдіс команданың үйлесімді жұмыс істеуіне және пациенттің қауіпсіздігіне әсер етеді.

II. ПРАКТИКАЛЫҚ НЕГІЗ

Тақырыбы: Мейіргер ісінің негіздері және кәсіби этика мен деонтология қағидаларын тәжірибеде қолдану
Сабақ түрі: тәжірибелік (симуляциялық және жағдаяттық)
Қолданылатын әдістер: кейс-талдау, рөлдік ойын, топтық пікірталас, өзін-өзі бағалау, рефлексия
Құрал-жабдықтар: симуляциялық манекен, бейнекамера (видео-feedback), бағалау парағы, этикалық кодекс парағы, флипчарт

Сабақтың мақсаты

1. Студенттердің кәсіби этика мен деонтология қағидаларын нақты клиникалық жағдаяттарда қолдана білу қабілетін қалыптастыру.

2. Науқаспен қарым-қатынас жасау мәдениетін дамыту.

3. Командалық жұмыс пен жауапкершілікті күшейту.

Күтілетін нәтижелер

Сабақ соңында студент:

• Этикалық және деонтологиялық ұстанымдарды практикада қолданады;

• Пациентпен дұрыс қарым-қатынас орната алады;

• Командалық шешім қабылдау процесіне белсенді қатысады;

• Өзін-өзі және топтағы серіктестерін объективті бағалай алады.

№1 Жағдаят:

Түнгі кезекшілік кезінде бөлімге жаңа пациент жеткізілді. Ол қатты қобалжып, емшарадан бас тартуда. Мейіргер оның сенімін арттыруы керек, бірақ бөлімде басқа пациенттер де күтуде.

Тапсырма:

• Әр топ өз шешімін ұсынады: мейіргердің әрекеті қандай болу керек?

• Рөлдік ойын түрінде көрсету:

  • 1 топ – пациенттің рөлін ойнайды;

  • 2 топ – мейіргер рөлінде;

  • 3 топ – бақылаушылар (этикалық кодекс бойынша бағалау жүргізеді).

Талдау сұрақтары:

1. Мейіргер пациенттің сенімін арттыру үшін қандай сөздер немесе әрекеттер қолданды?

2. Қай жерде этика бұзылуы мүмкін еді?

3. Егер уақыт жетпесе, мейіргер не істеуі керек?

Топтық қорытынды: әр топ өз шешімін флипчартқа жазып, сынып алдында қорғайды.

№2 Жағдаят:

Науқас өз диагнозын білгісі келмейді. Дәрігер оны айтуға болмайды деп ескертті. Бірақ пациент сізге (мейіргерге) «шындықты айтыңызшы» деп сұрайды.

Тапсырма:

• 3 топ этикалық шешімнің нұсқаларын ұсынады:

  1. Шындықты айту керек пе?

  2. Мейіргердің борышы қайсы — адалдық па, әлде дәрігердің нұсқауын сақтау ма?

• Әр топ өз пікірін дәлелдейді, ICN этикалық кодексіне сүйенеді.

• Талқылау соңында топтар бірлесіп «Этикалық шешім қабылдау алгоритмін» жасайды.

Тақырыбы: Мейіргердің кәсіби және жеке қасиеттері. Кәсіби этика және құжат жүргізудегі мәдениет
Сабақ түрі: практикалық-симуляциялық
Қолданылатын әдістер: жағдаяттық талдау (case-study), құжат үлгісімен жұмыс, рөлдік ойын, өзін-өзі бағалау
Құрал-жабдықтар: медициналық карта үлгісі (№003/у), симуляциялық үстел, флипчарт, бейнематериал «Кәсіби қарым-қатынас мәдениеті», бағалау парақтары

Сабақтың мақсаты

1. Мейіргердің кәсіби және жеке қасиеттерін тәжірибе барысында қолдану.

2. Медициналық құжат жүргізу кезінде этикалық және деонтологиялық талаптарды сақтау.

3. Коммуникативтік мәдениетті және жауапкершілікті арттыру.

Күтілетін нәтижелер

Сабақ соңында студенттер:

• Мейіргердің кәсіби бейнесін сипаттап, негізгі қасиеттерін тәжірибеде қолдана алады;

• Медициналық құжаттарды дұрыс толтыру ережесін біледі;

• Этикалық және заңдық нормаларды сақтап әрекет етеді;

• Топтық жұмыс пен өзара қолдаудың маңызын түсінеді.

№1 Жағдаят:

Сіз бөлімшеде жаңа мейіргерсіз. Дәрігер сізге пациенттің қан қысымын және температура көрсеткіштерін медициналық картаға енгізуді тапсырды. Бірақ сіз байқасаңыз, алдыңғы мейіргер кейбір жазбаларды толық толтырмаған.

Тапсырма:

• Әр топқа бос №003/у “Мейіргерлік жазба” үлгісі беріледі.

• Топ мүшелері бірге отырып, үлгіде қандай қателіктер кеткенін анықтап, дұрыстап толтырады.

• Талқылау кезінде этикалық тұрғыдан қалай әрекет ету керектігі талданады (мысалы, әріптестің қатесін байқаса не істеу керек?).

Талқылау сұрақтары:

1. Мейіргердің жазбаларындағы дәлдік неге маңызды?

2. Құжаттағы этикалық қателік (мысалы, науқастың аты дұрыс жазылмаса) неге қауіпті?

3. Өзара сыйластықты сақтай отырып, әріптеске ескерту қалай жасалады?

№2 Сценарий:

Пациент дәрігерге ренжіп, “менімен ешкім сөйлеспейді” дейді. Мейіргердің міндеті — пациентті тыныштандыру, түсіндіру және оның сенімін қалпына келтіру.

Рөлдер:

• Пациент

• Мейіргер

• Бақылаушы (этикалық талдаушы)

Орындалу барысы:

• Әр топ өз рөлін ойнайды (3–5 мин.).

• Қалған топтар бақылаушы ретінде ICN этикалық кодексі бойынша әрекетті бағалайды.

• Кейін талдау және кері байланыс беріледі.

Талқылау сұрақтары:

• Қай сөйлем немесе қимыл пациенттің сенімін арттырды?

• Қай жерде кәсіби шекара сақталмады?

• Мейіргердің сөйлеу мәнері мен дауыс ырғағы неліктен маңызды?

Тақырып: Негізгі мейіргерлік манипуляциялар: дене қызуын өлшеу, қан қысымын анықтау және санитарлық-гигиеналық талаптарды сақтау
Сабақ түрі: практикалық-симуляциялық
Қолданылатын әдістер: демонстрация, рөлдік ойын, өзара бағалау, рефлексия, мини-тест
Құрал-жабдықтар: термометр, тонометр, спирт, мақта, бір реттік қолғаптар, антисептик, бейнематериал «Қан қысымын дұрыс өлшеу», бақылау парақтары, флипчарт

Сабақтың мақсаты

1. Студенттерге дене қызуы мен қан қысымын анықтау дағдыларын қалыптастыру.

