Мектеп жасына дейінгі балалардың бойындағы гипербелсенділік

Кобланды Н.

«Мектепке дейінгі оқыту және тәрбие» мамандығының 4-курс студенті

Қарағанды қаласы, Қарағанды «Bolashaq» жоғарғы колледжі,

Ғылыми жетекші: Еркинова Зульфия Амангельдыевна

Қазіргі уақытта қоғамда балалардың көбісі табиғатынан гипербелсенді болып келеді және ол күннен күнге саны өсуде. Бұның себебі әр түрлі. Біреулері гипербелсенділікті туа біткен десе, кейбіреулері жүре пайда болған дейді. Мектепке дейінгі ұйымның әр тобында міндетті түрде бір-екі гипербелсенді балалар болады. Осындай жағдайға мектепке дейінгі ұйым қызметкерлері үйренші болып кеткен. Мұндай жағдай болғанда ауыртпалықтың барлығы тәрбиеші мен тәрбиешінің көмекшісіне түспек.

Гипербелсенді балалармен жұмысты невропотологтарда коррекциялауға өз ұсыныстарын айтып жатады. «Гипербелсенділік синдромы» деген диагнозды невропотолог қояды және кейбір балаларда медициналық карточкаларында ол туралы жазулар да бар. Мұндай жағдайда диагнозына байланысты бірден коррекциялы жұмыстарды бастап кету керек ой қозғайды. Егер диагнозы жоқ болса, ал балада күннен күнге гиперактивтіліктің бөлек белгілері біліне бастаса, онда ересектер (тәрбиеші, психолог, ата-аналар т.б.) қосымша мақсатты бағытта бақылаулар жүргізе бастайды.

Балалардың гипербелсенділігінің көптеген себептері бар. Солардың жиі кездесетін түрлері:

• генетикалық тұкым қуалаушылық;

• биологиялық (сәбиді дүниеге әкелген кезде алған жарақаттар);

• әлеуметтік-психологиялық (ата-анасының ішімдікке салынуы;

• отбасындағы микроклимат, тұрмыс жағдайы, дұрыс тәрбие бермеудің салдары) болуы мүмкін.

Психологтар гипербелсенді баланы бейімдеуде мінез - құлық қана емес, бұл комплексті бұзылу деп атап көрсетіп отыр. Гипербелсенділіктің белгілері балабақшада айқын көріне бастайды. Себебі сол жақта бала шынайы өмірмен беттеседі. Тәрбиешілер мен мұғалімдер шағымдана бастайды. Бірақ баланың еш жазығы жоқ, себебі ол қанша түсінгісі келсе де түсіне алмайды. Бұл кішкентай бүлдіршін үшін өте қиын кезең. Сол себепті балабақшаларда гипербелсенді баламен психолог жұмыс істейді. Психологтардың ойынша, баладағы артық күш-қуатты, энергияны азайту үшін, әр түрлі үйірмелерге (сурет салу, спорт түрлеріне) берген дұрыс. Гипербелсенді балалардың көбісінің басы жиі ауырады, ұйқы сұрап жүргендей болып жүреді және бұтына сиіп қояды, бұл тек түнде ғана емес, күндіз де болатын жағдай. Ең бастысы, ата-анасының шыдамдылығы. Себебі сіздің балаңызға өте қиын, сізбен салыстырғанда балаңыз әлде қайда қатты қиналады. Гипербелсенді балаға қол көтеріп, таяқтап тәртіпке саламын деушілік бекер нәрсе, ешқандай пайдасы жоқ. Баланың бойын кернеген артық энергия одан сайын тасқындана түспек. Ұрсып, қорқытып тәрбиелеу олардың түсінігіне жат, оған мейлінше мол мейірім мен жылы сөз, түсіністік пен сіздің махаббатыңыз керек. [1]

Гипербелсенді бала – өте көп қимылдайтын, шаршауды білмейтін, айтқанға көп көне бермейтін, басқа балалардан мінез–құлқы мен қимылы ерекше бала. Мұндай балалар балабақшада тәрбиешілерді ғана емес, отбасында ата–аналарын да шаршатары сөзсіз.

Белсенді балалармен жұмыс жасау, дене күшін және жан күшін көп қажет етеді, бірақ қандай жұмыс болмасын баланың белсенділігі болу керек емес, керсінше тәртіп, білім ережелерін меңгеруге көмек көрсету керек. Біз барлық гипербелсенді балалармен жұмыстануда мынадай жағдайларды есте ұстауымыз қажет.

• біріншіден - олардың «дегенімен» жүруге болмайды, еркін жіберетін болсақ - аласапыранның күшеюіне апарады.

• екіншіден - баланың қолынан келмейтін күші жетпейтін нәрселерді талап

етуге болмайды, ол қарсылыққа апарады. Ал ең ұнамсыз - ол өз өзіне

жаман тәртіпсіз деген қарым қатынас.

