Қарағанды облысы білім басқармасы

Балқаш қаласы білім бөлімі ММ

«Саяқ кентінің №6 жалпы білім беретін мектебі» КММ

ТАҚЫРЫБЫ: МЕКТЕП АУМАҒЫН КӨГАЛДАНДЫРУ ЖӘНЕ ҚАЛДЫҚТАРДЫ СҰРЫПТАУ АРҚЫЛЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙДЫ ЖАҚСАРТУ

Бағыты: Экология
Орындағандар: Бақытбек А, Жанатова Д, Серік Ш
Сыныбы: 7 «А»
Жетекшісі: Көкеева Фариза Құралқызы
Мектеп: «Саяқ кентінің №6 жалпы білім беретін мектебі» КММ
Қала/аудан: Балқаш
Жылы: 2026 ж

МАЗМҰНЫ

1. Аннотация

2. Кіріспе

3. Зерттеудің өзектілігі

4. Зерттеу мақсаты мен міндеттері

5. Зерттеу нысаны мен пәні

6. Болжам

7. Әдеби шолу

8. Экологиялық мәселелердің қазіргі жағдайы

9. Қазақстандағы қалдықтарды басқару жүйесі

10. Көгалдандырудың экологиялық маңызы

11. Зерттеу әдістері

12. Мектеп аумағының бастапқы жағдайын талдау

13. Тәжірибелік бөлім

14. Көгалдандыру жұмыстары

15. Қалдықтарды сұрыптау жүйесін енгізу

16. Сауалнама нәтижелері

17. Нәтижелерді талдау

18. Экономикалық тиімділік

19. SWOT талдау

20. Қорытынды

21. Пайдаланылған әдебиеттер

1. АННОТАЦИЯ

Бұл экологиялық жобада мектеп аумағын көгалдандыру және қалдықтарды сұрыптау жүйесін енгізу арқылы экологиялық жағдайды жақсарту жолдары қарастырылды. Зерттеу барысында мектеп аумағының қазіргі жағдайы талданып, тәжірибелік жұмыстар жүргізілді. Нәтижесінде экологиялық мәдениетті қалыптастырудың тиімді жолдары ұсынылды.

КІРІСПЕ

Қазіргі таңда экологиялық мәселелер бүкіл әлем бойынша ең өзекті проблемалардың біріне айналды. Қоршаған ортаның ластануы, тұрмыстық қалдықтардың көбеюі, жасыл аймақтардың азаюы адам денсаулығына және табиғи тепе-теңдікке кері әсерін тигізуде. Урбандалу үдерісі мен тұтыну көлемінің артуы қалдық мөлшерінің көбейуіне алып келді. Осыған байланысты табиғатты қорғау мен экологиялық мәдениетті қалыптастыру – қоғам дамуының басты бағыттарының бірі болып отыр.

Қазақстанда қоршаған ортаны қорғау және қалдықтарды тиімді басқару мәселесі мемлекеттік деңгейде қарастырылуда. Бұл бағыттағы негізгі уәкілетті орган – Қазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар министрлігі. Сонымен қатар, елімізде 2021 жылдан бастап жаңа Экологиялық кодекс күшіне еніп, қалдықтарды бөлек жинау, сұрыптау және қайта өңдеу талаптары күшейтілді. Дегенмен, тәжірибе көрсеткендей, экологиялық мәдениет пен жауапкершілік деңгейі әлі де жетілдіруді қажет етеді.

Экологиялық тәрбие отбасынан басталып, білім беру ұйымдарында жүйелі түрде жалғасуы тиіс. Мектеп – жас ұрпақтың дүниетанымы қалыптасатын негізгі орта. Сондықтан мектеп аумағын көгалдандыру және қалдықтарды сұрыптау жүйесін енгізу арқылы оқушылардың табиғатқа деген жанашырлығын, жауапкершілігін және экологиялық сауаттылығын арттыру маңызды болып табылады.

Мектеп аумағын көгалдандыру – тек эстетикалық көріністі жақсарту ғана емес, сонымен қатар ауаның сапасын арттыру, шаң-тозаңды азайту, көмірқышқыл газын төмендету сияқты экологиялық артықшылықтарға ие. Ал қалдықтарды сұрыптау жүйесін енгізу қоршаған ортаны ластанудан сақтап, қайта өңдеу мәдениетін қалыптастырады және табиғи ресурстарды үнемдеуге мүмкіндік береді.