2. Санитарлық-гигиеналық және қауіпсіздік талаптарын тәжірибеде орындауға үйрету.

3. Пациентпен кәсіби және этикалық қарым-қатынас орнату қабілетін дамыту.

Күтілетін нәтижелер

Сабақ соңында студент:

• Дене қызуын және қан қысымын өлшеу тәсілдерін өз бетінше орындай алады;

• Манипуляция кезінде санитарлық-гигиеналық талаптарды сақтайды;

• Пациентпен әдепті және сенімді қарым-қатынас жасайды;

• Өз жұмысын бақылау және бағалау парағы арқылы талдай алады.

№1

Мақсаты: студенттің температура өлшеу әдісін меңгеруі.
Қадамдары:

1. Қолды сабындап жуу немесе антисептикпен өңдеу.

2. Термометрдің бүтіндігін тексеру.

3. Пациентке процедураның мақсатын түсіндіру.

4. Термометрді қолтық астына орналастыру (немесе электронды құрылғыны қосу).

5. 5–7 минуттан кейін нәтижені оқу және картаға жазу.

6. Құралды антисептикке салу және қолды қайта өңдеу.

Бақылау парағы: студенттер өз жұбының әрекеттерін белгілейді (иә/жоқ түрінде).

Критерийлер:

• Қол гигиенасы сақталды ма?

• Құрал бүтіндігін тексерді ме?

• Пациентпен сөйлесу мәдениеті бар ма?

• Нәтиже дәл енгізілді ме?

№2

Мақсаты: студенттің тонометрмен дұрыс жұмыс істеуін үйрету.
Қадамдары:

1. Науқас тынығып, отыру қалпында 5 минут демалады.

2. Мейіргер манжетаны иық деңгейінен 2–3 см жоғары орайды.

3. Манометр көрсеткішін бақылап, ауа шығара отырып қысымды анықтайды.

4. Алынған нәтижені екі рет қайталап, орташа мәнін шығарады.

5. Деректерді мейіргерлік картаға енгізеді.

6. Қолданған құралдарды дезинфекциялайды.

Рөлдік элемент:

• 1 студент – мейіргер, 1 студент – пациент, 1 студент – бақылаушы.
  Бақылаушы этикалық және техникалық талаптарға сүйеніп бағалау жасайды.

Қауіпсіздік ережесі: манжетаны шамадан тыс қатты қысуға болмайды; қысымды өлшеу аралығы кемінде 3 минут болуы керек.

№3

Мақсаты: санитарлық режимді сақтау мен пациентке жайлылық жасау дағдыларын дамыту.
Жаттығу:

• Жұптар “госпиталь бөлмесін дайындау” және “қолды дұрыс жуу” алгоритмін орындайды.

• Оқытушы гигиена мен құралдардың дұрыс орналасуын тексереді.

• Әр топ өз жұмыс орнын көрсетіп, қателіктерді талдайды.

Тақырып: Инъекция жасау техникасы, жара таңу және катетер орнату. Медициналық қауіпсіздік қағидалары
Сабақ түрі: практикалық (симуляциялық оқыту негізінде)
Қолданылатын әдістер: демонстрация, топтық жаттығу, рөлдік ойын, өзара бағалау, рефлексия
Құрал-жабдықтар: манекен немесе фантом, бір реттік шприцтер, қолғап, антисептик, таңғыш материалдар, катетер үлгісі, стерильді үстел, қалдықтарға арналған контейнер

Сабақтың мақсаты

1. Инъекция жасау, жара таңу және катетер орнату техникасын меңгерту.

2. Стерильділік пен медициналық қауіпсіздік қағидаларын іс жүзінде сақтауға үйрету.

3. Пациентпен жұмыс кезінде кәсіби этика мен коммуникацияны дамыту.

Күтілетін нәтижелер

Сабақ соңында студент:

• Инъекция, жара таңу және катетер қоюды алгоритм бойынша орындай алады;

• Құралдарды дұрыс дайындап, зарарсыздандыру ережелерін сақтайды;

• Қалдықтарды қауіпсіз жояды;

• Пациентке процедураның мақсатын түсіндіріп, кәсіби қарым-қатынас орната алады;

• Өз жұмысын бақылау және бағалау парағы бойынша талдайды.

№1

Мақсаты: студенттің бұлшықетке және тері астына инъекция жасау дағдысын қалыптастыру.
Қадамдары:

1. Қолды антисептикпен өңдеу.

2. Қажетті құралдарды дайындау (шприц, ине, антисептик, мақта, дәрі).

3. Пациентке процедура мақсатын түсіндіру.

4. Инъекция орнын таңдау (мысалы, дельта немесе глютеалды аймақ).

5. Теріні антисептикпен сүрту.

6. Ине енгізу бұрышы — 90° (бұлшықетке), 45° (тері астына).

7. Дәріні баяу енгізіп, инені шығару.

8. Жара орнын мақтамен жауып, утилизация жүргізу.

Қауіпсіздік талаптары:

• Шприц пен инелерді қайта пайдалануға болмайды.

• Процедура алдында және кейін қолғап міндетті.

• Инені арнайы контейнерге тастау керек.

Рөлдік элемент: бір студент – «мейіргер», бір студент – «пациент», біреуі – «бақылаушы».

№2

Мақсаты: жараны асептикалық ережелермен таңу және инфекцияның алдын алу.
Қадамдары:

1. Стерильді таңғыш пен құралдарды дайындау.

2. Қолды өңдеп, қолғап кию.

3. Ескі таңғышты шешу және жара айналасын антисептикпен тазалау.

4. Жараны стерильді дәкемен жабу.

5. Таңғыштың бекітілуін тексеру.

6. Қолданылған материалды зарарсыздандыру контейнеріне тастау.

Этика: таңу кезінде пациенттің эмоциялық жағдайына көңіл бөлу, ауырсынуды азайту үшін жылы сөз айту.

№3

Мақсаты: катетер орнату кезіндегі дайындық пен қауіпсіздік дағдысын қалыптастыру.
Қадамдары:

1. Пациенттің келісімін алу және процедураны түсіндіру.

2. Қолды өңдеп, қолғап кию.

3. Катетер орнын антисептикпен сүрту.

4. Катетерді венаға енгізу, бекіту және сұйықтық ағынын тексеру.

5. Процедурадан кейін құралдарды дезинфекцияға жіберу.

