МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАНЫҢ ЖАН-ЖАҚТЫ ҚАЛЫПТАСУЫНДА ҚОРШАҒАН ОРТАНЫҢ ЫҚПАЛЫ

Жакипбек Әлия Каржаубайқызы

Мдт-23-11г тобы студенті

Оңтүстік Қазақстан көп салалы колледжі

Жетекшісі: Педагогика негіздері пәнінің оқытушысы: Туребай Балзура Айтжанқызы

Кілттік сөздер: мектеп жасына дейінгі тәрбие, баланың жан-жақты дамуы, қоршаған орта, әлеуметтік орта, отбасылық тәрбие, білім беру ортасы, экологиялық тәрбие, тұлғалық қалыптасу, танымдық даму, тәрбие үдерісі.

Қазіргі қоғамда баланың толыққанды, үйлесімді дамуы білім беру жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі болып отыр. Баланың қалыптасуында негізгі үш факторды атап көрсетсек, олар тұқымқуалаушылық, тәрбие және қоршаған орта. Баланың жан-жақты дамып, қалыптасуында мектеп жасына дейінгі кезең шешуші рөл атқарады. Бұл жаста баланың психикалық, әлеуметтік, эмоциялық және физикалық дамуы қарқынды түрде жүреді. Осы даму үдерісіне ықпал ететін негізгі факторлардың бірі – қоршаған орта. Қоршаған орта баланың дүниетанымын, мінез-құлқын, қарым-қатынас дағдыларын және өмірге көзқарасын қалыптастыратын маңызды әлеуметтік-педагогикалық кеңістік болып табылады.

Мектеп жасына дейінгі баланың жан-жақты дамуы – оның ақыл-ойының, тілінің, қиялының, эмоциясының, ерік-жігерінің және әлеуметтік бейімделуінің үйлесімді қалыптасуын білдіреді. Бұл үдеріс баланың табиғи мүмкіндіктерімен қатар, оны қоршаған әлеуметтік және материалдық ортаның әсерімен жүзеге асады. Баланың алғашқы өмірлік тәжірибесі отбасында қалыптасады. Отбасы – баланың ең жақын әлеуметтік ортасы, онда бала алғашқы қарым-қатынас үлгілерін меңгереді, мінез-құлық нормаларын үйренеді, эмоциялық қауіпсіздікті сезінеді. Ата-ананың тәрбиелік ұстанымы, қарым-қатынас мәдениеті, баламен сөйлесу ерекшелігі баланың тұлғалық дамуына тікелей әсер етеді.

Қоршаған ортаның маңызды құрамдас бөлігінің бірі – мектепке дейінгі білім беру ұйымдары. Балабақша баланың әлеуметтік ортаға бейімделуіне, құрдастарымен қарым-қатынас жасауына, ұжымда әрекет ету дағдыларын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Мұнда бала өз ойын еркін жеткізуге, ережелерді сақтауға, бірлескен іс-әрекетке қатысуға үйренеді. Тәрбиеші мен бала арасындағы өзара әрекет баланың өзін-өзі бағалауына, сенімділік деңгейіне және эмоционалдық тұрақтылығына ықпал етеді. Қолайлы педагогикалық орта баланың шығармашылық қабілеттерін дамытуға, танымдық қызығушылығын арттыруға және жеке ерекшеліктерін ескеруге жағдай жасайды.

Баланың жан-жақты дамуына физикалық ортаның ықпалы ерекше маңызды. Табиғи және заттық орта баланың сенсорлық тәжірибесін байытып, көру, есту, сезу, иіс сезу сияқты түйсіктерінің дамуына жағдай жасайды. Әртүрлі түстер, пішіндер, дыбыстар мен материалдар баланың қабылдау қабілетін жетілдіріп, әлемді танып-білуге деген қызығушылығын арттырады. Сонымен қатар физикалық орта баланың қимыл-қозғалыс белсенділігін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Ашық және қауіпсіз ойын алаңдары, қозғалысқа арналған құрал-жабдықтар баланың бұлшық еттерін нығайтып, ептілік, тепе-теңдік, икемділік сияқты дене қасиеттерін дамытуға ықпал етеді. Кеңістік пен уақытты қабылдау да баланың қоршаған ортамен өзара әрекеттесуі барысында қалыптасады. Балалар ойын, серуен, күн тәртібі арқылы «алыс–жақын», «үлкен–кіші», «таң–кеш», «бүгін–ертең» сияқты ұғымдарды тәжірибе жүзінде меңгереді. Қоршаған ортаның эстетикалық тұрғыдан безендірілуі, яғни бөлме ішінің жарық болуы, түстердің үйлесімділігі, көрнекі материалдардың тартымдылығы баланың эмоциялық жай-күйіне жағымды әсер етіп, оның шығармашылық қабілеттерінің дамуына жағдай жасайды. Сапалы ойыншықтар мен оқу құралдары баланың қиялын дамытып, өз бетінше ойлануына, зерттеу әрекеттеріне белсенді қатысуына мүмкіндік береді. Табиғатпен тікелей қарым-қатынас жасау баланың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың негізгі алғышарттарының бірі болып табылады. Табиғат құбылыстарын бақылау, өсімдіктер мен жануарларға күтім жасау арқылы бала қоршаған әлемді құрметтеуді, тіршілік атаулыға жанашырлықпен қарауды үйренеді. Мұндай тәжірибе баланың байқағыштығын арттырып қана қоймай, жауапкершілік сезімін, қамқорлық қасиеттерін дамытады. Осылайша, физикалық орта баланың танымдық, эмоционалдық және дене дамуын қамтамасыз етіп, оның тұлғалық қалыптасуына кешенді түрде әсер етеді.

