МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ ҰЙЫМДАРДА ТРИЗ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНУДЫҢ МАҢЫЗЫ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ ҰЙЫМДАРДА ТРИЗ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНУДЫҢ МАҢЫЗЫ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

ТРИЗ технологиясының мектепке дейінгі ұйымдарда оқытудың маңызы

ТРИЗ - өнертапқыштық проблемаларды шешу теориясынан тұрады. Негізін құраушы - Хенрих Саммиллович Альтхуллер. Ол шығармашылықтың ғылыми технологиясын әзірледі.

ТРИЗ логикалық операциялар жүйесінде құрастырылған. Бұл әдіс балабақшаларға 1987 жылы келді. Находка деген қаласында ТРИЗ көрнекілік және сөйлеуді дамыту үшін пайдаланды. Бірақ негізгі мақсаты бейнелеу өнерін дамыту болды.

Балабақшада бейнелеу өнерінде ТРИЗ технологиясын пайдалану мақсаты: қиялды, дерексіз ойлауды, байқауды және көңіл көтеруді ғана емес, логикалық тұрғыдан жүйелі түрде ойлауды үйрету.

Негізгі принципі - қарапайымнан кешенге дейін жету.

ТРИЗ-технология әмбебап құрал ретінде іс-әрекеттің барлық түрлерінде (білім беру, ойын және режимдік сәттерде) қолданыла алады. Бұл мектеп жасына дейінгі баланың ойында әлемнің біртұтас, үйлесімді, ғылыми негізделген үлгісін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Табысқа жету жағдайлары пайда болады, шешімдердің нәтижесі арасындағы өзара айырмашылық бар, бір баланың шешімі басқа ойды белсенді етеді, қиял ауқымын кеңейтеді, оның дамуын ынталандырады. Технология әрбір балаға өз даралығын көрсетуге мүмкіндік береді, мектепке дейінгі жастағы балаларды сыныптан тыс ойлауға үйретеді.

ТРИЗ технологиясы арсеналында мектепке дейінгі жастағы балалармен жұмыс істеуде өздерін дәлелдеген көптеген әдістер бар. Балабақшаларда мынадай ТРИЗ әдістері қолданылады:

- Ми шабуылы. Бұл ынталандырушы шығармашылық қызметке негізделген мәселелерді шешудің операциялық әдісі болып табылады, онда пікірталасқа қатысушылардың мүмкіндігінше барынша мүмкін болатын шешімдерді, соның ішінде ең фантастикалық түрлерін көрсетуге шақырады. Содан кейін, көрсетілген идеялардың жалпы санынан практикада қолдануға болатын ең сәтті таңдалғандар тыңдалады.

РТВ шығармашылық қиялды дамытуда арналған сабақ болып табылады. 1995 жылы Обнинск «Росток» бағдарламасында бекітілген.

Әрбір баланың өмір сүруін сезіну керек, содан кейін әрбір адам тең ережелерге қатысады. Мектепке дейінгі жастағы суретке деген қызығушылығы барлық балаларға тән, дарынды және дарынды емес балаларғада.

Ойындар мен ТРИЗ сабақтары объектілердің қарама-қайшы қасиеттерін анықтауға және осы қарама-қайшылықтарды шешуге үйретеді.

Балалар ертегілерді ойлап тауып, айналадағы өмірдің құбылыстары мен объектілерінің физикалық және табиғи қасиеттерін салыстыруға үйренеді, бірақ олар үйреніп жатқан нәрселерін байқамай, әр минут сайын өздеріне жаңалық ашады (мысалы, қағаз қасиеттерін зерттейтін зертхана; дауысы, шырыны, су тамшыларын тамшылау дауыстары).

ТРИЗ - бұл обьективті заңдылықтардың даму жүйесін зерделейтін және проблемалық шешу әдістемесін әзірлейтін ғылым. Техникалық шығармашылық әдістемесі өндірістегі интеллектуалдық өнімділікті жоғарылату үшін қажеттіліктен туындаған әдіс. Ол екі концепцияға сүйенеді. Бірінші жағдайда ерекше ойлайтын дарынды адамдарда шабыты келген кезде ойлап, табатын ерекше туынды. Бұл көбейтуге зерделеуге келмейді. Екінші жағдайда жасанды жүйенің өзгеруі адаманың субьективті еркіне сүйене отырып жүргізілмейді, обьективті заңдылықтаға сүйенеді. Бұл технологияның негізгі, техникалық жүйелер қалай болса солай емес,белгілі бір заңдылықтарға сүйенеді.Ол заңдылықтарды танып білуге болады. ТРИЗ жаңа ойларды нақты бір ғылымға айналдырады. Себебі ол, логикалық шешімдерге сүйенеді.

