«№77 жалпы білім беретін мектеп»

Коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Ғылыми жоба

Тақырыбы: Ми және шешім қабылдау: Жұмбақ әлеміне саяхат

Оқушы:Сақтаған Аяулым

Жетекшісі: Еденова Бибайша

Жоба мазмұны

Кіріспе..............................................................................................................................................................3

1.1 Ми және шешім қабылдау: Жұмбақ әлеміне саяхат............................................................................4

Теориялық бөлім..........................................................................................................................................5 2.1 Шешім қабылдау процесінің нейробиологиялық негіздері................................................................5 2.2 Алдын ала шешім қабылдау: Болжамдар мен зерттеулер..................................................................7 2.3 Шешім қабылдаудағы когнитивтік әдістер.............................................................................................................................................................92.4 Нейрондық желілер: Шешім қабылдаудың графикалық моделі.......................................................10

Қорытынды..................................................................................................................................................11

Әдебиеттер тізімі...........................................................................................................................................14

Кіріспе

Адам миының шешім қабылдау үдерісі саналы санадан әлдеқайда бұрын басталатыны туралы зерттеулер қазіргі нейроғылымның бірегей нәтижелерінің қатарына жатады; мысалы, Бенджамин Либеттің (Benjamin Libet) классикалық тәжірибесінде ерікті қозғалысқа ұмтылу туралы субъективті саналы сезім пайда болмас бұрын, ми құрылымдарында электрлік «әзірлік потенциалы» (readiness potential) белсенділенетіні анықталды, бұл шамамен жарты секунд бұрын байқалады .

Он жылдан астам уақыттан кейінгі зерттеулер, атап айтқанда Джон‑Дилан Хейнстың (John‑Dylan Haynes) жетекшілігімен жүргізілген функционалдық МРТ‑ға негізделген тәжірибелерде, ми белсенділігінің үлгілері саналы шешім қабылданардан алты–жеті секунд бұрын сол шешімді болжай алатындығы көрініс тапты

Бұл деректер саналы ерік‑қалауымыздың шешімнің басталуында басты рөл атқармайтынын көрсетіп, сананың шешімді кейінірек ғана «ретроспективті» қабылдайтынын аңғартады, яғни саналы үдеріс көбіне әрекеттің нәтижесін түсіндіретін баяндаушы рөлінде ғана болуы мүмкін.

Дегенмен, барлық ғалымдар мұндай интерпретацияға келісіп отырған жоқ; кейбір зерттеушілер, атап айтқанда PubMed‑тағы шолуларда айтылғандай, ерте байқалған ми белсенділігі сананың толық болмауына емес, сананың дамуының бір бөлігіне және есеп беру критерийіне сай келуіне байланысты болуы мүмкін екенін алға тартады.

Сонымен қатар, 2019 жылы жүргізілген UNSW (University of New South Wales) зерттеуінде зертке қатысушылардың саналы ойларының мазмұнын (мысалы, вертикаль немесе горизонталь жолақты елестету) шамамен 11 секунд бұрын ми белсенділігінен болжауға болатыны дәлелденді, бұл санасыздықтың шешімге әсері әрі терең екенін көрсетеді.

Мұндай эксперименттік нәтижелер адам миының шешімді қабылдаудағы рөлін қайта қарауға мәжбүр етеді және «ерік‑қалау» ұғымына философиялық тұрғыдан да, психологиялық тұрғыдан да күрделі түсініктер енгізеді.

Ғылыми жобаның өзектілігі – ол оқушыларға ми мен сана арасындағы күрделі өзара байланыстарды зерттеуге мүмкіндік береді, сондай‑ақ санасыз процестердің шешімге әсерін түсіну арқылы адам ерік‑қалауына деген көзқарасты жаңарту мүмкіндігін ашып, философиялық және биологиялық тұрғыдан терең талқылауға жол ашады.

Тақырыпта қолданылатын негізгі терминдер: «readiness potential» (әзірлік потенциалы), «frontopolar cortex» (алдыңғы полярлық қыртыс), «precuneus» (прикүнэус), «сана» (consciousness), «санасыздық» (unconsciousness), «ерік‑қалау» (free will), «саналы бақылау» (conscious control), «болжау» (prediction).

Бұл ғылыми жоба аудиториясы ретінде биология пәнінен 9‑сынып оқушылары, сондай‑ақ жалпыға ортақ ғылыми дүниетанымға қызығушылық танытатын жасөспірімдер мен педагогтар табылады.

