^{А.А.Қаршығаева, Д.А.Байменше}

“Тұран” университеті, Медиа және мәдениетаралық коммуникация жоғары мектебі, Алматы, Қазақстан

МЕМЛЕКЕТ ПЕН ДІН : ӨЗАРА ҚАТЫНАС ЖӘНЕ ҚОҒАМДАҒЫ РӨЛІ

Андатпа. Бұл мақалада діннің қоғамдағы орны, оның мемлекетпен қарымқатынасы және зайырлы мемлекет жағдайындағы орны қарастырылады. Діннің адамзат өміріндегі рухани-мәдени маңызы, оның қоғамдағы тұрақтылық пен тұтастықты сақтаудағы рөлі талданады. Сондай-ақ, мемлекет пен діннің өзара ықпалдастығының маңызы, олардың ынтымақтастығы зайырлылық қағидаларын сақтай отырып жүзеге асырылуы қажеттігі көрсетіледі. Қазақстан жағдайында діннің әлеуметтік рөлін айқындау, діни құндылықтардың қоғам дамуына әсері және мемлекеттік-конфессиялық қатынастардың ерекшеліктері қарастырылады.

Түйін сөздер: дін, қоғам, мемлекет, зайырлы, рухани, мәдени, тұрақтылық.

^{А.А.Каршигаева, Д.А.Байменше}

Университет “Туран” , Высшая школа медиа и межкультурной коммуникации, Алматы, Казахстан

ГОСУДАРСТВО И РЕЛИГИЯ : ВЗАИМНЫЕ ОТНОШЕНИЯ И РОЛЬ В ОБЩЕСТВЕ

Аннотация. В данной статье рассматривается роль религии в обществе, её взаимодействие с государством и место в условиях светского государства. Анализируется духовно-культурное значение религии в жизни человека, её роль в поддержании социальной стабильности и единства. Также подчеркивается важность взаимодействия государства и религии, необходимость их сотрудничества с соблюдением принципов светскости. В контексте Казахстана изучается социальная роль религии, влияние религиозных ценностей на развитие общества и особенности государственно-конфессиональных отношений.

Ключевые слова: религия, общество, государство, светский, духовный, культурный.

^{A.A. Karshygaeva, D.A.Baimenshe}

^{“Turan” University, Higher School of Media and Intercultural Communication, Almaty, Kazakhstan}

STATE AND RELIGION : MUTUAL RELATIONS AND ROLE IN SOCIETY

Annotation. This article examines the role of religion in society, its relationship with the state, and its position within a secular state. It analyzes the spiritual and cultural significance of religion in human life and its role in maintaining social stability and unity. The article also highlights the importance of state-religion interaction, emphasizing the necessity of maintaining cooperation while adhering to secular principles. In the context of Kazakhstan, the study explores the social role of religion, the influence of religious values on societal development, and the characteristics of state-confessional relations.

Key words: religion, society, state, secular, spiritual, cultural, stability.

Кіріспе

Адамзат тіршілігінің мәнін ашып, оның еркін де әділ өмір сүруіне жәрдем беретін діннің қоғамдағы рөлі бүгінгі таңда күшеюде. Кеңес Одағы кезеңінде үстемдік еткен мемлекеттік атеизм жылдары келмеске кетті. Бүгінде, әлемдік үрдістер мен жаңа әлеуметтік-экономикалық жағдайларға байланысты, діннің қоғамдық өмірдегі орны қайта қаралып, оның адамзат қоғамының негізін қалаушы элемент ретінде маңызды рөл атқаратыны айқындалып отыр. Тұлғалық, қоғамдық және мемлекеттік барлық деңгейлерде діннің маңызы ұғыныла бастады. Діни құндылықтар қоғамның мәдениеті мен дәстүрлерін сақтауға, әлеуметтік тұрақтылық пен адамгершілік нормаларын нығайтуға қызмет етеді.

