Микробиология және вирусология пәнінен әдістемелік құрал

Тақырып бойынша 11 материал табылды

Микробиология және вирусология пәнінен әдістемелік құрал

Материал туралы қысқаша түсінік

Микробиология және вирусология пәнінен әдістемелік құрал.Ішінде барлық тақырыптар қамтылған

Материалдың қысқаша нұсқасы

«Орта-Азиялық Жоғары медициналық колледжі»

«Бекітемін»

«Орта-Азиялық Жоғары медициналық

колледжі» директоры _________Д.Х.Хасанова

«____»_________2025ж

ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕН

Пән аты: Микробиология және вирусология

Мамандығы: 09130100 - «Мейіргер ісі», 09120100 «Емдеу ісі», ,09130200 «Акушерлік іс»

Біліктілігі: 4S09130103«Жалпы практикадағы мейіргер ісі», 4S09130103 «Фельдшер», 4S09130201 «Акушер»

Құрастырған:Юлдашова Д

Шымкент 2025

Әдістемелік кеңес

отырысында бекітілді

№_____/ хаттама

«_____»_________2025ж.

Әдіскер________Кадирова Х.Б.

Пәннің жұмыс бағдарламасы

Мамандығы:09130100 «Мейіргер ісі», 09120100 «Емдеу ісі», ,09130200 «Акушерлік іс»

Біліктілігі: 4S09130103«Жалпы практикадағы мейіргер ісі», 4S09130103 «Фельдшер», 4S09130201 «Акушер»

Оқу түрі: күндізгі

Курс: 1,2 курс

Семестр: І,3

Пән: «Микробиология және вирусология»

Барлық сағат / кредит көлемі KZ: 48/2

Аудиториялық сабақтар: 16

Симуляция: 32

Шымкент 2025-2026 оқу жылы

«Микробиология және вирусология» пәніндегі оқу бағдарламасы

09130100 «Мейіргер ісі», 09120100 «Емдеу ісі», ,09130200 «Акушерлік іс» мамандығына арналған оқу жұмыс бағдарламасына негізделген.

ПЦК мәжілісінде қаралды

Хаттама №___

«__»___________20__ж.

ПЦК төрайымы С.Ш. Дадаметова

Пән оқытушылар туралы мәлімет:

(көрсетілген пән бойынша сабақ беретін оқытушылар көрсетіледі)

І. Түсіндірме жазба

Кіріспе

Микробиология пәнін оқытудың мақсаты - медбикелерге жалпы құрылым заңдылықтарының қалыптасуын, жер биосферасында әр сыныптағы микроорганизмдердің таралуын және тіршілік етуін түсіндіру; микроорганизмдердің патогенділігі туралы және жұқпалы аурулар туындаған жағдайда оны нақты жүзеге асыра алуы; жұқпа процесі дамыған жағдайда және иммунопатологиялық жағдай туындағанда макроорганизм жағдайында иммунитет туралы білуі; сонымен қатар жұқпалы аурулардың алдын алу үшін және арнайы емін қамтамасыз ететін дәрілер туралы жалпы түсінік беру.

Пәнді оқытудың міндеттері:

Оқуды дұрыс ұйымдастыру қажет, біріншіден, жалпы биологиялық және клиникалық ойлауды қалыптастыруға себепші болатындай, екіншіден, келесі пәндерді оқытудың базасына қызмет ететіндей.

2. Пәннің саясаты:

студент талаптарды орындауы тиіс:

- Сабаққа қатысу міндетті!

- Сабақтарға және дәрістерге тек ақ халатпен кіруге міндетті.

- Сабаққа кешігіп кіруге рұқсат жоқ;

- Сабақтан себепсіз жібермеу;

- Оқытушы тағайындалған белгілі бір уақытта,

жіберілген сабақтарды өтеу;

- Оқу үдерісіне белсенді қатысу;

- Практикалық сабақтардың барлық тапсырмалары талапқа сай орындалуы және ресімделуі тиіс;

- Сабақ кезінде ұялы телефондарды сөндіру;

- БӨЖ бойынша тапсырмаларды жеткілікті деңгейде орындау және белгіленген мерзімде тапсыру;

Пәннің пререквизиттері: Химия. Биология.