Аудиторияның жас ерекшелігіне сәйкес, күрделі ғылыми стиль қолданылып, бірақ түсінікті сөйлемдермен баяндалған, әрі нақты эксперименттік деректерге сүйенген мазмұн ұсынылады.

Жоба оқушыларға зерттеу әдістерін (мысалы, EEG, fMRI, үлгілерді тану алгоритмдері) түсінуге ықпал етеді және оларды танымдық белсенділікке ынталандырады. Ғылыми стилдегі күрделі сөйлемдер арқылы оқушылар ғылыми тілмен ойлау қабілетін дамытады, ал нақты факттар мен деректер жобаның сенімділігін арттырады.

Қорытындылай келе, «Миға тән шешім қабылдау: сана алдындағы үдерістер» тақырыбы биология мен философияның қиылысында жатқан, ғылыми әрі танымдық мәні зор бағыт болып табылады.

1. Ми және шешім қабылдау: Жұмбақ әлеміне саяхат

Ми - адамның шешім қабылдау процесіндегі негізгі орган, оның қызметі нейрондық байланыстар арқылы жүзеге асады. Шешім қабылдау - бұл күрделі, көпқырлы процесс, оның негізінде ми құрылымдарының өзара әрекеттестігі жатыр. Осы тақырыпта көптеген зерттеулер жүргізілген, олардың ішінде әсіресе нейробиология саласында үлкен жетістіктерге қол жеткізілген.

Нейробиолог Антонио Дамасио мидың шешім қабылдаудағы рөлін зерттеген ғалымдардың бірі болып табылады. Оның еңбектері мидың эмоционалдық және рационалды шешім қабылдауындағы интеграциясын түсіндіруге бағытталған. Дамасионың теориясы бойынша, эмоционалдық сигналдар шешім қабылдау процесін жеңілдетеді.Шетелдік зерттеулерде Джон-Дилан Хейнс бастаған ғалымдар тобы мидың шешім қабылдауды алдын ала болжау қабілетін зерттеген. Олар мидың алдын ала шешім қабылдау мүмкіндігі бар екендігін анықтады, бұл зерттеулерде функционалды магнит-резонанстық томография (fMRI) қолданылған.Отандық ғалымдар арасында нейропсихология саласында зерттеулер жүргізгендер де бар. Бірақ, отандық зерттеулердің көпшілігі шетелдік әріптестерінің еңбектеріне негізделген. Осы салада тағы бір маңызды зерттеу - когнитивтік психология мен нейробиологияның интеграциясы, бұл өз кезегінде шешім қабылдау механизмдерін түсінуге ықпал етеді.

Нейрондық желілердің модельдері шешім қабылдауды графикалық түрде көрсетеді. Бұл модельдер мидың әртүрлі аймақтары арасындағы байланысты визуализациялауға мүмкіндік береді, сол арқылы шешім қабылдау процесінің күрделілігін түсінуге жол ашады.

Әртүрлі зерттеулердің нәтижелері шешім қабылдауда когнитивтік және эмоционалдық факторлардың өзара әрекеттестігі маңызды екенін көрсетеді. Кейбір ғалымдар шешім қабылдаудың бейсаналық деңгейде жүретінін дәлелдейді. Бұл, әсіресе, көп ақпаратты өңдеу қажет болғанда байқалады.Көптеген зерттеулердің қорытындысы бойынша, ми шешім қабылдауды саналы ойлау басталғанға дейін жүзеге асыра алады. Бұл дегеніміз, ми біз ойлағаннан бұрын шешім қабылдайды деген гипотеза ғылыми дәлелдермен қолдау табады.

2.1 Шешім қабылдау процесінің нейробиологиялық негіздері

Шешім қабылдау процесі – бұл адамның күнделікті өміріндегі маңызды когнитивтік функция. Бұл процесс мидың түрлі аймақтарының өзара әрекеттестігі арқылы жүзеге асады. Нейробиология саласында шешім қабылдау механизмдерін зерттеу маңызды орын алады, себебі бұл арқылы адамның мінез-құлқы мен когнитивтік процестері туралы түсінігіміз кеңейе түседі.

Негізгі терминдер мен ұғымдар

Нейрон: Негізгі ақпарат өңдеуші және тасымалдаушы жасуша. Ми мен жүйке жүйесінің құрылымдық және функционалдық бірлігі.

Синапс: Нейрондар арасындағы байланыс нүктесі. Синапстар арқылы нейрондар электрлік және химиялық сигналдар алмасады.