Гипербелсенді балаларға қысқаша сипаттама төменгі №1 кестеде көрсетілген.

Гипербелсенді баланы тәрбиелеу оңай емес. Р. Кэмпбелл айтуы бойынша ата-аналар төмендегі 3 қателікке жол береді:

• олар ақыл айтып, бақылап жүріп, онымен әңгімелесуді ұмытып кетеді,

• бала тәрбиесінде қатаңдық таңытпай, оның тәрбиесін үнемі қадағалап отырмайды,

• ашуын бақылауда ұстаудың дағдыларын үйретпейді. [2]

Балалардың аса белсенді болу құбылысына психолог және психотерапевт мамандар «Зейін жетіспеушілігі мен гипербелсенділік синдромы» (Синдром дефицита внимания и гиперактивности, «СДВГ») деген атау қойды. Оның пайда болуы үш шартпен анықталады. Бұлар: алаңғасарлық, аса белсенділік және импульсивтілік. Осы үш ұғымға төмендегі №2 кестеде сипаттама көрсетілген.

Сонымен жоғарыдағы айтылғандарды ескере отырып біз гипербелсенді балаға қалай көмектесуге болады деген сұраққа №3 кестедегі ұсыныстарды айтып өтуге болады.

Ата-аналармен психотерапиялық жұмыс жүргізу барысында баланың іс-әрекетін «бұзықтық» деп қабылдамай, оған түсіністікпен және сабырлы көзқараспен қарау керектігі айтылған жөн. Сондай-ақ ата-аналар гипербелсенді баланың күн тәртібінің сақталуын, яғни ұйқыға, демалуға жеткілікті уақыт бөлінуін қадағалау керек. Осы орайда гипербелсенді балалардың ашушаң, қозғыш екенін естен шығармай, адамдар көп жиналатын іс-шаралардан алыс ұстағаны дұрыс. Мұндай балаларда зейін шоғырлануында қиындықтары бар болғандықтан белгілі уақыт аралығына бір тапсырма беру керек. Ойын кезінде баланың достарының салмақты болуы шарт. Зейін бұзылуы мен гипербелсенділік белгілері бар балаларға сурет салу өнері мен мүсін жасату, спорттық жаттығуларға ден салу олардың бойындағы орасан зор күш-қуатты шығарып тұруға көмектеседі. [3]

Гиперактивті баланың ата-аналарына қандай кеңестер беруге болады және сол арқылы оларды тәрбиелеу процесінде көмектеседі? Олар:

• Баланың мінез-құлқынан туындаған зорлық-зомбылықты болдырмау

үшін мүмкіндігінше тырысу керек. Қанша маңызды болмасын, конструктивті, жағымды мінез-құлықтағы барлық әрекеттерде балаларды эмоционалды қолдау.

• Баланы тереңірек білуге ​​және түсінуге қызығушылықты дамыту. Қатаң

атмосфера тудыратын және отбасында жанжал тудыратын категориялық сөздер мен сөз тіркестерінен, дөрекі бағалаулардан, қорлаулардан, қауіптен аулақ болыңыз. «Жоқ», «жоқ», «тоқта» дегенді жиі айтуға тырысу - баланың назарын аударуға тырысқан жөн.

• Сөйлеуді бақылаңыз, тыныш дауыспен сөйлеуге тырысыңыз. Ашулану,

ашулану нашар басқарылады. Өзіңіздің наразылығыңызды білдіріп, баланың сезімдерін басқармаңыз және оны қорламаңыз.

Гиперактивтілік белгілері балада ерте балалық шақта пайда болады. Болашақта оның эмоционалды тұрақсыздығы мен агрессивтілігі көбінесе отбасы мен мектептегі жанжалдарға әкеледі. Ең бастысы, балаға ата-ана тарапынан көмектесуге деген шын ықылас. Үйдегі атмосфераны тыныштықта ұстауға тырысуымыз керек. Күнделікті режимді ұйымдастыру өте маңызды. Баланың гиперактивтілігі үшін басқаларға қауіпсіз шығу керек. Агрессивтілікті тудыратын күресті қоспағанда, жақсы спорт - бұл гиперактивті балалар үшін жеткілікті. Қорытындылай келгенде, гипербелсенді баланың қоғамға бейімделуін қамтамасыз ету үшін жанұяның және мектепке дейінгі мекеменің, қоғамның ынтымақтастығы қажет.

Әдебиеттер тізімі:

1. Ханафия Мадина. Шағын-дәріс "Гиперактивті деген не? http://goo.kz/loader/load/13740.

2. Заводенко Н.Н «Гиперактивность и дифицит внимания в детском возрасте».- М.Академия, 2005-256б.

3. Жарова Н.О «Мектепке дейінгі жастағы балаларда гиперактивті назар жетіспеушілік синдромының негізгі көріністері» - Қарағанды.Заманауи білім 5-шығарылым. 2013-51б.