Өз кезегінде, XX ғасыр идеологиялық қақтығыстар ғасыры болғанымен, XXI ғасыр өркениеттер мен діндер ғасыры болатыны туралы көптеген зерттеушілердің пікірі орынды болып табылады. Өркениеттер мен діндер арасындағы күрес бүгінгі күні өзектілігін жоғалтқан жоқ. Дін адамзат үшін тек әлемнің мәнін түсінуге ғана емес, сонымен бірге адамзаттың моральдық, этикалық нормаларын айқындауға, қоғамдық келісімді сақтау мен халықтар арасындағы өзара түсіністікті орнатуға да маңызды ықпал етеді. Шындығына келгенде, дін мен өркениет бір-бірінен бөлек қарауға болмайды, өйткені дін адамдардың өздерін этникалық негіздерден гөрі діндік негіз бойынша жиі топтастыратынын көрсетеді. Сонымен бірге, адам өзін дінге негізделген бір қоғамның мүшесі ретінде анықтап, өмірін сол ұстанымдарға сәйкестендіреді.

Діннің мәнін түсіну мен оның қоғамдық өмірдегі рөлін саралау ғылымда бірнеше ғасырлар бойы қарастырылып келеді. Сонымен қатар, діннің қазіргі таңда тек жеке адамның ғана емес, бүкіл қоғамның рухани тұтастығын қалыптастыратын және дамытуға ықпал ететін фактор екендігі айқын байқалып отыр. Осы тұрғыдан алғанда, қоғам мен діннің өзара байланысын түсіну және оны дұрыс бағалау тек ғылыми, мәдени тұрғыдан ғана емес, сондай-ақ мемлекеттің саяси және әлеуметтік құрылымы үшін маңызды болып табылады.

Дін адамзат тарихында тек рухани әрі моральдық қағидаларды қалыптастырып қана қоймай, сонымен қатар әлеуметтік және саяси құрылымдарды дамытуда маңызды рөл атқарған. Қоғамның мәдени, саяси, әлеуметтік өмірі дінмен тығыз байланыста болды, өйткені әрбір дін өз ұстанымдары арқылы қоғамның негізгі құндылықтарын, нормаларын және дәстүрлерін қалыптастыруға әсер етті. Діннің қоғамдағы орны мен рөлі көптеген ғасырлар бойы өзгеріп отырды, әсіресе заманауи қоғамда оның маңызы артып келеді. Кешегі Кеңес Одағы кезеңінде дінге қарсы көзқарас басым болғанымен, тәуелсіздік алғаннан кейін елімізде діни қызметтің қайта жандануына, рухани өмірдің жаңғыруына мүмкіндік туылды. Бүгінде дін қоғамда бір ғана жеке тұлғаның емес, тұтас ұлттың өмірі мен мәдениетінде маңызды орын алатын әлеуметтік институтқа айналып отыр. Қазіргі уақытта діннің әлеуметтік функцияларының кеңеюі, оның адам құқықтары, қоғамдық тәртіп пен ұлттық бірлік тұрғысынан маңызы айтарлықтай артып келеді. Сонымен қатар, түрлі мәдениеттер мен діндер арасындағы өзара түсіністік пен сыйластықтың орнауы, діннің қоғамды тұтастырушы күш ретінде қызмет етуі, ұлттық және халықаралық деңгейде бейбітшілік пен тұрақтылықтың сақталуына ықпал етеді.

Қазақстан үшін діннің қоғамдағы рөлін нақты анықтау, оны адам құқықтары мен заңдар шеңберінде үйлесімді пайдалану маңызды мәселе болып табылады. Зайырлы мемлекет ретінде Қазақстан, дін мен мемлекет арасындағы байланыстарды реттеу барысында тарихи және мәдени ерекшеліктерді ескеруі қажет. Бұл еліміздің көпконфессиялы және көпэтникалық құрылымында әртүрлі діни көзқарастар мен сенімдер арасында тепе-теңдік орнатуға көмектеседі. Қазіргі таңда діннің қоғамдық өмірдегі рөлін терең түсіну, оның әлеуметтік процестерге ықпалын бағалау қоғамды әрі қарай дамыту үшін өте маңызды болып отыр.

