Мектепке дейінгі ұйымдарда дамытушы орта құрудың тиімділігі.

Шымкент қаласындағы «Гүлмерей»

бөбекжай- балабақшасы ЖШС-нің

меңгерушісі Манат Жәнібекқызы

Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің 2025–2026 оқу жылына арналған мектепке дейінгі тәрбиелеу мен оқытуды ұйымдастыру жөніндегі әдістемелік нұсқау хатында баланың жан-жақты дамуына қолайлы жағдай жасау, оның жеке ерекшеліктерін ескеру және қауіпсіз, қолжетімді дамытушы орта қалыптастыру міндеттері айқындалған. Бүгінгі таңда мектепке дейінгі білім беру жүйесінде тәрбиелеу-білім беру процесін сапалы ұйымдастырудың маңызды шарттарының бірі – дамытушы пәндік-кеңістіктік ортаны тиімді ұйымдастыру болып табылады. Себебі баланың танымдық, шығармашылық, әлеуметтік және эмоционалдық дамуы көбіне оның күнделікті әрекет ететін ортасына байланысты қалыптасады.

Мектепке дейінгі жастағы бала қоршаған ортаны бақылау, зерттеу, ойын және қарым-қатынас арқылы таниды. Сондықтан балабақшадағы әрбір бұрыш, әрбір ойын құралы мен көрнекілік баланың дамуына ықпал ететіндей ұйымдастырылуы қажет. Дамытушы орта дегеніміз – баланың жас ерекшелігіне сәйкес білім алуына, ойнауына, шығармашылықпен айналысуына және өз бетінше әрекет етуіне мүмкіндік беретін материалдық әрі психологиялық жағдайлардың жиынтығы.

Дамытушы ортаның басты мақсаты – баланың белсенділігін арттыру, танымдық қызығушылығын ояту және оның жеке қабілеттерін дамыту. Осындай ортада бала өзіне қажетті ақпаратты іздеп табуға, сұрақтар қоюға, тәжірибе жасауға және шығармашылық әрекеттерге қатысуға мүмкіндік алады. Бұл өз кезегінде оның ойлау қабілетінің, сөйлеу мәдениетінің және әлеуметтік дағдыларының қалыптасуына оң әсер етеді.

Балабақшадағы дамытушы орта бірнеше бағыт бойынша ұйымдастырылады. Соның бірі – ойын орталығы. Ойын баланың жетекші әрекеті болғандықтан, ойын бұрыштары балалардың қызығушылығына сай жабдықталуы тиіс. Құрылыс материалдары, ұлттық ойын элементтері, сюжеттік-рөлдік ойындарға арналған құралдар балалардың қиялын дамытып, өзара қарым-қатынас жасауына ықпал етеді. Ойын барысында бала әртүрлі әлеуметтік рөлдерді меңгеріп, қоршаған орта туралы түсінігін кеңейтеді.

Танымдық-зерттеу орталығы да ерекше маңызға ие. Мұнда табиғи материалдар, бақылау құралдары, тәжірибе жасауға арналған жабдықтар орналастырылады. Осындай ортада балалар қарапайым зерттеулер жүргізіп, табиғат құбылыстары мен заттардың қасиеттерін танып біледі. Зерттеу әрекеттері балалардың байқағыштығын, ізденімпаздығын және логикалық ойлауын дамытады.

Шығармашылық орталықта сурет салу, жапсыру, мүсіндеу және құрастыру жұмыстарын ұйымдастыруға жағдай жасалады. Бұл балалардың эстетикалық талғамын қалыптастырып, қиялы мен шығармашылық қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді. Балалар өз жұмыстарын орындау барысында дербестікке, ұқыптылыққа және жауапкершілікке үйренеді.

Кітап бұрышы мен тіл дамыту орталығы балалардың сөздік қорын байытуда маңызды рөл атқарады. Ертегілер, балалар әдебиеті, танымдық кітаптар арқылы балалардың тіл байлығы артып, көркем әдебиетке деген қызығушылығы қалыптасады. Сонымен қатар кітап оқу мәдениетінің негізі қаланады.

Дамытушы ортаны ұйымдастыру барысында қауіпсіздік талаптарын сақтау, материалдардың қолжетімді болуы және балалардың жас ерекшеліктеріне сәйкестігі ескерілуі қажет. Баланың өз бетінше таңдау жасауына мүмкіндік беретін орта оның дербестігін арттырып, өз күшіне деген сенімін қалыптастырады. Тәрбиеші дамытушы ортаны үнемі жаңартып, балалардың қызығушылығына сәйкес толықтырып отыруы тиіс.

Қазіргі таңда мектепке дейінгі ұйымдарда ұлттық құндылықтарға негізделген дамытушы ортаны қалыптастыруға да ерекше көңіл бөлінуде. Қазақ халқының тұрмысы мен мәдениетін танытатын ұлттық ойындар, қолөнер бұйымдары, музыкалық аспаптар және этномәдени көрнекіліктер балалардың ұлттық сана-сезімін қалыптастыруға ықпал етеді.

Қорыта келе, мектепке дейінгі ұйымдарда дамытушы орта құру – баланың жан-жақты дамуының маңызды шарты. Тиімді ұйымдастырылған дамытушы орта балалардың танымдық белсенділігін арттырып, шығармашылық қабілеттерін дамытуға, зерттеушілік дағдыларын қалыптастыруға және әлеуметтік ортаға бейімделуіне мүмкіндік береді. Сондықтан әрбір мектепке дейінгі ұйымның басты міндеттерінің бірі – тәрбиеленушілердің қажеттіліктеріне сай заманауи, қауіпсіз және мазмұнды дамытушы орта қалыптастыру болып табылады. Осындай ортада тәрбиеленген бала білім алуға құштар, шығармашыл, белсенді және өзіне сенімді тұлға болып қалыптасады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2022 жылғы 3 тамыздағы №348 бұйрығымен бекітілген Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.

2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің «2025–2026 оқу жылында Қазақстан Республикасының мектепке дейінгі ұйымдарында және мектепалды сыныптарында тәрбиелеу-білім беру процесін ұйымдастыру туралы» әдістемелік нұсқау хаты. – Астана, 2025.

3. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. – Астана, 2022.

4. Выготский Л.С. Психология развития ребенка. – Москва: Эксмо, 2020.

5. Венгер Л.А. Развитие познавательных способностей в процессе дошкольного воспитания. – Москва: Просвещение, 2018.

6. Балаларды ерте дамыту институты. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуды ұйымдастыру бойынша әдістемелік ұсынымдар. – Астана, 2024.