Пәннің постреквизиттері: Медициналық генетика негіздері.Жұқпалы аурулар. Практика «Терапия жұқпалы аурулар» (Электив)

Мақсаты: Студенттерде адамның жұқпалы патологиясындағы микроорганизмдердің рөлі, соматикалық науқастарда микробты аурулардың дамуы, адам ағзасы қалыпты микрофлорасының бұзылыстары, адамның иммундық статусын бағалау туралы білім маңызды рөлге ие болатын жұқпалы ауруларды төмендету және жою мәселелерін шешуде микробиологияның рөлі туралы білімді қалыптастыру.

Пәнді игеру міндеттері:

патогенді және шартты патогенді микроорганизмдердің классификациясы және биологиялық қасиеттері туралы түсінік беру;
зерттеу материалынан микроорганизмдердің таза дақылын бөліп алу әдістерін, идентификациялау принциптерін, микроорганизмдердің микробтарға қарсы препараттарға сезімталдығын (төзімділігін) анықтауды үйрету;
макро- және микроорганизм әрекеттестігінің молекулярлық механизмдері туралы түсінікті қалыптастыру;
микробтармен шақырылатын аурулардың патогенезі, инфекциялық иммунитеттің қалыптасуы, арнайы профилактика және емдеу принциптері туралы түсінік беру;
микробиологиялық зерттеуге арналған биологиялық материалдарды жинау ережелері туралы түсінік беру;
жұқпалы аурудың дамуының алдын алу шараларын, сыртқы орта объектілеріндегі микробтарды анықтау әдістерін үйрету;
науқасты микробиологиялық тексерудің оңтайлы бағытын анықтау:
науқастардан зерттелетін материалды алуды жүргізу;

Оқытудың соңғы нәтижелері:

микроағзалардың негізгі биологиялық қасиеттерін (морфологиялық, физиологиялық, антигендік, патогендік) – жұқпалы аурулар қоздырғыштарын біледі;
адамдардағы кең таралған жұқпалы аурулардың патогенезін, микробиологиялық диагностикалау принциптерін түсінеді.

Құзіреттілігі:

Микробиология бойынша (студент-желі (интернет), оқу, анықтама, ғылыми) ақпаратпен жұмыс бойынша өзіндік білімі мен ептілігін көрсете білуі керек.

Пәндің қысқаша мазмұны:

1.Микробиологиялық зертхана және онда жұмыс істеу ережелері.

2. Прокариоттардың морфологиялық ерекшеліктері.

3. Микроорганизмдерді микроскопиялық зерттеу және бояу.

4. Бактериялардың қоректенуі, тыныс алуы, өсуі және көбеюі. Қоректік орталар. Асептика,антисептика, дезинфекция және стерилизация. Серологиялық реакциялар. Вирусология. Жеке микробиология негіздері.

Аудиториялық сабақ

№	Топтар бойынша сабақты өткізу күні	Бөлімдер мен тақырыптар атауы	Сағ. саны	Сабақты оқыту түрі	Жабдықтар
1	2	3	4	5	6