Триз бағдарламасын нақты іске асыру үшін балаға ойын, тақырып таңдауда еркіндік беру керек. Сол кезде ғана ол заттардың құрылысымен танысып қарама-қайшылықтарын түсінеді,түйіткілдерін шешуге үйренеді. Мектепке дейінгі баланың қарама- қайшылықтарды шешіп үйренуі –шығармашылық ойлаудың кілті болып табылады. Балалармен жұмыстың негізгі әрекеті педагогикалық ізденіс. Педагог балаларға дайын білімді бермейді. Сол білімге жету тәсілдерін көрсетіп, өз еңбектерімен жетуге тәрбиелейді.

Балабақшада ТРИЗ технологиясын қолданудың негізгі мақсаты: 

• Өз бетінше дұрыс шешім қабылдауға тәрбиелеу. 

• Баланы дәстүрден тыс ойлауға үйрету. 

ТРИЗ әдістемесі бойынша төрт деңгейден өту арқылы біз мақсатқа жетеміз:

1. Алдымызға мәселе аламыз, сол мақсаттың нақтылығын анықтаймыз.

2. Қарама-қайшылықтарды анықтау.

3. Қарама-қайшылықтарды шешу.

4. Қарама-қайшылықтарды шешу үшін баланың алдына амалдарды ұсынамыз.

Балабақшада ТРИЗ технологиясын қолдану екі мақсатты көздейді:

1.Икемді ойлау, қозғалыс белсенділігі, жүйелілік, диалектикалық дұрыс сөйлеу.

2.Белсенді ізденімпаздық, жаңашылдық, шығармашыл ойлауға талпыныс.

Триз технологиясының негізгі мақсаты:

• Техникалық амалдарды шешуге. 

• Жүйелі ойлауға. 

• Икемді ойды дамытуға. 

• Қайталанбайтын логикалық құрылым жасауға. 

Қазіргі заман талабына сай тәрбиелеумен білім берудің негізгі мақсаты баланың шығармашыл, жеке бас болып дәстүрден тыс әр саладағы мәселелерді шешуге бейім әрекет ете алатын баланы тәрбиелеу болып табылады. Сол себепті оқыту мен тәрбиелеуде дәстүрлі түсіндіру, көрсету әдісін қазіргі даму заңдылықтарын ескере отырып, жеке бастың дамуына бейімделген белсенді әрекет етуші технологияға ауыстыру уақыт талабы.

Бұл талап тек мектепті ғана қамтып қойған жоқ,балабақшаныда қамтыды. Қазіргі мектепке дейінгі мекемелер жаңа технологияларға белсенді бейімделіп, араласып келеді. Мектепке дейінгі балалардың жасы, ерекше жас. Бұл кезде әр баланың шығармашылық қабілетін өз еркінен тыс ашуға мүмкіншілік бар. Мектепке дейінгі баланы дамытуда екі психологиялық үрдісті қамтиды .

Елестету - бұл нақты білімді негізге ала отырып жаңа идеяларды тудыра білу, жаңа обьектілердің бейнесін жасау.

Қиялдау – бұл да жаңа, бірақ, ертегідегі шындыққа ұласпайтын таңғажайып обьектілердің бейнесін нақты білім негіздеріне сүйене отырып ойдан шығару.

Мектепке дейінгі тәрбиеге бейімделген ТРИЗ технологиясы «Барлық жағынан да шығармашылдық» ұранымен жұмыс істейді. ТРИЗ бұл тәрбиешіге нақты әдістемелік ұсыныстары бар сабақ құрылымдары мен ұжымдық ойын бағдарламасы.

ТРИЗ бағдарламасын нақты іске асыру үшін балаға ойын, тақырып таңдауда еркіндік беру керек. Сол кезде ғана ол заттардың құрылысымен танысып қарама - қайшылықтарын түсінеді, түйіткілдерін шешуге үйренеді. Мектепке дейінгі баланың қарама - қайшылықтарды шешіп үйренуі – шығармашылық ойлаудың кілті болып табылады. Балалармен жұмыстың негізгі әрекеті педагогикалық ізденіс. Педагог балаларға дайын білімді бермейді. Сол білімге жету тәсілдерін көрсетіп, өз еңбектерімен жетуге тәрбиелейді.