6. Процедура уақыты мен науқастың жағдайын мейіргерлік картаға жазу.

Қауіпсіздік:

• Қанмен жанасқанда қолғапты міндетті түрде ауыстыру.

• Шприц, катетер қалдықтарын «қатты қалдықтарға арналған контейнерге» тастау.

Тақырып: Пациентпен кәсіби қарым-қатынас және эмоционалды қолдау көрсету
Сабақ түрі: практикалық (рөлдік, тренингтік сабақ)
Қолданылатын әдістер: рөлдік ойын, жағдаяттық талдау, коммуникативтік жаттығу, өзін-өзі және өзара бағалау, рефлексия
Құрал-жабдықтар: бейнематериал «Эмпатия мейіргердің кәсіби қасиеті ретінде», флипчарт, бағалау парағы, эмоция карточкалары, диктофон (аудио кері байланыс үшін)

Сабақтың мақсаты

1. Пациентпен кәсіби және этикалық тұрғыда дұрыс қарым-қатынас орнату дағдыларын қалыптастыру.

2. Эмпатия, тыңдау мәдениеті және психологиялық қолдау көрсету қабілетін дамыту.

3. Коммуникативтік этиканы практикада қолдануға үйрету.

Күтілетін нәтижелер

Сабақ соңында студент:

• Пациентпен диалогты дұрыс құра алады;

• Белсенді тыңдау және эмпатия техникасын қолданады;

• Психологиялық жағдаяттарды кәсіби шеңберде шешеді;

• Өзара және өзін-өзі бағалау жүргізе алады;

• Пациентпен қарым-қатынас кезінде этиканы сақтайды.

№1

Жағдаят: Пациент ашулы және реніш білдіріп отыр: “Мені ешкім тыңдамайды, дәріні уақытында бермедіңдер!” Мейіргердің міндеті — науқастың сенімін қайта қалыптастыру және эмоциясын басқару.

Рөлдер:

• Мейіргер (1 студент)

• Пациент (1 студент)

• Бақылаушы (1 студент)

Тапсырма:

• Әр рөлдік жұп 3–5 минут ішінде диалог орындайды.

• Мейіргер белсенді тыңдау және эмпатия техникасын қолдануы керек (мысалы, “Мен сізді түсінемін”, “Сіз үшін бұл жағдай қиын болғанын білемін”).

• Бақылаушы қарым-қатынас этикасын бағалау парағы арқылы талдайды.

Талқылау сұрақтары:

1. Қай сөздер немесе әрекеттер пациентті тыныштандырды?

2. Қай жерде мейіргер эмоцияны дұрыс басқара алмады?

3. Қарым-қатынас тиімді болу үшін не өзгертуге болады?

№2

Мақсаты: пациенттің сезімін түсініп, тыңдау арқылы қолдау көрсету.

Жаттығу барысы:

• Студенттер жұпқа бөлінеді.

• Бірі — “пациент”, бірі — “мейіргер”.

• Пациент өміріндегі шағын жағымсыз жағдайды айтады (мысалы, ауруханаға алғаш рет келу қорқынышы).

• Мейіргер тек тыңдап, арасында түсінгенін қайта айтып отырады (“Демек, сізге қорқынышты болғаны рас қой?”, “Мен сіздің уайымыңызды түсінемін”).

• 5 минуттан соң рөлдер ауысады.

• Жаттығу соңында студенттер “тыңдалудың” әсерін талқылайды.

Күтілетін нәтиже: студент тыңдаушының көзқарасының қаншалықты маңызды екенін түсінеді.

№3

Жағдаят:

Мейіргер процедура кезінде науқасқа: “Сіз неге сабырсызсыз, бәрібір ауырмайды ғой!” деп айтты.
Пациент ренжіп, процедурадан бас тартты.

Топтық жұмыс:

1. Әр топ осы жағдайды талдайды және мейіргердің сөйлеу мәнерін түзету жолын ұсынады.

2. Топ мүшелері жаңа этикалық жауап нұсқасын жазады (мысалы, “Мен сізге ыңғайсыздық тудырмас үшін бәрін абайлап жасаймын”).

3. Нәтижесінде флипчартқа «Дұрыс және дұрыс емес сөздер» кестесін жасайды.

Тақырып: Пациенттің гигиеналық күтімін ұйымдастыру және қозғалысы шектеулі науқастармен жұмыс
Сабақ түрі: практикалық, симуляциялық
Қолданылатын әдістер: демонстрация, рөлдік ойын, топтық тәжірибе, жағдаяттық талдау, рефлексия
Құрал-жабдықтар: төсектегі манекен, дәкелер, салфеткалар, антисептик, бір реттік қолғаптар, төсек жаймалары, жаялық, ыдыс, термометр, флипчарт, бағалау парағы

Сабақтың мақсаты

1. Пациенттің жеке гигиенасын қамтамасыз ету тәсілдерін тәжірибеде меңгерту.

2. Қозғалысы шектеулі науқасқа күтім жасаудағы қауіпсіздік пен жайлылық қағидаларын үйрету.

3. Мейіргердің эмпатия, жауапкершілік және кәсіби қарым-қатынас дағдыларын дамыту.

Күтілетін нәтижелер

Сабақ соңында студент:

• Пациенттің гигиеналық күтімін дұрыс ұйымдастырады;

• Қозғалысы шектеулі науқасты қауіпсіз аудару және отырғызу техникасын орындай алады;

• Гигиеналық құралдарды дұрыс қолданады;

• Пациентпен жылы, сыпайы және түсіністікпен сөйлеседі;

• Қауіпсіздік пен санитарлық-гигиеналық талаптарды сақтайды.

№1

Мақсаты: төсекте жатқан науқастың жеке тазалығын қамтамасыз ету және жайлылық жасау.

Қадамдары:

1. Қолды антисептикпен өңдеп, қолғап кию.

2. Науқастың келісімін алу және процедура мақсатын түсіндіру.

3. Қажетті құралдарды дайындау (жаялық, жылы су, сүлгі, сабын, майлық, таза киім).

4. Бөлмені жылытып, пердені жабу – науқастың жеке кеңістігін сақтау.

5. Пациенттің денесін бөліп-бөліп жуу (жоғарыдан төмен қарай), әр бөлікті құрғатып сүрту.

6. Киім ауыстыру, төсек жаймасын тазалау.

7. Барлық қолданылған материалды арнайы контейнерге тастау, қолды қайта өңдеу.

Этика:
Процедура кезінде жылы сөз айту, түсіндіру және ұялшақтық сезімін тудырмау – кәсіби мәдениеттің маңызды бөлігі.

№2

Мақсаты: студенттің физикалық көмекті қауіпсіз көрсету дағдысын қалыптастыру.