1		Микробиология және вирусологияға кіріспе. Микробиология және вирусологияның міндеттері. Микроағзалардың морфологиясы.	2	Кіріспе дәріс, дәріс визуализация Ақпараттық (түсіндірмелі-иллюстративті баяндауәдісі)	Жұмыс бағдарламасы, журнал, кестелер, дәрістер, презентациялар, оқулықтар, көрнекі құралдар
2		Микроағзалардың физиологиясы. Микроағзалардың экологиясы.	2	Дискуссияла, шағын топтарда жұмыс Ақпараттық (түсіндірмелі-иллюстративті баяндау әдісі)	Жұмыс бағдарламасы, журнал, кестелер, дәрістер, презентациялар, оқулықтар, көрнекі құралдар
3		Инфекция және жұқпалық процесс. Инфекция туралы ілім.	2	Шолу Ақпараттық (түсіндірмелі-иллюстративті баяндау әдісі)	Жұмыс бағдарламасы, журнал, кестелер, дәрістер, презентациялар, оқулықтар, көрнекі құралдар.
4		Иммунитет туралы ілім. Иммунды алдын алу және емдеу шаралары.	2	Ақпараттық (түсіндірмелі-иллюстративті баяндау әдісі) Дәріс визуализация	Жұмыс бағдарламасы, журнал, кестелер, дәрістер, презентациялар, оқулықтар, көрнекі құралдар.
5		Патогенді және шартты патогенді бактериялардың сипаттамасы .Ауа-тамшы және анаэроб инфекцияларының қоздырғыштары	2	Тест	Жұмыс бағдарламасы, журнал, кестелер, дәрістер
6		Шартты патогенді энтеробактерияларға сипаттама.Іріңді қабыну ауруларының қоздырғыштары.	2	Ақпараттық (түсіндірмелі-иллюстративті баяндау әдісі)	Жұмыс бағдарламасы, журнал, кестелер, дәрістер, презентациялар, оқулықтар, көрнекі құралдар.
7		Бактериалық ішек инфекция қоздырғыштары. Антибиотиктер. Бактериялардың антибиотиктерге сезімталдығын анықтау әдістері.Бактериофагтар	2	Ақпараттық (түсіндірмелі-иллюстративті баяндау әдісі)	Жұмыс бағдарламасы, журнал, кестелер, дәрістер, презентациялар, оқулықтар, көрнекі құралдар.
8		Рубеждік аралық бақылау.	2	Ақпараттық (түсіндірмелі-иллюстративті баяндау әдісі)	Жұмыс бағдарламасы, журнал, кестелер, дәрістер, презентациялар, оқулықтар, көрнекі құралдар.
Барлығы:			16

Симуляциялық сабақ

№	Топтар бойнша сабақты өткізу күні	Бөлімдер мен тақырыптар атауы	Сағ. саны	Сабақты оқыту түрі	Жабдықтар мен стандарттар тізімі
1	2	3	4	5	6

1		Қоршаған орта объектілеріндегі микробтарды жою, санитарлық микробиология.	4	Ақпараттық (түсіндірмелі-иллюстративті баяндау әдісі)	Жұмыс бағдарламасы, журнал, кестелер, дәрістер, презентациялар, оқулықтар, көрнекі құралдар.
2		Микроорганизмдерге сыртқы ортаның әсер ету жағдайлары. Микродене генетикасы.	4	Ақпараттық (түсіндірмелі-иллюстративті баяндау әдісі)	Жұмыс бағдарламасы, журнал, кестелер, дәрістер, презентациялар, оқулықтар, көрнекі құралдар.
3		Биотехнология. Гендік инженерия. Инфекция, иммунитет туралы ілім. Иммундыалдын алу және емдеу шаралары.	4	Ақпараттық (түсіндірмелі-иллюстративті баяндау әдісі
4		Имумунитет түрлері. Антигендер мен антиденелер.	4	Ақпараттық (түсіндірмелі-иллюстративті баяндау әдісі)	Жұмыс бағдарламасы, журнал, кестелер, дәрістер, презентациялар, оқулықтар, көрнекі құралдар.
5		Бактериалық ішек инфекция қоздырғыштары. Антибиотиктер. Бактериялардың антибиотиктерге сезімталдығын анықтау әдістері. Рубеждік аралық бақылау.	4	Ақпараттық (түсіндірмелі-иллюстративті баяндау әдісі	Жұмыс бағдарламасы, журнал, кестелер, дәрістер
6		Ауа-тамшы және анаэроб инфекцияларының қоздырғыштары. Аса қауіпті зоонозды инфекция қоздырғыштары	4	Ақпараттық (түсіндірмелі-иллюстративті баяндау әдісі)	Жұмыс бағдарламасы, журнал, кестелер, дәрістер, презентациялар, оқулықтар, көрнекі құралдар.
7		Вирустық инфекция қоздырғыштары. АИТВ қоздырғыштары.	4	Ақпараттық (түсіндірмелі-иллюстративті баяндау әдісі	Жұмыс бағдарламасы, журнал, кестелер, дәрістер
8		Бактериялық трансмиссивтік инфекция қоздырғыштары. Вирустың негізгі қасиеттері. Рубеждік аралық бақылау.	4	Ақпараттық (түсіндірмелі-иллюстративті баяндау әдісі	Жұмыс бағдарламасы, журнал, кестелер, дәрістер
Барлығы:			32

5. Әдебиеттер

Негізгі әдебиеттер.