Әлеуметтік орта баланың моральдық және адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруда ерекше рөл атқарады. Үлкендердің мінез-құлқы, қарым-қатынас стилі, қоғамдағы құндылықтар жүйесі баланың санасында үлгі ретінде қабылданады. Балалар ересектердің іс-әрекетін бақылау арқылы жақсы мен жаманды, дұрыс пен бұрысты ажыратуды үйренеді. Сондықтан баланың айналасындағы ортаның тәрбиелік әлеуеті жоғары болуы қажет. Қоғамдағы өзара сыйластық, әділдік, жауапкершілік сияқты құндылықтар баланың тұлғалық дамуына оң әсер етеді.

Қазіргі ақпараттық қоғам жағдайында медиа орта баланың даму үдерісінің ажырамас бөлігіне айналып отыр. Теледидар, интернет, мультфильмдер, білім беру платформалары мен түрлі цифрлық құрылғылар баланың қоршаған әлем туралы алғашқы түсініктерін қалыптастыруға елеулі әсер етеді. Дұрыс іріктелген және мақсатты пайдаланылған медиа ресурстар баланың танымдық көкжиегін кеңейтіп, жаңа мәліметтерді тез қабылдауына, логикалық ойлау қабілетінің дамуына және ақпаратты талдау дағдыларының қалыптасуына ықпал етеді. Мысалы, танымдық бағдарламалар мен дамытушы ойындар баланың қызығушылығын арттырып, білімді ойын арқылы меңгеруге мүмкіндік береді. Алайда медиа құралдарды бақылаусыз әрі шамадан тыс қолдану баланың дамуына кері әсерін тигізуі мүмкін. Экран алдында ұзақ уақыт отыру баланың денсаулығына, әсіресе көру қабілетіне, қимыл-қозғалыс белсенділігіне және эмоционалдық жағдайына жағымсыз ықпал етеді. Сонымен қатар жас ерекшелігіне сай емес немесе мазмұны теріс ақпарат баланың психикасына әсер етіп, мінез-құлқында жағымсыз өзгерістердің пайда болуына әкелуі ықтимал. Осыған байланысты ересектердің, яғни ата-аналар мен педагогтердің баланың медиа ортасын қадағалап, оның мазмұнын саналы түрде таңдап беруі аса маңызды. Баланың жас ерекшелігіне сай, тәрбиелік және дамытушылық мәні бар медиа материалдарды ұсыну оның тілдік қорын байытып, сөздік қорын кеңейтуге, сөйлеу мәдениетін дамытуға ықпал етеді. Мультфильмдер мен аудиовизуалды материалдар арқылы бала жаңа сөздерді, сөйлем құрылымдарын меңгеріп, өз ойын еркін жеткізуге үйренеді. Сонымен қатар ақпараттық ортаны тиімді ұйымдастыру баланың шығармашылық ойлауын дамытуға да мүмкіндік береді. Цифрлық құралдар арқылы сурет салу, әңгіме құрастыру, қарапайым бейнемазмұн жасау сияқты әрекеттер баланың қиялын дамытып, өзіндік ой-пікірін қалыптастыруға жағдай жасайды.

Мектеп жасына дейінгі баланың жан-жақты қалыптасуы қоршаған ортаның барлық компоненттерінің өзара үйлесімді ықпалы арқылы жүзеге асады. Отбасы, білім беру ұйымы, әлеуметтік орта және физикалық кеңістік баланың дамуына біртұтас жүйе ретінде әсер етуі қажет. Қолайлы, қауіпсіз және дамытушы ортада тәрбиеленген бала өзін еркін сезінеді, өз мүмкіндіктерін толық жүзеге асыра алады және болашақта қоғамға бейімделген, белсенді тұлға болып қалыптасады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Ахметова, Г. С., Мақсұтова, С. М. (2019). Мектепке дейінгі педагогика және баланың тұлғалық дамуы. Алматы: Қазақ университеті.

2. Әбиев, Ж. Ә., Құдиярова, Ә. А. (2018). Педагогика: теориясы және тәжірибесі. Астана. Фолиант.

3. Баймұхамбетов, С. Ә. (2020). Мектепке дейінгі жастағы баланың әлеуметтік дамуы. Алматы: Рауан.

4. Құдайбергенова, С. Р. (2021).Баланың дамуына әсер етені орта ыакторлары. Қарағанды: Қарағанды университеті

5. Мұхамбетқали, Ж. А. (2017). Мектепке дейінгі білім берудегі дамытушы орта. Білім және ғылым, 4(12), 56–61.

6. Тәжібаев, Б. К. (2020). Баланың жан-жақты дамуын қамтамасыз етудің педагогикалық негіздері. Журнал «Мектепке дейінгі тәрбие», 6(3), 98–104.