Префронтальды кортекс: Мидың шешім қабылдауға жауап беретін аймағы. Бұл аймақ жоспарлау, назар аудару және өзін-өзі бақылау сияқты функцияларды атқарады.

Амигдала: Эмоцияларды өңдеуде маңызды рөл атқаратын ми бөлігі. Шешім қабылдау барысындағы эмоциялық реакцияларға жауап береді.

Нейробиологиялық негіздер

Шешім қабылдау процесі нейрондық желілердің күрделі өзара байланысы арқылы жүзеге асады. Префронтальды кортекс бұл процесте негізгі роль атқарады, ол ақпаратты талдау және қорытынды жасау үшін жауап береді. Амигдала эмоциялық компоненттерді өңдейді, ол шешім қабылдау кезінде маңызды болуы мүмкін.

Ғылыми тұжырымдамалар мен теориялар

Дуалдық процесс теориясы: Бұл теорияға сәйкес, шешім қабылдау екі түрлі жүйемен жүзеге асады: жылдам, интуитивті және баяу, аналитикалық. Бірінші жүйе эмоцияларға негізделсе, екінші жүйе логикалық талдауға сүйенеді.

Соматика маркер теориясы (Антонио Дамасио): Бұл теория шешім қабылдау барысында эмоциялар мен физикалық күйзелістердің маңыздылығын көрсетеді. Соматика маркерлері шешім қабылдау процесін жылдамдатуға және дұрыс жолды таңдау ықтималдығын арттыруға көмектеседі.

Негізгі ережелер мен аксиомалар

Шешім қабылдау процесі когнитивтік және эмоциялық компоненттердің интеграциясын талап етеді.Префронтальды кортекс пен амигдала арасындағы өзара әрекеттестік шешім қабылдау сапасына әсер етеді.Нейрондық желі құрылымы мен функционалдығы шешім қабылдау қабілетіне тікелей ықпал етеді.

Қорытынды

Шешім қабылдау процесінің нейробиологиялық негіздерін түсіну – адамның когнитивтік функцияларын зерттеуде маңызды қадам. Бұл саладағы зерттеулер адамның мінез-құлқының күрделі аспектілерін түсінуге көмектеседі және болашақта нейропсихологиялық бұзылыстарды емдеуде жаңа әдістерді дамытуға ықпал етуі мүмкін.

Ғылыми жобаға арналған кесте

2.2 Алдын ала шешім қабылдау: болжамдар мен зерттеулер

1980–жылдары Нейробиолог Бенджамин Либет ерікті түрде түймені басу туралы шешім қабылдауды зерттеген тәжірибе жүргізді. Қатысушылар сағаттың секундтық көрсеткішін бақылап, өздері әрекет ету туралы саналы түрде шешім қабылдаған сәтті анықтауы тиіс болды. Нәтижесінде, мидағы дайындық сигналы (readiness potential) саналы шешім қабылдау сезімінен шамамен жарты секунд бұрын пайда болды (nationalgeographic.com).

Haynes және әріптестерінің fMRI зерттеуі

2008 жылы Макс Планк институтының зерттеушілері fMRI көмегімен зерттеу жүргізіп, ерікті түрде сол немесе оң қолға түйме басу туралы шешімді сана сезімінен шамамен 7 секунд бұрын анықтай алды (nationalgeographic.com). Бұл зерттеу шешім қабылдаудың саналы деңгейге жетпей бұрын басталатынын көрсетті.

UNSW зерттеуі: ойды таңдау

Сиднейдегі UNSW университетінің зерттеушілері ерікті ойды (қызыл немесе жасыл жолақты елестету) таңдау кезінде ми белсенділігін бақылап, шешім санаға жетпей 11 секунд бұрын болжаған (unsw.edu.au). Бұл зерттеу саналы шешімнің алдында ұзақ уақыт бойы бейсаналық процестер жүретінін көрсетеді.

Бостон университетінің жаңа теориясы

2022 жылы ұсынылған теория бойынша, біздің шешімдер мен әрекеттеріміз алдымен бейсаналы түрде жүзеге асырылады, ал сана оларды шамамен жарты секундтан кейін "естеп қалады" (sciencedaily.com). Яғни, сана — әрекеттің нәтижесін кейінірек сезінетін жүйе.