Жеке микробиология. 1 бөлім. Медициналық бактериология: оқуқұралы / Ғ. Т. Алимжанова[ж/б.]. - Алматы :Эверо, 2016. - 380 бет.с.

Жеке микробиология. 2 бөлім. Медициналық протозоология, микология және вирусология :оқуқұралы / Ғ. Т. Алимжанова [ж/б.]. - Алматы :Эверо, 2016. - 272 бет.с.

Нуржанова, А. У. Микробиология және вирусология: оқуқұралы / А. У. Нуржанова, М. Ш. Сералиева, Н. У. Абдукасымова. - ; Шымкент мед. колледж. оқу-әдіст. кеңесіндеталқыланып, баспағаұсынған. - Шымкент : "НұрлыБейне", 2012. - 272 бет. С

Микробиология: учебник / под ред. В. В. Зверева, М. Н. Бойченко. - М. : ГЭОТАР - Медиа, 2012. - 608 с. : ил.

Қосымша әдебиеттер.

Микробиология, вирусология: руководство к практическим занятиям: учебное пособие / под ред. В. В. Зверева. - ; Мин. образования и науки РФ. Рекомендовано ГБОУ ДПО "Россиская мед.акад. последипломного образования" Мин. здравоохранения РФ. - М. : ГЭОТАР - Медиа, 2015. - 360 с.

6.Электронды басылымдар.

Алимжанова, Д. Т. индивидуальная микробиология. Часть 1-2 [Электронный ресурс] :учебное пособие / к. т. н. Алимжанова. - Электрон.текстовые дан. ( 60.9 Мб). - Алматы :Эверо, 2016. - Страница 380.эл.

Шоканов, Н. Микробиология [Электронный ресурс] : учебник / Н. Шоканов, С. Сагындыкова, Ф. Серикбаева. - Электрон. текстовые дан. (24,9 Мб). - Алматы : издательство Арыс, 2003. - 192 эл. опт. диск (CD-ROM).

Электронная база

1	Электронды кітапхана	http://lib.ukma.kz
2	Электронды каталог ішкі пайдаланушылар үшін сыртқы пайдаланушылар үшін	http://10.10.202.52 http://89.218.155.74
3	Республикалық жоғары оқу орындары аралық электронды кітапхана	http://rmebrk.kz/
4	«Студент кеңесшісі» Медициналық ЖОО электронды кітапханасы	http://www.studmedlib.ru
5	«Параграф» ақпараттық жүйе «Медицина» бөлімі	https://online.zakon.kz/Medicine
6	«Заң» құқықтық ақпараттың электронды дереккөзі	https://zan.kz
7	Ғылыми электрондық кітапхана	https://elibrary.ru/
8	«BooksMed» электронды кітапханасы	http://www.booksmed.com
9	«Web of science» (Thomson Reuters)	http://apps.webofknowledge.com
10	«Science Direct» (Elsevier)	https://www.sciencedirect.com
11	«Scopus» (Elsevier)	www.scopus.com
12	PubMed	https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed

Бағалау

Баға	Қолданылатын бақылау құралдарының сипаттамасы (кейс, жоба, сыни талдау, модельді әзірлеу, презентация, тест…)	Салмақ
АБ 1 (АБ А (дәрістер, семинарлар): жеке және топтық тапсырмалар, топтық тақырыптық дискуссияларға қатысу)	3 сыни талдауға тапсырма: - бақылау сұрақтары, - тапсырмалар -тест	15%
АБ 2 (АБ С (симуляция): симуляциялық курсқа қатысу, тәжірибелік дағдыларды топтық және жеке орындауға қатысу.	Практикалық дағдыларды пысықтау және құзыреттіліктердің орындалуын талқылау; Диспутацияланатын мәселелер бойынша аргументтерді таныстыру.	15%
Аралық бақылау	Курс бойынша тесттер	15%
БӨЖ орындау	БӨЖ бойынша тақырыптарды (рефераттар, эссе, презентация) белгіленген мерзімде орындау	15%
Емтиханға жіберу рейтингі		х 60%
Қорытынды емтихан	Пән тақырыптары бойынша тесттер(100 сұрақ) және билеттер: теориялық сұрақтар, ситуациялық есептер және БӨЖ бойынша сұрақтар	Х 40%
Курс бойынша қорытынды баға		0-100 балл

Рейтинг шкаласы

Әріптік жүйе бойынша бағалау	Балл	Сандық эквиваленті	Дәстүрлі жүйе бойынша бағалау
А	95 - 100	4,0	Өте жақсы
А-	90 - 94	3,67	Өте жақсы
В+	85 -89	3,33	Жақсы
В	80 -84	3,0
В -	75 - 79	2,67
С+	70 - 74	2,33	Қанағаттанарлық
С	65 - 69	2,0
С-	60 - 64	1,67
D+	55-59	1,33
D	50-54	1,0
F	0-49	0	Қанағаттанарлықсыз
Бағалау критерийлері	Өте жақсы" А": Студент тақырып аумағында толық жауап береді .................... Жақсы "В": Студент тақырып аумағында білімін көрсетеді.......... Қанағаттанарлық"С+D":Студент тақырып аумағында білімі бар ................................. Қанағаттанарлықсыз "F": Студент тақырып аумағында кейбір түсініктері бар.

Бағалау критерийі:

Ауызша сұрау

Бақылау түрі	Бағасы	Бағалау критерийі
Ауызша жауап (тексеру әңгімесі)	Өте жақсы 95-100 балл 90-94 балл	Студент жауап беру кезінде ешқандай қателік, сәйкессіздік жібермеген жағдайда қойылады. Оқылып отырған пәннің теориясына, концепциясына және бағыттарына сүйенеді және оған сыни баға береді,басқа пәндердің ғылыми жетістіктерін қолданады.
	Жақсы 85-89 балл 80-84 балл 75-79 балл 70-74 балл	Студент жауап беру кезінде маңызды қателік жібермегенде, студенттің өзінің түзетуімен маңызды емес сәйкессіздіктер мен қателіктер жібергенде, оқытушы көмегімен бағдарлама материалдарын жүйелей білгенде қойылады.
	Қанағаттанарлық 65-69 балл 60-64 балл 50-54 балл	Студент жауап беру кезінде маңызды сәйкессіздіктер мен қателіктер жібергенде, тек оқытушы көрсеткен оқу әдебиеттерімен шектелгенде, материалдарды жүйелеуде едәуір қиыншылық танытқанда қойылады.
	Қанағаттанарлықсыз 25-49 0-24 балл	Студент жауап беру кезінде маңызды қателіктер жібергенде, сабақ тақырыбы бойынша негізгі әдебиетті қолданбаса, пәннің ғылыми терминологиясын пайдалана алмай, логикалық, стилистикалық қателіктер жібергенде қойылады.

Зертханалық жұмысты орындау

Бақылау түрі	Бағасы	Бағалау критерийі
Зертханалық жұмыстарды орындау, зерттеу нәтижелерін талқылау	Өте жақсы 95-100 балл 90-94 балл	Зертханалық және тәжірибелік жұмысты ешқандай қатесіз, өз уақытында орындап, оның есебін уақытылы өткізгенде және жұмыстың нәтижесін талқылауға белсенді араласып, ой-өрісінің биіктігін көрсеткенде қойылады.
	Жақсы 85-89 балл 80-84 балл 75-79 балл 70-74 балл	Зертханалық және тәжірибелік жұмысты ешқандай қатесіз, өз уақытында орындап, оның есебін еш ескертпесіз өткізгенде және жұмыстың нәтижесін талқылауға белсенді қатысқанда қойылады.
	Қанағаттанарлық 65-69 балл 60-64 балл 50-54 балл	Зертханалық және тәжірибелік жұмысты және оның есебін өз уақытында өткізгенде,жұмыс кезінде белсенділік танытпағанда, оқытушы көмегіне жүгінгенде ықойылады.
	Қанағаттанарлықсыз 25-49 0-24 балл	Зертханалық және тәжірибелік жұмысты және есебін уақытында тапсрмай, орындау барысында көп қателіктер жібергенде, бағдарламадағы тәжірибелік жұмысты түгел орындамай, жұмыс нәтижесін талқылауға қатыспағанда қойылады.