Қадамдары:

1. Пациентке не істейтінін алдын ала хабарлау.

2. Арқаны және аяқтарды тірек нүктелері арқылы ұстап, дене салмағын пайдаланып аудару.

3. Арнайы төсек тұтқаларын немесе белбеуді қолдану (егер бар болса).

4. Науқасты жартылай отырғызу және жастықпен тіреу.

5. Ауырсыну белгілері болса, процедураны тоқтату.

Қауіпсіздік:

• Мейіргер өз белін тік ұстап, иықпен емес, аяқ бұлшықеттерімен күш қолдануы керек.

• Науқастың қолы мен аяғы қысылып қалмауын қадағалау.

Жағдаяттық элемент:

“Сіз төсектегі егде жастағы науқасты бір қырына аударуыңыз керек. Ол әлсіз және қорқады.”Студенттер жұппен бұл жағдайды сахналайды, этикалық мінез-құлық танытады.

№3

Мақсаты: күтім жағдайының санитарлық-гигиеналық сапасын қамтамасыз ету.

• Бөлмені желдету, төсек айналасын реттеу, құралдарды стерильдеу.

• Артық заттарды алып тастау, қалдықтарды бөлек жинау.

• Мейіргерлік журналға “бөлме тазалау уақыты мен жауапты тұлға” туралы жазба енгізу.

Тақырып: Пациент қауіпсіздігі және төтенше жағдайдағы мейіргердің әрекеті (жарақат, қан кету, есінен тану, күйік)
Сабақ түрі: практикалық (симуляциялық, командалық)
Қолданылатын әдістер: клиникалық сценарий, командалық жұмыс, жағдайлық талдау (case-study), видео-талдау, өзіндік бағалау
Құрал-жабдықтар: симуляциялық манекен, бинт, антисептик, алғашқы көмек қобдишасы, салқын компресс, турникет, бейнекамера (талдау үшін), бағалау парағы, флипчарт

Сабақтың мақсаты

1. Төтенше жағдайларда (жарақат, қан кету, есінен тану, күйік) мейіргердің алғашқы әрекеттерін іс жүзінде орындауға үйрету.

2. Пациент қауіпсіздігін сақтау мен медициналық тәуекелдерді азайту принциптерін меңгерту.

3. Командалық әрекет пен шұғыл шешім қабылдау қабілетін дамыту.

Күтілетін нәтижелер

Сабақ соңында студент:

• Төтенше жағдайда алғашқы көмек көрсету алгоритмін орындай алады;

• Пациент қауіпсіздігін қамтамасыз ету қағидаларын түсінеді;

• Қан кету, есінен тану, күйік сияқты клиникалық жағдайларда дұрыс шешім қабылдайды;

• Командамен жұмыс істейді және рөлін орындай алады;

• Өзін-өзі және өзара бағалау арқылы өз әрекетіне талдау жасайды.

№1

Жағдаят: Науқас қолын жарақаттап, қан көп кетіп жатыр. Дәрігер жоқ. Мейіргердің міндеті – алғашқы көмек көрсету және қан кетуді тоқтату.

Қадамдары:

1. Қолғап кию және науқастың жағдайын бағалау.

2. Қанның түрін анықтау (венозды/артериялық).

3. Қолданылатын әдіс:

   • венозды қан кету → қысым таңғыш қою;

   • артериялық қан кету → турникет салу (жарадан 3–5 см жоғары).

4. Қан кетуді тоқтатып, жара орнын антисептикпен өңдеу.

5. Науқасқа тыныштық беру, дәрігерді шақыру.

Командалық элемент: бір студент таңғыш салады, екіншісі науқастың жағдайын бақылайды, үшіншісі журналға уақыт пен әрекеттерді жазады.

Қателікке талдау:
– турникетті ұзақ ұстау,
– дұрыс қысым бермеу,
– пациентпен байланыс орнатпау.

№2

Жағдаят:

Пациент манипуляция кезінде кенеттен есінен танды.

Мақсат: сана жоғалту жағдайында алғашқы көмек көрсету.
Қадамдары:

1. Науқастың есін тексеру (“сіз мені естисіз бе?”).

2. Дем алу мен тамыр соғысын анықтау.

3. Егер тыныс жоқ болса – ABC алгоритмі:

   • Airway: тыныс жолын ашу;

   • Breathing: жасанды тыныс (ауыздан ауызға);

   • Circulation: жүрекке сыртқы массаж (30:2 қатынасы).

4. Егер тыныс бар – аяқты сәл көтеріп, басын жанына бұрып, тынығуға жағдай жасау.

5. Қан қысымын өлшеп, журналға жазу.

Рөлдік үлгі:

• 1 студент – пациент,

• 2 студент – көмек көрсетушілер,

• 1 студент – уақыт пен алгоритмді бақылайды.

Этикалық талап: көмек көрсету кезінде сабырлы болу және айналада үрей тудырмау.

№3

Жағдаят:

Пациент ыстық шайды үстіне төгіп алды. Мейіргер алғашқы көмек көрсетуі тиіс.

Қадамдары:

1. Күйік орнын 10–15 минут салқын сумен шаю.

2. Киімді абайлап шешу (теріге жабысып тұрса, жыртпау).

3. Стерильді таңғыш қою, май немесе майлы ерітінді қолданбау.

4. Пациентке жылы сусын беру, тыныштық сақтау.

5. Жағдайын тіркеу және дәрігерге хабарлау.

Қате нұсқалар: күйікке тіс пастасы немесе май жағу – тыйым салынған.
Топтық талдау: не дұрыс, не бұрыс – флипчартта белгіленеді.

Аралық бақылау

Бақылау 3 станциядан тұрады. Әр станцияда студент нақты клиникалық тапсырманы орындайды.Бағалау парақтары критериалды жүйе арқылы толтырылады (100 балл шкаласы).

№ 1. Қан қысымын өлшеу және нәтижесін талдау

Тапсырма:
Пациенттің қан қысымын анықтап, нәтижені медициналық картаға енгізу, нормадан ауытқуды түсіндіру.

Тексеру параметрлері:

1. Тонометрдің дұрыстығын тексеру.

2. Манжетаны дұрыс орау.

3. Пульсті анықтау, нәтижені оқу.

4. Деректерді жазу.

5. Қорытынды шығару (мысалы: 150/95 мм сын.бағ. – гипертония белгілері).

№ 2. Жара таңу және инфекциялық қауіпсіздік

Тапсырма:
Жараны асептикалық ережелермен таңу, антисептик қолдану және қалдықтарды жою.

Тексеру параметрлері:

1. Қол гигиенасы және қолғап қолдану.

2. Жара орнын антисептикпен өңдеу.

3. Стерильді таңғышты дұрыс бекіту.