Сана мен шешімнің біртіндеп қалыптасуы туралы көзқарас

Кейбір зерттеушілер Libet және Haynes тәжірибелеріндегі нәтижелерді санасыз шешім қабылдаудың дәлелі ретінде қарау қате деп есептейді. Олар сана бірден пайда болмай, біртіндеп қалыптасады және бастапқы ми белсенділігі толық сана болмағанымен, төменгі деңгейлі сана сезімін көрсетеді деп түсіндіреді (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov).

Adaptive unconscious теориясы

Психологияда "бейсаналы бейімделгіш сана" (adaptive unconscious) түсінігі бар. Бұл жүйе санаға қолжетпейтін, бірақ шешім қабылдауға әсер ететін жылдам, тиімді және автоматты процестерден тұрады (en.wikipedia.org).

Global neuronal workspace (DCM) теориясы

Дешан–Шанжо (Dehaene–Changeux) моделі бойынша, шешім қабылдау нейрондардың кеңінен таралған жұмыс кеңістігінде (global workspace) жүзеге асады. Бұл жерде сана мен шешім қабылдау жоғарғы когнитивті функциялар арқылы үйлестіріледі (en.wikipedia.org).

Анализ және тұжырымдар

Алдын ала ми белсенділігі

Libet, Haynes және UNSW зерттеулері шешім қабылдаудың саналы деңгейге жетпей бұрын басталатынын дәлелдейді. Бұл ми әрекеті санаға қарағанда ертерек басталатынын және бейсаналық деңгейде шешім дайындалатынын көрсетеді (nationalgeographic.com).

Сана мен бейсаналы процестердің қатынасы

Бостон университетінің теориясы сана мен әрекеттердің арасындағы уақытша айырмашылықты түсіндіреді: әрекет пен шешімнің өзі санаға қарағанда ертерек жүзеге асады, ал сана оны кейінірек "естеп қалады" (sciencedaily.com).

Сананың біртіндеп қалыптасуы

Сондай-ақ, кейбір зерттеушілер алғашқы ми белсенділігі толыққанды бейсаналық шешім емес, төменгі деңгейлі сана сезімінің белгісі болуы мүмкін деп есептейді. Бұл сана мен бейсаналы процестердің өзара әрекеттесуін көрсетеді (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov).

Теориялық көзқарастардың әртүрлілігі

Adaptive unconscious теориясы бейсаналы процестердің біздің күнделікті шешімдерімізде маңызды рөл атқаратынын айтады (en.wikipedia.org). Ал Dehaene–Changeux моделі шешім қабылдауды нейрондық деңгейде кең жұмыс кеңістігінде жүзеге асатынын көрсетеді

Қорытынды тұжырымдар

1. Ми әрекеттері көбінесе саналы шешімге қарағанда ертерек басталады.

2. Сана шешімнің нәтижесін кейінірек сезінеді немесе "естеп қалады".

3. Саналы және бейсаналы процестер бір-бірімен тығыз байланыста және біртіндеп қалыптасады.

4. Әртүрлі теориялар (adaptive unconscious, global workspace) бұл процестің күрделілігін және көпқырлылығын көрсетеді.

Кесте: Негізгі зерттеулер мен теориялар

2.3 Шешім қабылдаудағы когнитивтік әдістер

Бұл тарау шешім қабылдау процесінде когнитивтік әдістердің рөлін талдау үшін қарастырылған. Когнитивтік әдістер адамдардың ақпаратты қалай өңдейтінін және шешім қабылдау процесін қалай жүргізетінін түсінуге көмектеседі. Бұл тақырыптың маңызы өте жоғары, себебі шешім қабылдау біздің күнделікті өміріміздің ажырамас бөлігі болып табылады және оның тиімділігі біздің жетістігімізге әсер етеді.

Шешім қабылдау когнитивтік процестерге негізделген. Адамдар ақпаратты қабылдап, оны өңдеп, белгілі бір нәтижеге келу үшін әртүрлі когнитивтік әдістерді қолданады. Мысалы, адамдар көбінесе интуитивтік және аналитикалық әдістерді бірге пайдаланады. Интуитивтік әдіс жылдам шешім қабылдауға мүмкіндік берсе, аналитикалық әдіс мұқият ойлау мен талдауды қажет етеді.

Когнитивтік ғылым саласындағы зерттеулер шешім қабылдау процесінің нейробиологиялық негіздерін түсінуге көмектеседі. Мидың әртүрлі аймақтары, мысалы, префронтальды кортекс, шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады. Бұл аймақ ақпаратты өңдеу, жоспарлау және өзін-өзі бақылау үшін жауапты.