Шағын топпен жұмыс

Бақылау түрі	Бағасы	Бағалау критерийі
Шағын топпен жұмыс	Өте жақсы 95-100 балл 90-94 балл	Топтық жұмысқа белсенді түрде қатысып, жауап беруде ерекше ой-пікірін көрсеткенде, білімінің тереңдігін байқатып, тақырыпты басқа да салалардағы ғылыми жетістіктермен ұштастыра білгенде қойылады.
	Жақсы 85-89 балл 80-84 балл 75-79 балл 70-74 балл	Топтық жұмысқа белсенді түрде қатысып, жауап беруде материалды білетінін көрсетіп, студенттің өзінің жөндеуімен маңызды емес сәйкессіздіктер мен қателіктер жібергенде қойылады.
	Қанағаттанарлық 65-69 балл 60-64 балл 50-54 балл	Топтық жұмысқа баяу түрде қатысып, бағдарлама материалдарын жүйелеуде едәуір қателіктер жібергенде қойылады.
	Қанағаттанарлықсыз 0-49 балл	Топпен жұмыс істеуге қатыспағанда, оқытушы сұрақтарына жауап беруде көп қателіктер жіберіп, жауап беруде ғылыми терминологияны пайдаланбағанда қойылады.

Сауалнама жүргізу (жазбаша сұрау)

Бақылау түрі	Бағасы	Бағалау критерийі
Жазбаша сұрау	Өте жақсы 95-100 балл 90-94 балл	Студент жауап беруде ерекше ой-пікірін көрсеткенде, білімінің тереңдігін байқатып, тақырыпты басқа да салалардағы ғылыми жетістіктермен ұштастыра білгенде қойылады. Ғылыми терминологияны пайдаланған.
	Жақсы 85-89 балл 80-84 балл 75-79 балл 70-74 балл	Студент жауап беруде маңызды қателік жібермегенде, студенттің өзінің түзетуімен маңызды емес қателіктер жібергенде қойылады. Ғылыми терминологияны пайдаланған.
	Қанағаттанарлық 65-69 балл 60-64 балл 50-54 балл	Студент жауап беру кезінде маңызды сәйкессіздіктер мен қателіктер жіберген, ғылыми терминологияны пайдаланған. материалдарды жүйелеуде едәуір қиыншылық танытқанда, оқытушының көмегін қажет еткенде қойылады.
	Қанағаттанарлықсыз 25-49 0-24 балл	Студент оқытушы сұрақтарына жауап бермеген, маңызды қателіктер мен сәйкессіздіктер жіберіп, жауап беруде ғылыми терминологияны пайдаланбағанда қойылады.

Кроссворд шешу

Бақылау түрі	Бағасы	Бағалау критерийі
Кроссворд	Өте жақсы 95-100 балл 90-94 балл	Студент кроссвордқа жауап берген кезде 20 тапсырманы шешті, жауаптар нақты болды.
	Жақсы 85-89 балл 80-84 балл 75-79 балл 70-74 балл	Студент кроссвордқа жауап берген кезде 15-20 тапсырманы шешті, студенттің өзінің түзетуімен маңызды емес қателіктер жіберді.
	Қанағаттанарлық 65-69 балл 60-64 балл 50-54 балл	Студент кроссвордқа жауап берген кезде 10-15 тапсырманы шешті, маңызды сәйкессіздіктер мен қателіктер жіберді, қателіктер оқытушымен түзетілді. Жауап беру кезінде едәуір қиналды.
	Қанағаттанарлықсыз 0-49 балл	Студент кроссвордқа жауап берген кезде 5-10 тапсырманы шешті, маңызды сәйкессіздіктер мен қателіктер жіберді. Жауап беру кезінде едәуір қиналды және оқытушының көмегін қажет етті.