Осы экологиялық жобаның мақсаты – мектеп аумағын көгалдандыру және қалдықтарды сұрыптау арқылы экологиялық жағдайды жақсарту жолдарын зерттеу, тиімді әдістерін ұсыну және олардың практикалық нәтижесін көрсету.

Бұл жоба экологиялық білім мен тәжірибелік әрекетті ұштастыра отырып, тұрақты даму қағидаларын мектеп деңгейінде жүзеге асыруға бағытталған

ЗЕРТТЕУДІҢ ӨЗЕКТІЛІГІ

• Қалдықтардың көбеюі

• Сұрыптау мәдениетінің төмендігі

• Жасыл аймақтардың азаюы

• Оқушылардың экологиялық сауаттылығының жеткіліксіздігі

ЗЕРТТЕУ МАҚСАТЫ

Мектеп аумағын көгалдандыру және қалдықтарды сұрыптау жүйесін енгізу арқылы экологиялық жағдайды жақсарту тиімділігін анықтау.

МІНДЕТТЕРІ

1. Мектеп аумағының экологиялық жағдайын зерттеу

2. Көгалдандыру жоспарын жасау

3. Қалдықтарды сұрыптау жүйесін енгізу

4. Сауалнама жүргізу

5. Нәтижелерді талдау

ЗЕРТТЕУ НЫСАНЫ

Мектеп аумағы

ЗЕРТТЕУ ПӘНІ

Көгалдандыру және қалдықтарды сұрыптау процесі

БОЛЖАМ

Егер мектеп аумағында көгалдандыру және қалдықтарды сұрыптау жүйесі енгізілсе, онда экологиялық жағдай жақсарып, оқушылардың экологиялық мәдениеті артады.

ӘДЕБИ ШОЛУ

• Экологиялық тәрбие мәселесі көптеген ғалымдардың еңбектерінде қарастырылған.

• Біріккен Ұлттар Ұйымы тұрақты даму мақсаттарында қоршаған ортаны қорғауға ерекше назар аударған.

• ЮНЕСКО экологиялық білім беруді тұрақты дамудың негізгі құралы ретінде қарастырады.

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚАЛДЫҚТАРДЫ БАСҚАРУ

Заңдық базасы және нормативтік реттеу

• Қазақстан Республикасының 2021 жылғы жаңа Экологиялық кодексі қалдықтарды басқару саласындағы негізгі заң болып табылады. Бұл кодекс қалдықтардың түрлері мен олардың қауіпсіз басқарылуын, міндетті сұрыптау, қалдық жинау пункттері мен контейнер алаңдарының талаптарын реттейді.

• Экологиялық кодексте қалдықтарды санитарлық аймақтардан тыс жинау мен орналастыруға тыйым салынады, және олар міндетті түрде сұрыпталуы тиіс.

• Заңда қалдықтарды басқару талаптарын бұзғаны үшін әкімшілік жауапкершілік қарастырылған (құжаттық рәсімдерді сақтамау, рұқсатсыз жою және т.б.).

Қалдықтарды жинау және сұрыптау

Қазақстанда қалдықтарды жинау мен сұрыптау жүйесі әлі де дамып келеді:

• Үлкен қалаларда (Алматы, Нұр-Сұлтан, Қарағанды секілді) сепараторлы, бөлек жинау жүйелері енгізілуде, сондықтан тұрмыстық қалдықтарды сұрыптап жинау практикасы басталып кетті.

• Контейнерлік алаңдар жаңғыруда: мысалы, Алматыда заманауи тереңдетілген контейнерлер орнатылған, олардың саны 1 400-ден асады.

• Бөлек жинау міндетті түрде құрылыстардағы, қоғамдық орындардағы және тұрғын үй секторында енгізілуде, бірақ әлі де толық көлемде іске асырылған жоқ.

Өңдеу және қайта өңдеу инфрақұрылымы

• Елде қалдықтарды қайта өңдейтін және сұрыптайтын зауыттар саны артып келеді. Үкімет 37 жаңа өңдеу зауытын салуды жоспарлауда.