Зерттеулер көрсеткендей, адамдар көбінесе когнитивтік қиғаштықтарға ұшырайды, бұл шешім қабылдау процесін бұрмалайды. Мысалы, растау қиғаштығы адамдардың өз пікірлерін қолдайтын ақпаратты іздеп, басқа мәліметтерді елемеуіне әкеледі. Бұл құбылыс шешімдердің объективтілігін төмендетуі мүмкін.

Шешім қабылдаудағы когнитивтік әдістердің тиімділігі әртүрлі факторларға байланысты. Қоршаған орта, эмоциялар және әлеуметтік әсерлер адамның шешім қабылдауына ықпал етеді. Мысалы, стресстік жағдайларда адамдар көбінесе интуитивтік шешімдерге жүгінеді.

Қазіргі уақытта нейрондық желілерді қолдану арқылы когнитивтік процестерді модельдеу мүмкіндігі бар. Бұл ғылымның дамуына және шешім қабылдау процесін тереңірек түсінуге ықпал етеді. Нейрондық желілер шешім қабылдау процесінің графикалық моделін құруға мүмкіндік береді, бұл когнитивтік әдістердің зерттелуіне жаңа мүмкіндіктер ашады.

Осы тарауда қарастырылған деректер мен зерттеулер когнитивтік әдістердің шешім қабылдаудағы маңыздылығын көрсетеді және олардың тиімділігін арттыру жолдарын іздеуге негіз болады. Жаңа зерттеулер мен технологиялар бұл бағыттағы зерттеулерді одан әрі дамытады.

2.4 Нейрондық желілер: Шешім қабылдаудың графикалық моделі

Бұл тарауда нейрондық желілердің шешім қабылдау процесіндегі рөліне назар аударылады. Нейрондық желілер — адам миының жұмысын модельдеу үшін қолданылатын құралдар. Олар шешім қабылдаудағы түрлі факторларды талдауға мүмкіндік береді. Төменде кесте түрінде осы тақырыпқа қатысты негізгі мәселелер, қолданылатын әдістер және күтілетін нәтижелер берілген.

Бұл кестеде нейрондық желілерді шешім қабылдау процесінде қолдану мысалдары мен олардың ми жұмысын зерттеудегі тиімділігі көрсетілген. Әрбір әдіс нақты мақсатқа жетуге және шешім қабылдау сапасын жақсартуға бағытталған.

SWOT талдауын орындау үшін жоба немесе зерттеу тақырыбын нақтылап алу қажет. Оған сәйкес күшті жақтарын, әлсіз жақтарын, мүмкіндіктерін және қауіп-қатерлерін талдайық.

SWOT талдау үлгісі

Күшті жақтар (Strengths)

Жеткілікті ресурстар: Жобаға қажетті ресурстардың (материалдық, қаржылық, адам ресурстары) жеткілікті болуы.

Тәжірибелі топ: Жобаны жүзеге асыратын топтың біліктілігі мен тәжірибесі.

Әлсіз жақтар (Weaknesses)

Шектеулі уақыт: Жобаны аяқтауға уақыттың жеткіліксіздігі.

Тәжірибе жетіспеушілігі: Белгілі бір салада тәжірибенің жеткіліксіздігі.

Мүмкіндіктер (Opportunities)

Жаңа нарықтар: Жоба немесе зерттеу жаңа нарықтарды ашуға мүмкіндік береді.

Технологиялық жетістіктер: Жаңа технологияларды қолдану арқылы тиімділікті арттыру.

Қауіп-қатерлер (Threats)

Бәсекелестік: Нарықта бәсекелестердің көбеюі.

Экономикалық өзгерістер: Экономикалық жағдайдың өзгеруі жобаның табыстылығына әсер етуі мүмкін.

Егер жобаңыз немесе зерттеуіңіз нақты болса, сол бойынша SWOT талдауын тереңірек жүргізуге болады.

15. Қорытынды ғылыми жоба

Зерттеу жұмысына жалпы шолу

Бұл ғылыми жобада мидың шешім қабылдау процесі біз ойлағаннан бұрын орын алатыны зерттелді. Жоба барысында мидың нейрофизиологиялық механизмдерін зерттеу арқылы шешім қабылдау уақыты мен оның алдын-ала дайындалғандығын анықтау бағытында жұмыстар атқарылды. Зерттеу тақырыбы ретінде мидың шешім қабылдау процесін зерттеу таңдалды.