Тест тапсырмаларын орындау

Бақылау түрі	Бағасы	Бағалау критерийі
Тест тапсырмаларын орындау	Өте жақсы	86-100% дұрыс жауап
	Жақсы	70-85% дұрыс жауап
	Қанағаттанарлық	50-69% дұрыс жауап
	Қанағаттанарлықсыз	50% төмен дұрыс жауап

Рефератты дайындау және қорғау

Бақылау түрі	Бағасы	Бағалау критерийі
Рефератты дайындау және қорғау	Өте жақсы 95-100 балл 90-94 балл	Реферат ұқыпты орындалған және белгіленген уақытында жазылып тапсырылған, кемінде 5 әдебиеттер көзінпайдаланып, студенттің өз ойымен 10 беттен кем емескомпьютерде басылған. Реферат тақырыбына сәйкес сызбанұсқалармен, кестелермен, суреттермен толықтырылған. Рефератты қорғау кезінде студент тексті оқымай, айтып береді. Берілген сұрақтардың барлығына сенімді, қатесіз жауап береді.
	Жақсы 85-89 балл 80-84 балл 75-79 балл 70-74 балл	Реферат ұқыпты орындалған және белгіленген уақытында жазылып тапсырылған, кемінде 5 әдебиеттер көзінпайдаланып, студенттің өз ойымен 10 беттен кем емескомпьютерде басылған. Реферат тақырыбына сәйкес сызбанұсқалармен, кестелермен, суреттермен толықтырылған. Рефератты қорғау кезінде студент тексті оқымай, айтып береді. Берілген сұрақтарға жауап беру барысында маңызды емес қателіктер жібереді.
	Қанағаттанарлық 65-69 балл 60-64 балл 50-54 балл	Реферат ұқыпты орындалған және белгіленген уақытында жазылып тапсырылған, кемінде 5 әдебиеттер көзін пайдаланып, студенттің өз ойымен 10 беттен кем емес компьютерде басылған. Рефератты қорғау кезінде студент тексті оқып береді. Берілген сұрақтарға сенімсіз жауап береді, маңызды қателіктер жібереді.
	Қанағаттанарлықсыз 25-49 0-24 балл	Реферат ұқыпсыз орындалған және белгіленген уақытында жазылып тапсырылмаған, кемінде 5 әдебиеттер көзінпайдаланып, студенттің өз ойымен 10 беттен кем емескомпьютерде басылған. Рефератты қорғау кезінде студент тексті оқып береді. Берілген сұрақтарға жауап беру барысында маңызды қателіктер жібереді, материалға бағдарламайды.

Эссені дайындау және қорғау

Бақылау түрі	Бағасы	Бағалау критерийі
Эссені дайындау және қорғау	Өте жақсы 95-100 балл 90-94 балл	Эссе ұқыпты орындалған және белгіленген уақытында жазылып тапсырылған, студенттің өз ойымен 5 беттен кем емес компьютерде басылған. Мәселе бойынша өз ойы қысқаша тезис түрінде дәлелдермен баяндалған. Қорғау кезінде студент тексті оқымай, айтып береді. Берілген сұрақтардың барлығына сенімді, қатесіз жауап береді.
	Жақсы 85-89 балл 80-84 балл 75-79 балл 70-74 балл	Эссе ұқыпты орындалған және белгіленген уақытында жазылып тапсырылған, студенттің өз ойымен 4 беттен кем емес компьютерде басылған. Мәселе бойынша өз ойы қысқаша тезис түрінде аргументтерсіз баяндалған. Қорғау кезінде студент тексті оқымай, айтып береді. Берілген сұрақтарға жауап беру барысында маңызды емес қателіктер жібереді.
	Қанағаттанарлық 65-69 балл 60-64 балл 50-54 балл	Эссе ұқыпты орындалған және белгіленген уақытында жазылып тапсырылған, студенттің өз ойымен 3 беттен кем емес компьютерде басылған. Мәселе бойынша өз ойын шашыраңқы түрде аргументтерсіз баяндаған. Қорғау кезінде студент тексті оқып береді. Берілген сұрақтарға сенімсіз жауап береді, маңызды қателіктер жібереді.
	Қанағаттанарлықсыз 25-49 0-24 балл	Эссе ұқыпсыз орындалған және студенттің өз ойымен 3 беттен кем емес компьютерде басылған. Мәселе бойынша өз ойын шашыраңқы түрде баяндаған. Аргументтер жоқ. Қорғау кезінде студент тексті оқып береді. Берілген сұрақтарға жауап беру барысында маңызды қателіктер жібереді, материалға бағдарламайды.