Негізгі бөлім

Діннің мәні мен мағынасына қатысты зерттеушілер арасында әртүрлі көзқарастар бар. Д. Нұрғазиев діннің екі анықтамасын келтіреді: бірі латынның «тақуалық, киелілік» деген зат есімімен, ал екіншісі «байланыстыру, жалғау» етістігімен байланысты деп түсіндіреді. Бұл екі анықтама діннің қоғамдық және жеке тұлғалық деңгейдегі маңыздылығын көрсетеді. Біріншісі адамның рухани қажеттіліктерін, екіншісі – адамдар арасындағы әлеуметтік байланысты қамтамасыз ету қызметін білдіреді. Діннің осы екі маңызды аспектісі қоғамдағы орны мен рөлін түсінуде шешуші фактор бола алады. [5]

Діннің әлеуметтік рөлі туралы айтқанда, Б.Карипбаев Э. Дюркгеймнің «діннің адамдар арасындағы ынтымақтастық пен қоғамның тұтастығын қамтамасыз ететін идеологиялық гипотеза» деген пікіріне сүйенеді. Дюркгейм дінді тек жеке адамның құндылықтар жүйесі ретінде емес, қоғамды біріктіретін идеологиялық жүйе ретінде қарастырды. Бұл тұжырымды дамыта отырып, Б.Карипбаев дінді жеке тұлғалар мен әлеуметтік топтардың қажетті тұтастығын қамтамасыз ететін қасиеттісалттық байланыстарды іздеу мен орнату деп түсіндіреді. Адамдардың басты қажеттіліктерінің бірі — әлемнің мәнін түсіну, оны қоршаған орта мен өз өміріне қатысты сезімдерін түсіндіру болып табылады. Дін бұл қажеттілікті қанағаттандырып, адамға өмірдің мәні мен мақсатын түсінуге көмектеседі.

Діннің трансцедентті сипаты, яғни оның дүниеден тыс, мәңгілік әлеммен байланысы адамзаттың әлем мен өз өміріне деген көзқарасын тереңдетеді. Дін адамға әлемнің құрылымын, өз болмысын және тағдырын түсінуге мүмкіндік береді, ол өзінің өмірін жоғары рухани құндылықтарға негіздеп, дүниеде өз орнын табуға ықпал етеді. Дін мен мәдениет арасындағы байланыс та ерекше маңызды. Әрбір дін өзіне тән мәдениетті қалыптастырып, сол арқылы қоғамның мәдени және рухани өміріне әсер етеді. Мәдени құндылықтар, дәстүрлер мен салт-дәстүрлерді сақтай отырып, дін қоғамды тұтастырушы күшке айналады. [4]

Қазіргі қоғамда діннің рөлі тек жеке адам үшін ғана маңызды емес, ол бүкіл қоғамның тұтастығын сақтау мен дамытуда да ерекше орын алады. Діннің мәдени тұтастықты сақтаудағы рөлі күннен-күнге артып келеді. Зайырлы мемлекетте діннің қоғамдағы маңызы күшейіп, ол әртүрлі қоғамдық және мәдени құбылыстарға ықпал етеді. Діни білім беру жүйесінің мектептерде оқытылуы, діни басылымдар мен БАҚ-тың санының артуы, сондай-ақ жастар саясаты аясында мемлекет пен діннің ынтымақтастығының күшеюі осының айқын мысалдары болып табылады.[1],[2]

Мемлекет пен діннің өзара қатынасының маңызды аспектісі – бұл зайырлылық қағидасын сақтай отырып, дін мен мемлекет арасындағы әріптестік. Зайырлылық мемлекеттің діни ұйымдардың ішкі істеріне араласпауы мен діннің мемлекеттің ісіне араласпауы болып табылады. Бұл қағида мемлекеттің барлық азаматтарына тең құқықтар мен еркіндіктерді қамтамасыз етеді.[1] Сонымен қатар, діни ұйымдардың өз қызметін еркін жүзеге асыруына жағдай жасайды. Қазақстанда бұл қағида іске асырылып келеді, және мемлекет пен дін арасындағы өзара ықпалдастықтың құқықтық негіздері қалыптасқан.

Бүгінгі таңда мемлекет пен діннің өзара ынтымақтастығының түрлі түрлері бар. Қазақстанда діннің қоғамдық өмірде орны ерекше. Мемлекет пен дін арасындағы қарым-қатынастар мектепте діни білім беру, БАҚ-та діни тақырыптарды насихаттау, діни ұйымдар мен жастар арасындағы байланысты нығайту сияқты салаларда дамып отыр. Діни ұйымдардың, әсіресе мұсылман діни ұйымдарының қоғамдағы рөлі артқан сайын, олардың қызметі мен жұмысы қоғамдық мәселелерге, соның ішінде жастар саясаты мен әлеуметтік қызметке де ықпал етуде.