4. Инфекция қаупін түсіндіру.

5. Қолданылған материалдарды жою тәртібі.

Станция 3. Төтенше жағдайдағы әрекет

Тапсырма:
Науқас кенет есінен танды. “ABC” алгоритмі бойынша алғашқы көмек көрсету.

Қадамдары:

• Тыныс жолын ашу (A – airway)

• Тынысты тексеру (B – breathing)

• Жүрекке сыртқы массаж (C – circulation)

• Жағдайды бағалау және дәрігерге хабарлау

I. Теориялық сұрақтар

1. Қан қысымын өлшеу кезінде манжетаның тым қатты тартылуы неліктен нәтиженің бұрмалануына әкеледі?
   A) тамырды толық қысады, қан ағымы тоқтайды
   B) ауа жетпейді
   C) тонометрдің шкаласы бұзылады
   Дұрыс жауап: A

2. Пациент күтімін жоспарлау кезеңінің негізгі мақсаты қандай?

   • А) Пациенттің жағдайын бағалау

   • B) Нәтиже мен іс-шаралар жоспарын анықтау

   • C) Дәрілік препаратты таңдау

   • Дұрыс: B

3. Асептика мен антисептиканың айырмашылығын түсіндіріңіз (қысқаша).
   Жауап: Асептика – микроб түспеуін болдырмау, антисептика – түскен микробты жою.

4. Термометрмен жұмыс істеу кезінде ең жиі кездесетін қателік түрі және оның салдары қандай?
   Жауап: Термометрді дезинфекцияламай қолдану → инфекция таралу қаупі.

5. Қан кетуді тоқтатуда турникет қай жағдайда қолданылады және оның ең ұзақ уақыты қанша?

   • А) Венозды қан кетуде, 2 сағаттан аспайды

   • B) Артериялық қан кетуде, 1 сағатқа дейін

   • C) Капиллярлы қан кетуде, 3 сағат
     Дұрыс: B

6. Мейіргердің “эмпатия” қасиеті не үшін маңызды?
   Жауап: Пациентпен сенім мен эмоционалды байланыс орнату арқылы ем процесін жеңілдетеді.

7. Күтім процесінің төрт кезеңін атаңыз және әрқайсысының мақсатын сипаттаңыз.
   (Бағалау – Жоспарлау – Іске асыру – Бағалау)

8. Күйік кезінде алғашқы көмек көрсетудің ең жиі бұзылатын ережесі қандай және неге қауіпті?
   Жауап: Май немесе тіс пастасы жағу – теріні бітеп, инфекция дамуына себеп болады.

9. Инъекция алдында дәрі-дәрмекті тексерудің үш міндетті параметрі.
   Жауап: Атауы, жарамдылық мерзімі, концентрациясы.

10. Қозғалысы шектеулі науқасты аудару кезінде мейіргер мен пациенттің қауіпсіздігі неге бірдей маңызды?
    Жауап: Дұрыс техника сақталмаса, жарақат алу қаупі екеуіне де төнеді.

II. Жағдаяттық есептер

1-есеп:

62 жастағы науқаста гипертония белгілері (бас ауруы, беті қызару, пульс жиі). Сіз қан қысымын өлшедіңіз – 170/105 мм сын.бағ.
Сұрақ:
Мейіргердің әрекет реттілігін жазыңыз.
Жауап үлгісі:

• Науқасты отырғызу, тыныштық сақтау;

• Дәрігерді шақыру;

• Қан қысымын 10 минуттан кейін қайта өлшеу;

• Қажет болса, дәрілік терапияны дәрігер нұсқауымен беру.

2-есеп:

Пациент таңертең төсектен тұра алмай қалды, аяқ-қолы салданғандай, есі сақталған.
Сұрақ:
Мейіргер не істеуі тиіс?
Жауап:

• Жедел түрде дәрігер шақыру;

• Пациентті қозғалтпау;

• Қан қысымы мен тынысын тексеру;

• Қауіпсіз қалпында жатқызу;

• Медициналық жазбаларда жағдайды тіркеу.

Тақырып: Клиникалық жағдайды модельдеу: жарақат және қан кету кезіндегі мейіргердің іс-әрекеті
Сабақ түрі: симуляциялық практикум
Қолданылатын әдістер: клиникалық сценарий, ABCDE алгоритмі, топтық жұмыс, бейнеталдау, өзіндік рефлексия
Құрал-жабдықтар: манекен немесе фантом, таңғыштар, антисептик, турникет, қолғап, 0,9% NaCl ерітіндісі, флипчарт, бейнекамера (талдау үшін), бағалау парағы

Сабақтың мақсаты

1. Жарақат пен қан кету кезінде мейіргердің алғашқы көмек көрсету дағдыларын қалыптастыру.

2. ABCDE алгоритмін тәжірибеде қолдануға үйрету.

3. Командалық өзара әрекет пен клиникалық шешім қабылдау қабілетін дамыту.

Күтілетін нәтижелер

Сабақ соңында студент:

• Қан кетудің түрлерін (артериялық, веноздық, капиллярлық) ажырата алады;

• Қан кетуді тоқтату әдістерін (қысым таңғыш, турникет, биіктету) қолданады;

• Жарақат алған науқасқа алғашқы көмек көрсетеді;

• Симуляциялық сценарийде өз рөлін атқарады;

• Топтық және өзіндік рефлексия жүргізе алады.

Клиникалық сценарий №1: Артериялық қан кету (25 мин.)

Жағдаят:

Құрылыс алаңында жұмысшы білегін жарақаттап, қан қатты ағып жатыр. Пациент есін біледі, бірақ әлсіз.

Мейіргердің іс-әрекет алгоритмі (ABCDE):

1. A – Airway: тыныс жолының ашықтығын тексеру.

2. B – Breathing: тынысын және пульсін бағалау.

3. C – Circulation: қан кету орнын анықтау, қысым таңғыш қою. Егер қан тоқтамаса – жарадан жоғары жерге турникет салу.

4. D – Disability: есін сақтау деңгейін тексеру (AVPU шкаласы).

5. E – Exposure: басқа жарақаттардың бар-жоғын қарау.

Командалық рөлдер:

• 1 студент – мейіргер;

• 1 студент – көмекші;

• 1 студент – науқас;

• 1 студент – бақылаушы (іс-әрекетті жазып отырады).

Маңызды ереже:Турникеттің астына уақыт пен қою уақыты жазылған жазба бекітіледі.
Мысалы: “10:25 — сол қол”.

Клиникалық сценарий №2: Веноздық қан кету және жара таңу (25 мин.)

Жағдаят:

Пациенттің тізе тұсы кесілген, қою қара түсті қан баяу ағып тұр.