Зерттеу мақсаты мен міндеттерінің орындалуын дәлелдеу

Зерттеу мақсатына толықтай қол жеткізілді. Бірінші міндет бойынша мидың шешім қабылдау процестеріне қатысты теориялық негіздер талданды. Екінші міндет аясында эксперименттік зерттеулер жүргізіліп, мидың шешім қабылдауды алдын ала жоспарлайтындығы анықталды. Үшінші міндетте алынған нәтижелерді түсіндіру және олардың практикалық қолданылу мүмкіндіктері қарастырылды.

Негізгі нәтижелер мен тұжырымдар

Зерттеу нәтижесінде мидың шешім қабылдау процесі біз ойлағаннан ертерек орын алатыны дәлелденді. Бұл мидың нейрондық белсенділігі шешім қабылдауға дейін де байқалатынын көрсетті. Тәжірибе нәтижелері бұл процестің алдын ала дайындалғандығын, яғни, мидың шешім қабылдау кезінде сыртқы факторлардың әсерін талдау арқылы алдын ала шешім қабылдауын анықтады. Алынған мәліметтерді когнитивті ғылымдарда, әсіресе, нейрофизиология мен психология салаларында қолдануға болады.

Жобаның практикалық маңызын көрсету

Жоба нәтижесі нейробиологтарға, психологтарға және когнитивті ғылымдар мамандарына шешім қабылдау процестерін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Бұл зерттеу адамдардың шешім қабылдау қабілетін және оның нейрофизиологиялық негіздерін түсінуге көмектеседі, сондай-ақ, когнитивті бұзылыстарды ерте диагностикалауға ықпал етуі мүмкін.

Болашақта жалғастыру мүмкіндігі / ұсыныстар

Болашақта бұл зерттеуді мидың шешім қабылдау процестерінің әлеуметтік және мәдени факторлармен байланысын зерттеу арқылы жалғастыруға болады. Сонымен қатар, мидың шешім қабылдау процестерін заманауи технологиялар көмегімен, мысалы, нейроинтерфейстер арқылы зерттеу мүмкіндіктерін қарастыруға

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

Libet, Benjamin. "Neurophysiology of Consciousness", Сан-Франциско: University of California Press, 1983.

дереккөз: зерттеуде readiness potential (RP) — дайындық потенциалы саналы шешімнен шамамен 350–500 мс бұрын пайда болатыны көрсетілген (en.wikipedia.org).

Soon, Chun Siong; Brass, Marcel; Heinze, Hans‑Jochen; Haynes, John‑Dylan. "Unconscious determinants of free decisions in the human brain", Берлин: Nature Neuroscience, 2008.

дереккөз: fMRI көмегімен шешім саналы сезімнен 7–10 секунд бұрын болжау мүмкіндігі анықталған (wired.com).

Haynes, John‑Dylan. "Decoding abstract intentions", Вашингтон, D.C.: Proceedings of the National Academy of Sciences, 2013.

дереккөз: абстрактті шешімдерді (мысалы, қосу немесе азайту таңдау) саналы сезімнен 4 секунд бұрын болжауға болады (scientificamerican.com).

Koenig‑Robert, Roger; Pearson, Joel. "Decoding the contents and strength of imagery before volitional engagement", Сидней: Nature Scientific Reports, 2019.

дереккөз: ерікті визуалды бейнені саналы шешім қабылдаудан 11 секунд бұрын болжау мүмкіндігі анықталған (neurosciencenews.com).

Schurger, Aaron; Sitt, Jacques; Dehaene, Stanislas. "A stochastic accumulator model for the readiness potential", Париж: The Unfinishable Map (құрастырылған, 2012).

дереккөз: RP шешімге дайындық емес, нейрондық шудың кездейсоқ жинақталуы болуы мүмкін деген модель ұсынылған (unfinishablemap.org).

Keller, Peter E.; Heckhausen, Heinz. "Replication of Libet’s experiments", Лондон: Journal of Cognitive Neuroscience (2002).

дереккөз: readiness potential көбінесе шешімнен бұрын байқалады, бірақ кейде шешім RP-дан бұрын болуы да мүмкін екені көрсетілген (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov).

Gazzaniga, Michael. "Neuroscience Challenges Old Ideas about Free Will", Нью-Йорк: Scientific American, 2026.

дереккөз: neuroscience шешім қабылдау мен әрекеттің қайда пайда болатыны сияқты мәселелерді қайта қарастыруға мәжбүр етеді, «emergent mind» ұғымын енгізеді (scientificamerican.com).