Діни құндылықтардың қоғамда орнығып, дамуы оның әлеуметтік, моральдық және мәдени тұрғыдан да маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Мемлекет пен діннің қарым-қатынасы қоғамның рухани болмысы мен әлеуметтік бірлігін нығайтуға ықпал ететін маңызды факторға айналады. Мемлекет діннің рухани және мәдени негіздерін қолдай отырып, оның қоғамдағы маңыздылығын арттыруға үлес қосады.

Діннің қоғамдағы рөлін түсіну үшін оның тарихи және мәдени контекстіндегі өзгерістерді де ескеру қажет. Әрбір дін өзінің әлеуметтік құрылымын, қағидаттары мен догмаларын қалыптастыру арқылы қоғамда адамгершілік нормаларын орнатуға ықпал етеді. Сонымен қатар, дін тек рухани қажеттілікті қанағаттандыруға ғана емес, адамдардың арасындағы қатынастарды реттеуге, моральдық кодекстерді қалыптастыруға да қызмет етеді. Мысалы, мұсылмандық пен христиандық сияқты әлемдік діндерде әлеуметтік әділдік, кедейлер мен жетімдерге көмек көрсету, жаман әдеттерден сақтану сияқты моральдық принциптер бекітілген, олар қоғамның жалпы моральдық бет-бейнесін қалыптастырады.

Кеңес Одағы кезеңінде мемлекеттік атеизмдің үстемдік еткен кезінде дінге қарсы саясат жүргізіліп, діннің қоғамдағы орны азайған болатын. Дегенмен, тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде діннің қоғамдағы рөлі қайта жанданды. Қазақстанда мұсылман дінінің маңызы артып, басқа да діндерге, әсіресе христиандыққа деген құрмет пен түсіністік қалыптасты.[3] Бұл үрдіс қоғамдағы әртүрлі діни топтар арасындағы өзара толеранттылықты қамтамасыз етіп, халықтың рухани дүниетанымын кеңейтті. Бұл тек Қазақстанның ғана емес, әлемнің көптеген елдерінде орын алған құбылыс болып табылады.

Қазақстандағы діни жағдайлар мен мемлекет пен дін арасындағы қарымқатынас ерекше назарға алуды қажет етеді. Біздің елімізде зайырлы мемлекет құрылымын сақтай отырып, діннің рөлін арттыру үшін түрлі бағыттар бойынша жұмыстар жүргізілуде. Мысалы, елімізде діни білім беру жүйесі жетілдіріліп, діни білім алуға қызығушылық білдірушілер үшін арнайы оқу орындары ашылды. Сонымен қатар, діннің қоғамдағы маңызды рөлін түсіну үшін діни ағартушылық жұмыстарын жүргізу, діни экстремизм мен радикализмге қарсы күрес шаралары да қолға алынды.

Бүгінде діннің қоғамдық және мәдени рөлі қоғамда маңызды орынға ие болуда. Мемлекет пен дін арасындағы қарым-қатынастың нығаюы, мәдениетаралық және конфессияаралық диалогтың дамуы – қоғамның бірлігін сақтаудағы басты факторлардың бірі болып табылады. Өйткені, әрбір дін өзіне тән дәстүрлер мен құндылықтар арқылы қоғамға моральдық бағыт береді, адамдарды адамгершілікке тәрбиелейді, олардың рухани дамуына ықпал етеді.

Мемлекет діннің маңызын түсініп, оны қоғамның дамуындағы маңызды күш ретінде қабылдауы қажет. Қазақстанның көпэтникалық және көпконфессиялы құрылымы мемлекеттің діни мәселелерге деген байыпты және прагматикалық көзқарас қалыптастыруын талап етеді. Бұл тұрғыда, мемлекет пен діннің бірлескен жұмысы қоғамның рухани өміріне оң әсер етеді. Осыдан шығатын қорытынды – дін мен мемлекет арасындағы ынтымақтастық, мемлекет пен қоғамның біртұтас, бейбіт өмір сүруі үшін қажетті алғышарттар жасайды.