Мейіргердің іс-әрекеті:

1. Қолғап кию, жара орнын антисептикпен тазалау.

2. Қысым таңғыш салу.

3. Аяқты көтеру арқылы веноздық ағымды баяулату.

4. Науқастың жағдайын бақылау және дәрігерге хабарлау.

Қателікке талдау:

• Таңғыш тым бос немесе тым қатты салынса — тіндердің ишемиясы болуы мүмкін.

• Пациенттің жай-күйін бақыланбау — шок қаупін арттырады.

Клиникалық жағдайды талдау (20 мин.)

Барлық топ орындағаннан кейін, оқытушы бейнежазбаны көрсетіп, талдау жүргізеді:

• Қай команда жылдам әрі тиімді әрекет етті?

• Қай жерде алгоритм бұзылды?

• Пациенттің қауіпсіздігі мен коммуникация деңгейі қалай болды?

Бұл кезеңде “Stop–Start–Continue” әдісі қолданылады:

• Stop – не істеуді тоқтату керек?

• Start – нені енгізу керек?

• Continue – не жақсы орындалды, жалғастыру қажет?

Тақырып: Стандартталған пациентпен шұғыл сценарийді орындау және коммуникация дағдыларын дамыту
Сабақ түрі: Симуляциялық (рөлдік және коммуникативтік тренинг)
Қолданылатын әдістер: стандартталған пациент, рөлдік ойын, ABCDE алгоритмі, кері байланыс, рефлексия
Құрал-жабдықтар: стандартталған пациент (актер немесе студент), манекен, қан қысымын өлшеу аппараты, термометр, антисептик, 0,9% NaCl, алғашқы көмек қобдишасы, бейнежазба құрылғысы, бағалау парағы

Сабақтың мақсаты

1. Студенттерді стандартталған пациентпен кәсіби қарым-қатынас жүргізуге үйрету.

2. Шұғыл жағдайдағы коммуникация мен шешім қабылдау дағдыларын жетілдіру.

3. ABCDE моделі негізінде клиникалық ойлау және сенімді әрекет ету қабілетін қалыптастыру.

Күтілетін нәтижелер

Сабақ соңында студент:

• Пациенттің жағдайын дұрыс бағалай алады (ABCDE моделі бойынша);

• Шұғыл көмек көрсетуді сценарий негізінде орындайды;

• Пациентпен тиімді сөйлеседі, этикалық нормаларды сақтайды;

• Командалық коммуникация ережелерін ұстанады (SBAR, Closed-loop);

• Өзіндік және топтық рефлексия жүргізеді.

Жағдаят:

54 жастағы ер адам деміге алмай, кеудесін ұстап отыр. Пациент үрейленген, беті бозарған.

Мейіргердің іс-әрекет алгоритмі:

1. A (Airway) – тыныс жолының ашықтығын тексеру, қажет болса басты шалқайтып, ауа кіруін қамтамасыз ету.

2. B (Breathing) – тыныс жиілігі мен тереңдігін бағалау, оттегі маскасын дайындау.

3. C (Circulation) – пульс пен қан қысымын өлшеу, нәтижені дауыстап айту (“Қысым 90/60, пульс әлсіз”).

4. D (Disability) – науқастың санасын тексеру (AVPU шкаласы).

5. E (Exposure) – кеудені қарап, қосымша жарақат жоқ екеніне көз жеткізу.

Коммуникативтік әрекет:

• Пациентке сабырмен сөйлеу:

“Сізге көмектесеміз, терең тыныс алыңыз.”

• Науқасқа процедураның мақсатын түсіндіру.

• Әріптеске нақты нұсқау беру:

“Айдана, оттегі дайындаңыз, мен қысымды өлшеймін.”

Бақылаушы студент – команданың жұмысын, қарым-қатынас стилін және этиканы бағалайды.

Жағдаят:

Науқас ашулы: “Менің жағдайыма ешкім көңіл бөлмейді, дәрі уақытында берілмейді!”

Мейіргердің міндеті:

• Пациентті тыныштандыру және сенім орнату.

• Эмпатиялық жауап үлгісін қолдану:

“Сіз үшін бұл жағдай қиын екенін түсінемін.”
“Мен сіздің жағдайыңызды тексеремін және бәрін бақылауда ұстаймыз.”

Жаттығу қадамдары:

1. Пациенттің сезімін атау (мысалы, “сіз ашуланып тұрсыз ба?”);

2. Мәселені нақтылау;

3. Сенімді сөздер айту (“Біз көмектесеміз”);

4. Этикалық қорытынды жасау.

Күтілетін нәтиже: студент науқаспен сөйлескенде дауыс ырғағын, көзқарасын және эмоциясын бақылай алады.

Жағдаят:

Науқас клиникада жүргенде кенет есінен танды.

Рөлдер:

• 1 студент – мейіргер (лидер)

• 1 студент – көмекші

• 1 студент – бақылаушы

• 1 студент – пациент (стандартталған)

Алгоритм:

1. Науқастың есін тексеру (иықтан сілкіп, “сіз мені естисіз бе?” деп сұрау).

2. Тыныс пен пульсті анықтау.

3. Егер тыныс жоқ болса – жасанды тыныс пен жүрек массажы (30:2).

4. Егер есін жинаса – тыныштық орнату және өмірлік көрсеткіштерін бақылау.

Командалық байланыс:

• Мейіргер нұсқау береді:

“Мен тыныс тексеремін, сен пульсті қара.”

• Көмекші нақты жауап береді:

“Пульс бар, бірақ әлсіз.”

Бақылаушы студент кейін команданың әрекетін талдайды.

Тақырып: Командалық симуляциялық емтихан (OSCE форматында)
Сабақ түрі: қорытынды симуляциялық емтихан
Қолданылатын әдістер: клиникалық сценарий, ABCDE алгоритмі, SBAR коммуникация моделі, кері байланыс және рефлексия
Құрал-жабдықтар: симуляциялық манекендер, стандартталған пациент, қан қысымын өлшеу аппараты, антисептик, оттегі маскасы, алғашқы көмек қобдишасы, бейнежазба құрылғысы, бағалау парақтары

Сабақтың мақсаты

1. Студенттердің клиникалық, коммуникативтік және командалық әрекеттерін кешенді бағалау.

2. Симуляциялық жағдайларда шұғыл шешім қабылдау және кәсіби этиканы сақтау қабілетін тексеру.

3. OSCE форматында нақты бағалау критерийлері арқылы студенттің кәсіби дайындық деңгейін анықтау.

Күтілетін нәтижелер

Сабақ соңында студент:

• Клиникалық жағдайды өздігінен талдап, әрекет алгоритмін таңдайды;

• Пациенттің өмірлік функцияларын бағалайды және алғашқы көмек көрсетеді;

• Командамен өзара байланыс орнатып, нақты рөл атқарады;

• Этикалық нормаларды және қауіпсіздік қағидаларын сақтайды;

• Өзіндік рефлексия жасай алады.