• Қалдықты өңдеудің жалпы көлемі өсу үстінде, қайта өңдеу көрсеткіші 2025 жылы шамамен 28–29%-ға жетті, ал 2030 жылға қарай 40%-ға жеткізу жоспарлануда.

• Орта және кіші қалаларда инфрақұрылым әлі де жетілдіруді қажет етеді

Қазақстанның waste management стратегиясы

2026–2030 жылдарға арналған Қалдықтардың барлық түрін басқарудың тұжырымдамасы бекітілген. Бұл құжатта:

• Экологиялық мәліметтерді жинау мен мониторингті жақсарту

• Қалдықтарды өңдеу және қайта пайдалану көрсеткіштерін арттыру

• Әкімшілік жауапкершілік пен есептің жүйеленуі

• Халық пен бизнес үшін ынталандыру механизмдері қарастырылған.

Басты проблемалар және даму бағыттары:

Қазіргі қиындықтар:

• Елдің барлық аудандарында бөлек жинау жүйесі толық енгізілмеген.

• Қалдықтардың көпшілігі әлі де санитарлық дұрыс жабдықталмаған қалдық алаңдарына жөнелтіледі.

• Халықтың экологиялық ақпараттануы төмен, соның салдарынан қайта өңдеу деңгейі жасырын қалуда.

Даму бағыттары:

• Заң талаптарын күшейту және цифрлық бақылау жүйелерін енгізу.

• Қайта өңдеу инфрақұрылымын кеңейту және жеке секторды ынталандыру.

• Экологиялық білім беру, әсіресе мектептерде, қалдықтарды дұрыс сұрыптаудың маңызын кеңінен түсіндіру.

Қазақстанда қалдықтарды басқару жүйесі заңмен реттеледі және біртіндеп заманауи принциптерге – бөлек жинау, сұрыптау, қайта өңдеу және қауіпсіз жою бағытында дамып келеді. Дегенмен жүйе толық дамымағандықтан, халықтық қатысу, инфрақұрылым мен технологияларды енгізу арқылы одан әрі жетілдіру қажет.

КӨГАЛДАНДЫРУДЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МАҢЫЗЫ

• Ауаны тазартады

• Көмірқышқыл газын азайтады

• Оттегі бөледі

• Эстетикалық көріністі жақсартады

• Психологиялық жағымды әсер береді

ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ

• Бақылау

• Сауалнама

• Салыстыру

• Статистикалық талдау

МЕКТЕП АУМАҒЫНЫҢ БАСТАПҚЫ ЖАҒДАЙЫ

Зерттеу нәтижесінде:

• 1 ғана жасыл аймақ бар

• Қоқыс аралас жиналады

• Сұрыптау жүйесі жоқ

ТӘЖІРИБЕЛІК БӨЛІМ

1-кезең: Көгалдандыру

• 25 ағаш отырғызылды

• 20 гүл егілді

• 200 м² аумақ көгалдандырылды

2-кезең: Қалдықтарды сұрыптау

• 4 түрлі контейнер орнатылды (шыны, қағаз, метал, пластик)

• Түсіндіру жұмыстары жүргізілді

• 3 экологиялық акция өткізілді

САУАЛНАМА НӘТИЖЕЛЕРІ

50 оқушы қатысты:

• 70% — сұрыптауға дайын

• 20% — жартылай қолдайды

• 10% — қызығушылық танытпады

НӘТИЖЕЛЕРДІ ТАЛДАУ

Жоба іске асқаннан кейін:

• Аумақта тазалық артты

• Қалдық көлемі 30% азайды

• Оқушылар белсенділігі өсті

Сауалнама нәтижесінің диаграммасы

Сауалнамаға қатысқан оқушылар саны: 50

? Бағандық диаграмма (Column Chart)

Сұрыптауға дайын ██████████████████████████████ 70%

Жартылай қолдайды ██████████ 20%

Қызықпайды █████ 10%

? Көгалдандыру нәтижесінің диаграммасы

Жобаға дейін және кейінгі жасыл аймақ

? Салыстырмалы бағандық диаграмма

Ағаш саны

Бұрын ████ 5

Қазір ████████████████████ 30

Гүл саны

Бұрын ███ 20

Қазір ████████████████████████████████ 170

Жасыл аумақ (м²)

Бұрын ████ 50

Қазір █████████████████████████ 250

♻ Қалдық көлемінің азаю диаграммасы

? Қалдық азаюының графигі

100 кг ┤████████████████████

90 кг ┤

80 кг ┤

70 кг ┤██████████████

60 кг ┤

50 кг ┤

? Нәтиже: Қалдық көлемі 30%-ға азайды.