Діни және саяси ықпалдың өзара байланысындағы бірқатар мәселелерді шешу – қазіргі қоғамда басты міндеттердің бірі болып отыр. Өйткені, дін адамның жеке тұлғалық өмірін ғана емес, тұтас қоғамның моральдық, рухани дамуын да реттейді. Қазақстанның діни қатынастар саласындағы саясаты елдің халықаралық аренада орнықты әрі тұрақты болуына, ішкі тұрақтылық пен үйлесімділікке қол жеткізуге ықпал ететіні анық. Мемлекет пен діннің өзара қарым-қатынасын қалыптастыру барысында халықтың дінге деген құрметі мен түсінігі, түрлі конфессиялар арасындағы өзара сыйластық маңызды орын алады. [1],[3]

Қорытынды

Мемлекет пен дін арасындағы өзара әрекеттесу елдің жаңару және жанжақты дамуы үшін маңызды рөл атқарады. Діннің қоғамдағы орны мен рөлі ешқашан өзгермейді, оның негізін құрайтын дәстүрлер мен догматтар тұрақты болады. Алайда, қоғамның дамуына, оның әлеуметтік, мәдени және рухани салаларының өркендеуіне ықпал ететін діннің рөлі қазіргі кезеңде айтарлықтай маңызды болып отыр. Дін, қоғамды біріктіруші күш ретінде, моральдық және этикалық нормаларды қалыптастырып, адамдар арасындағы үйлесімділікті қамтамасыз етуге көмектеседі. Сонымен бірге, діннің мемлекетпен өзара ынтымақтастығының дұрыс қалыптасуы елдің саяси және әлеуметтік тұрақтылығын нығайтады.

Әлемде дін мен мемлекет арасындағы қарым-қатынастар әртүрлі болғанымен, мемлекет пен діннің өзара үйлесімді әрекет етуі маңызды. Қазақстанда да бұл қарым-қатынас өзекті болып отыр. Қазіргі таңда мемлекет пен дін арасындағы ынтымақтастықтың әртүрлі формаларының қалыптасуы еліміздің рухани және мәдени дамуында маңызды қадам болып табылады. Мемлекет өзінің діни ұйымдармен қарым-қатынаста зайырлылық қағидатын сақтай отырып, діни білім беру мен ағартушылық жұмысында дұрыс бағыт ұстануы керек. Сонымен қатар, діннің қоғамдағы орны мен рөлі халықтың мәдениетіне, құндылықтарына және дәстүрлеріне сүйене отырып, мемлекет пен қоғамның тұрақты дамуына ықпал етуі тиіс. Діннің негізі құдайшыл қағидалар мен абсолютті ақиқаттардан тұрады. Дегенмен, діннің өзгермейтін догматтары мен құндылықтары қоғамның өзара түсіністігі мен келісімін қамтамасыз ететін маңызды фактор болып табылады. Діннің тұрақтылығы мен оның моральдық негіздерінің беріктігі мемлекет пен қоғам үшін өзгермейтін бағдар болып қалмақ. Сондықтан дін мен мемлекет арасындағы ынтымақтастық пен өзара құрмет елдің рухани және мәдени байлығын сақтап, қоғамдық тұтастықты нығайтуға негіз болады. Жоғарыда айтылғандай, діннің рөлін дұрыс түсініп, оның мемлекетпен серіктестігін орнату қоғамның дамуы мен елдің жарқын болашағы үшін маңызды фактор болып табылады.

Әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Астана: Қазақстан, 2017.

2. «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» ҚР Заңы. – 2011 жылғы 11 қазан № 483-IV.

3. Қалмырзаев Е. Мемлекет және дін: өзара қарым-қатынас мәселелері. – Алматы: ҚазҰУ хабаршысы, 2020.

4. Қайырбекова А. Зайырлылық және дінтану негіздері. – Оқу құралы. – Алматы: «Өлке», 2019.

5. Байжұманов Д. Дін және қоғам: әлеуметтік-философиялық аспектілер. – Астана: Нұр-Мүбәрак, 2020.