Жағдаят:

Пациент кенеттен есінен танып қалды. Сіздің міндетіңіз – жағдайды бағалау және алғашқы көмек көрсету.

Тапсырма:

• ABCDE алгоритмі бойынша толық тексеру жүргізу.

• Жүрек соғысы мен тыныс алу жоқ болса – 30:2 қатынасында СЛР жасау.

• Қан қысымы мен пульсті өлшеу.

• Тыныс қалпына келсе – науқасты тұрақты қалыпқа жатқызу.

• Әр әрекет туралы командалық түрде хабарлау (“Тыныс жоқ”, “Жүрек соғысы әлсіз”, “Массаж бастаймын”).

Жағдаят:

Пациент үрейленген, демі жетпей отыр. Ол “маған ешкім көмектеспейді” деп шағымдануда.

Тапсырма:

1. Пациенттің жағдайын бағалау (B – Breathing, C – Circulation).

2. Эмпатия мен белсенді тыңдау әдістерін қолдану.

3. SBAR моделі арқылы ақпаратты дәрігерге жеткізу.

4. Пациентпен сөйлесу кезінде дауыс ырғағын, көзқарасты және эмоцияны бақылау.

SBAR үлгісі:

• Situation: “Пациент демігіп тұр, тыныс жиілігі 28.”

• Background: “Тарихында бронх демікпесі бар.”

• Assessment: “Қазіргі жағдай орташа ауыр.”

• Recommendation: “Оттегі беру және дәрігер шақыру қажет.”

Жағдаят:

Команда жарақат алған науқасқа көмек көрсетуде. Бір мейіргер қан кетуді тоқтатып жатыр, екіншісі дәрігерге хабарлауда, үшіншісі науқастың қысымын өлшеп тұр.

Тапсырма:

• Рөлдерді нақты бөлу.

• Командалық коммуникацияны қолдану (Closed-loop communication).

• Лидердің нұсқауларын қайталап растау (“Тұзды ерітінді дайын!”, “Турникет салынды!”).

• Процедурадан кейін командалық рефлексия өткізу: не дұрыс болды, неге мән беру керек.

Тақырып: Жүрек-өкпе реанимациясы (ЖӨР) және өмірлік функцияларды қалпына келтіру кезінде мейіргердің іс-әрекеті
Сабақ түрі: Симуляциялық тренинг
Қолданылатын әдістер: клиникалық сценарий, демонстрация, рөлдік жаттығу, бейне талдау, өзіндік және топтық рефлексия
Құрал-жабдықтар: ЖӨР манекені, бетперде, қол қолғап, антисептик, дефибриллятор макеті, оттегі маскасы, бейнежазба құрылғысы, бағалау парағы

Сабақтың мақсаты

1. Студенттерге жүрек пен тыныс алу тоқтаған жағдайда алғашқы көмек көрсетуді үйрету.

2. ABC алгоритмі және СЛР (кардиопульмональды реанимация) әдістерін меңгерту.

3. Симуляциялық жағдайда сенімді әрекет ету мен командалық өзара іс-қимылды қалыптастыру.

Күтілетін нәтижелер

Сабақ соңында студент:

• Клиникалық өлім белгілерін анықтай алады;

• ЖӨР алгоритмін ретімен орындайды (30:2 арақатынасында);

• Тыныс жолдарын қалпына келтіру техникасын меңгереді;

• Командалық байланыс пен рөлдік өзара әрекет ережелерін ұстанады;

• Өзіндік және командалық рефлексия жүргізеді.

Жағдаят:

Емхана дәлізінде пациент кенет есінен танып, еденге құлады. Сіз мейіргер ретінде алғашқы көмек көрсетуіңіз қажет.

Мейіргердің іс-әрекет алгоритмі:

1. Қауіпсіздікті бағалау.
   Өзіңізге және науқасқа қауіп жоқ па – көз жеткізу.

2. Жағдайды бағалау.
   Иықтан сілкіп, “сіз мені естисіз бе?” деп сұрау.

3. Тыныс пен пульсті тексеру (10 сек).
   Егер жоқ болса → дереу көмек шақыру (“Дәрігер! Реанимация керек!”).

4. Науқасты қатты, тегіс жерге жатқызу.

5. Кеудені 30 рет басу (тереңдігі 5–6 см, жиілігі 100–120 рет/мин).

6. 2 рет жасанды тыныс (маска немесе “ауыздан ауызға”).

7. 30:2 қатынасында 5 цикл қайталау.

8. Әр циклдан кейін тыныс пен пульсті қайта бағалау.

9. Жүрек соғысы қалпына келсе → пациентті тұрақты қалпына жатқызу.

Қателіктерді талдау:

• Қолдың дұрыс қойылмауы (кеуде сынуы қаупі).

• Тыныс көлемінің шамадан тыс болуы (асқазан кеңейеді).

• Реанимация кезінде ұзақ үзіліс жасау (тиімділікті төмендетеді).

Жағдаят:

Пациенттің жүрек соғысы жоқ, дефибриллятор бар. Команда 3 адамнан тұрады.

Рөлдер:

• 1 студент – реанимация жүргізуші;

• 1 студент – көмекші (электродтарды дайындайды);

• 1 студент – уақыт пен әрекетті бақылайды.

Іс-әрекет кезеңдері:

1. Құрылғыны қосу.

2. Электродтарды кеудеге қою (оң — төс сүйегінің жоғары жағына, сол — төменгі сол жағына).

3. “Алысыңдар!” деген ескерту жасау.

4. Зарядтау және разряд.

5. Реанимацияны жалғастыру (30:2).

Маңызды: Дефибрилляция кезінде ешкім пациентке қол тигізбеуі керек!

Командалық байланыс мысалы:

“Жүрек соғысы жоқ.”
“Заряд дайын. Барлығы алысыңдар!”
“Разрядтан кейін 30 рет басу бастаймын.”

Тақырып: Клиникалық шок жағдайындағы мейіргердің іс-әрекеті және науқастың өмірлік көрсеткіштерін тұрақтандыру
Сабақ түрі: Симуляциялық клиникалық тренинг
Қолданылатын әдістер: клиникалық сценарий, ABCDE моделі, командалық талдау, бейнеталдау, рефлексия
Құрал-жабдықтар: манекен, қан қысымын өлшеу аппараты, электрокардиограф, инфузомат, 0,9% NaCl, антисептик, шприцтер, таңғыш материалдар, бағалау парақтары

Сабақтың мақсаты

1. Шок жағдайындағы мейіргердің алғашқы және екінші деңгейлі көмек көрсету дағдыларын қалыптастыру.