? Экономикалық тиімділік диаграммасы

? Қаржылық тиімділік диаграммасы

Қайта өңдеуден түскен табыс

██████████████████ 24 000 тг

? Қорытынды диаграмма (Жобаның жалпы әсері)

ҚОРЫТЫНДЫ

Қорыта айтқанда, мектеп аумағын көгалдандыру және қалдықтарды сұрыптау жүйесін енгізу – экологиялық жағдайды жақсартудың тиімді әрі қолжетімді жолдарының бірі болып табылады. Зерттеу барысында мектеп аумағының бастапқы экологиялық жағдайы талданып, көгалдандыру жұмыстары мен қалдықтарды бөлек жинау жүйесінің маңыздылығы анықталды. Тәжірибелік бөлім нәтижелері жасыл аймақтың ұлғаюы мен қоқыс көлемінің азаюы қоршаған орта сапасының жақсарғанын көрсетті.

Көгалдандыру жұмыстары ауаның тазаруына, мектеп ауласының эстетикалық келбетінің артуына және оқушылардың демалысына қолайлы орта қалыптастыруға ықпал етті. Ал қалдықтарды сұрыптау жүйесін енгізу арқылы қайта өңдеуге жарамды материалдар бөлек жиналып, тұрмыстық қалдық көлемі азайды. Сонымен қатар оқушылар арасында жүргізілген түсіндіру жұмыстары олардың экологиялық мәдениеті мен жауапкершілігінің артқанын дәлелдеді.

Жоба нәтижесі көрсеткендей, экологиялық тәрбиені мектептен бастау – болашақта табиғатқа жанашыр, саналы азамат қалыптастырудың негізі. Мұндай бастамалар тек мектеп аумағында ғана емес, жергілікті қоғамдастық деңгейінде де оң өзгерістерге алып келеді.

Осылайша, мектеп аумағын көгалдандыру және қалдықтарды сұрыптау арқылы экологиялық жағдайды жақсарту мүмкін екендігі дәлелденді. Жобаны әрі қарай дамыту және тұрақты түрде жалғастыру қоршаған ортаны қорғауға қосылған нақты үлес болмақ.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Қазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар министрлігі ресми мәліметтері

2. Біріккен Ұлттар Ұйымы тұрақты даму құжаттары

3. ЮНЕСКО экологиялық білім беру материалдары

4. Экология оқулығы

5. Ғылыми мақалалар

? ЖОБАНЫҢ СМЕТАСЫ

Тақырыбы: Мектеп аумағын көгалдандыру және қалдықтарды сұрыптау

1. Көгалдандыру шығындары

№	Шығын атауы	Саны	Бірлік бағасы (тг)	Жалпы құны (тг)
1	Ағаш көшеті	20 дана	2 000	40 000
2	Гүл көшеттері	50 дана	300	15 000
3	Қара топырақ	10 қап	1 500	15 000
4	Тыңайтқыш	5 қап	2 000	10 000
5	Суару құралдары (шланг)	1 дана	8 000	8 000
Көгалдандыру бойынша жалпы: 88 000 (сексен сегіз мың) тг

2. Қалдықтарды сұрыптау шығындары

№	Шығын атауы	Саны	Бірлік бағасы (тг)	Жалпы құны (тг)
1	Қоқыс жәшігі (3 секциялы)	3 дана	15 000	45 000
2	Ақпараттық плакаттар	5 дана	1 000	5 000
3	Белгілер мен жапсырмалар	10 дана	500	5 000
Сұрыптау бойынша жалпы: 55 000 (елу бес мың) тг

3. Ұйымдастыру шығындары

? ЖАЛПЫ ЖОБА ҚҰНЫ