Балабақшада триз технологиясын қолданудың негізгі мақсаты: 

• Өз бетінше дұрыс шешім қабылдауға тәрбиелеу. 

• Баланы дәстүрден тыс ойлауға үйрету. 

ТРИЗ әдістемесі бойынша төрт деңгейден өту арқылы біз мақсатқа жетеміз:

1. Алдымызға мәселе аламыз, сол мақсаттың нақтылығын анықтаймыз.

2. Қарама - қайшылықтарды анықтау.

3. Қарама - қайшылықтарды шешу.

4. Қарама - қайшылықтарды шешу үшін баланың алдына амалдарды ұсынамыз.

Балабақшада ТРИЗ технологиясын қолдану екі мақсатты көздейді:

1.Икемді ойлау, қозғалыс белсенділігі,жүйелілік, диалектикалық дұрыс сөйлеу.

2.Белсенді ізденімпаздық,жаңашылдық,шығармашыл ойлауға талпыныс.

Бірқатар зерттеушілердің ойынша, заманауи интеллектуалдық әрекеттің педагогикалық және психологиялық ойдың негізі, белсенді ізденімпаздық әрекет әдістеріне негізделсе, мектепке дейінгі баланың интеллектуалды әрекеті табиғи үйреншікті болуы мүмкін. Бұл ата-анамен педагогтың күнделікті тәрбие беру барысында баланың танып білуге қызығушылығын ояту қажеттілігін туғызу,өз беттерімен мәселені шешу, нәтижеге жетуге тәрбеленуінің, бағыт беруінің арқасында туындайды. Мектепке дейінгі тәрбиелеуде ТРИЗ технологиясын алғашқы математикалық түсініктерін қалыптастыруда тиімді екені байқалды .

Қазіргі кезде техникалық ТРИЗ әдіс-тәсілдері балабақшада балалардың диалекті ойлауын шығармашылық қиялын,ой ұшқырлығын дамыту үшін кеңінен қолданылуда. Балабақшадағы триздің мақсаты – баланың ой қиялын дамыту, жүйелі ойлауға баулу, болып жатқан жағдайды тереңнен түсіну ғана емес, тәрбиешінің қолына нақты дамыту тәрбиелеу құралын беру. Тәжірибе жүзінде баланың білім сапасын көтеру, шығармашыл жеке бас болып дамуына, айнала қоршаған ортадағы бірлікпен қарама-қайшылықтарды түсінуіне өздерінің кішкентай проблемаларын шешіп білуге үйрену.

ТРИЗ технологиясы бойынша мектеп жасына дейінгі балаларға арналған әдіс-тәсілдер төмендегідей:

• Компоненттік, құрылымдық фунционалды және генетикалық жақындау

элементтері негізінде қоршаған ортаның жүйелі көрністерінің бастауларын қалыптастыру, бір-бірімен тығыз байланыста болатын бөлімдерден құралған жүйені біртұтас ретінде түсінік беру обьектінің осы шақтағы, өткен шақтағы және келер шақтағы жағдайын бөліп ала отырып, уақыт және кеңістік туралы түсінік қалыптастыру.

• Каталог әдісі. Балалардың кез - келген тандалған сөздің белгілерін екінші бір кез-келген басқа кітаптан алған сөзге ауыстыруға үйрету.

• Қарама-қайшылықты шешу әдісі- ұсынылған заттармен құбылыстарды әр қырынан қарау; Сиқырлы обьектілер әдісі- балаға таныс обьектінің сипаттарын екінші бір обьектіге таңып айту, қолдану; Салыстыру әдісі- заттармен обьектілердің ұқсастық ерекшеліктерін анықтау .

ТРИЗ-дің өзге әдістерден, теориялардан ерекшелігі- бұл жеке әдістердің, әрекеттердің, машықтардың жиынтығы емес, бұл көптеген амалдарды шешу, соның ішінде педагогикалық, жаңа идеяларды тауып, әрқашан творчестволық ізденісте болып, әдіс құру талпынысы.

ТРИЗ әдісін ойлап шығарушылар, шығармашылық педагогиканың жаңа деңгейіне шығуға тырысады-жеке шешімдерді табу үшін емес, балалармен бірге күнделікті жағдайлардың логикалық шешімін дұрыс, сауатты табу принципін құрастыруға тырысады. Балалар мен ересектер мәселесінде айырмашылық жоқ: оның мағынасы жас ерекшеліктеріне қарсы келеді. Ойлау қабілеті дамыған бала өз денгейінде мақсаттарды шешуге машықтанып,өмірге жанжақты болып келеді.