2. Шұғыл жағдайда науқастың өмірлік көрсеткіштерін бақылау және тұрақтандыруды үйрету.

3. Командалық әрекет пен коммуникацияны дамыту.

Күтілетін нәтижелер

Сабақ соңында студент:

• Шок түрлерін ажырата алады (гиповолемиялық, анафилактикалық, кардиогендік, септикалық);

• Алғашқы көмек алгоритмін нақты орындайды;

• Инфузиялық терапияны (NaCl, Ringer ерітіндісі) қолдану техникасын біледі;

• Командалық байланыс пен науқасқа этикалық қатынас сақтайды;

• Өз ісін бейнеталдау арқылы бағалай алады.

Жағдаят:

Пациент үлкен жарақаттан кейін көп қан жоғалтқан. Артериялық қысым 70/40 мм сын.бағ., пульс жиі және әлсіз.

Мейіргердің іс-әрекет алгоритмі:

1. A – Airway: тыныс жолының ашықтығын тексеру.

2. B – Breathing: тынысын бақылау, оттегі беру.

3. C – Circulation:

   • Қан кетуді тоқтату;

   • Науқасты шалқасынан жатқызу, аяқтарын 30° көтеру;

   • Инфузияны бастау (NaCl 0.9% немесе Ringer ерітіндісі);

4. D – Disability: сана деңгейін бағалау (AVPU шкаласы).

5. E – Exposure: дененің басқа жарақаттарын тексеру.

Практикалық тапсырма:

• Инфузиялық жүйені жинап, тамырға катетер орнату.

• 400 мл NaCl енгізу жылдамдығын есептеу (тамшы саны бойынша).

• Қан қысымын қайта өлшеп, нәтижені журналға жазу.

Жағдаят:

Пациент антибиотик алғаннан кейін кенет тынысы тарылып, терісі бозарып, есінен таныды.

Мейіргердің іс-әрекеті:

1. Инъекцияны дереу тоқтату.

2. Адреналин 0,1% 0,5 мл бұлшықетке енгізу (дәрігер келгенше).

3. Оттегі беру, ауа жолын ашу.

4. Науқасты жатқызу, аяқтарын көтеру.

5. Қысым мен пульсті бақылау.

Практикалық тапсырма:

• Симуляциялық фантомда адреналин егу техникасын көрсету.

• Пациентпен және командамен коммуникацияны сақтау.

“Сізге көмек көрсетудеміз, сабыр сақтаңыз.”

Бақылаушылар:

• Командалық өзара іс-қимылды бағалайды;

• Нұсқаулардың нақты берілуін бақылайды.

Бейнеталдау жүргізіледі:

• Қай топ алгоритмді дұрыс орындады?

• Қай жерде уақыт жоғалды?

• Науқасқа қауіпсіздік сақталды ма?

Талқылау әдісі:

• “3С моделі” — Ситуация, Себеп, Сабақ.

  • Ситуация: не болды?

  • Себеп: неге қате кетті?

  • Сабақ: келесі жолы нені өзгертеміз?

Тақырып: Жұқпалы жағдайларда биологиялық қауіпсіздік және мейіргердің қорғаныс алгоритмі
Сабақ түрі: Симуляциялық-практикалық
Қолданылатын әдістер: демонстрация, рөлдік ойын, алгоритмдік модельдеу, бейне талдау, рефлексия
Құрал-жабдықтар: қорғаныш костюм (ХБҚ), қолғаптар, маскалар, бетперде, антисептик, дезинфекция ерітінділері, биоқауіп қалдықтарына арналған контейнерлер, бағалау парағы

Сабақтың мақсаты

1. Биологиялық қауіпсіздік талаптарын іс жүзінде қолдануды үйрету.

2. Инфекцияның таралуын болдырмауға бағытталған мейіргер әрекеттерін меңгерту.

3. Қорғаныс құралдарын кию және шешу алгоритмін симуляциялық форматта пысықтау.

Күтілетін нәтижелер

Сабақ соңында студент:

• Жеке қорғаныс құралдарының (ЖҚҚ) түрлері мен қолдану ережелерін біледі;

• Биологиялық қауіп жағдайында қауіпсіз әрекет етеді;

• Дезинфекция және қалдықтарды утильдеу тәртібін орындайды;

• Командалық тәртіп пен этикалық мінез-құлық сақтайды;

• Рефлексия мен өзіндік талдау жүргізе алады.

Мақсаты: студентті ЖҚҚ киюдің дұрыс ретін меңгерту.

Алгоритм:

1. Қолды антисептикпен өңдеу.

2. Халатты кию, артқы жағынан байлау.

3. Маска мен қорғаныс көзілдірігін тағу.

4. Қолғап кию (сыртқы жағынан ластанбауын қадағалау).

5. Киімнің толық жабылғанына көз жеткізу.

Практикалық тапсырма:
Әр студент 2 минут ішінде толық жабдықтанып, жұптағы серіктесімен өзара тексеру жүргізеді.
Бағалау парағында “реттілік”, “тазалық”, “жылдамдық” бағандары белгіленеді.

Жағдаят:

Пациентте дене қызуы 39°C, жөтел, тыныс жетіспеушілігі бар. Мейіргерге бөлмеге кіріп, көмек көрсету тапсырылған.

Мейіргердің әрекеттері:

1. Қорғаныс құралдарын кию.

2. Науқасты оқшаулау тәртібін сақтау.

3. Термометрия және сатурация өлшеу.

4. Қолданылған құралдарды дезинфекция контейнеріне тастау.

5. Қолды өңдеу және ЖҚҚ шешу алгоритмін орындау.

Қателіктерді талдау:

• Масканы дұрыс тақпау;

• Қолғапты шешкен соң қолды антисептикпен өңдемеу;

• Ластанған аймақтан таза аймаққа дұрыс өтпеу.

Мақсаты: қалдықтарды сұрыптау және утильдеу тәртібін тәжірибеде пысықтау.

Қадамдар:

1. Қалдықтарды түсіне қарай бөлу (қызыл – биологиялық, сары – өткір заттар, көк – тұрмыстық).

2. Контейнерге салу және белгілеу.

3. Жоюға арналған журналды толтыру (күні, салмағы, жауапты тұлға).

4. Арнайы дезинфекция ерітіндісін дайындау (концентрацияны есептеу).

Практикалық тапсырма:

• Студенттер 3 түрлі қалдық түрін алып, дұрыс контейнерге салады.

• Инструктор “жалған қателік” енгізеді (мысалы, қолғапты қате бөлікке тастау), ал топ оны табуы керек.