Тақырып презентациясы

Бақылау түрі	Бағасы	Бағалау критерийі
Тақырып презентациясы	Өте жақсы 95-100 балл 90-94 балл	Презентация студенттің өз бетінше, белгілінген уақытында, көлемі 20 слайдтан кем емес орындалған. 5 кем емес әдебиеттер көзі пайдаланылған. Слайдтар мазмұнды және ойлы. Презентацияны қорғау кезінде автор тақырып бойынша терең білімін көрсете білді. Сұрақтарды талқылау барысында ешқандай қателіктер жіберген жоқ.
	Жақсы 85-89 балл 80-84 балл 75-79 балл 70-74 балл	Презентация студенттің өз бетінше, белгілінген уақытында, көлемі 20 слайдтан кем емес орындалған. 5 кем емес әдебиеттер көзі пайдаланылған. Слайдтар мазмұнды және ойлы. Презентацияны қорғау кезінде автор тақырып бойынша терең білімін көрсете білді. Сұрақтарға жауап беру барысында аздаған қателіктер жіберді, оны өзі түзеп отырды.
	Қанағаттанарлық 65-69 балл 60-64 балл 50-54 балл	Презентация студенттің өз бетінше, белгілінген уақытында, көлемі 20 слайдтан кем емес орындалған. 5 кем емес әдебиеттер көзі пайдаланылған. Слайдтар мазмұнсыз. Автор қорғау және сұрақтарға жауап беру кезінде маңызды қателіктер жіберді.
	Қанағаттанарлықсыз 25-49 0-24 балл	Презентациябелгіленгенуақыттатапсырылғанжоқ, көлемі 20 слайдтаназ. Әдебиеттертізімі 5-теназ. Слайдтармазмұнсыз. Презентациянықорғаукезіндеавторкөптегенқателіктержіберді. Өз материалдарынан ауытқыды.

Аралық бақылау

Бақылау түрі

Бағасы

Бағалау критерийі

Тестілеу/сауалнама жүргізу (жазбаша сұрау)

Өте жақсы

95-100 балл

90-94 балл

Студент жауап беру кезінде ешқандай қателік, сәйкессіздік жібермеген жағдайда қойылады. Оқылып отырған пәннің теориясына, концепциясына және бағыттарына сүйенеді және оған сыни баға

Тест бойынша 86-100% дұрыс жауап береді.

Жақсы

85-89 балл

80-84 балл

75-79 балл

70-74 балл

Студент жауап беру кезінде маңызды қателік жібермегенде, студенттің өзінің түзетуімен маңызды емес сәйкессіздіктер мен қателіктер жібергенде, оқытушы көмегімен бағдарлама материалдарын жүйелей білгенде қойылады.

Тест бойынша75-85% дұрыс жауап береді.

Қанағаттанарлық

65-69 балл

60-64 балл

50-54 балл

Студент жауап беру кезінде маңызды сәйкессіздіктер мен қателіктер жібергенде, тек оқытушы көрсеткен оқу әдебиеттерімен шектелгенде, материалдарды жүйелеуде едәуір қиыншылық танытқанда қойылады.

Тест бойынша50-74% дұрыс жауап береді.

Қанағаттанарлықсыз

25-49

0-24 балл

Студентжауапберукезінде маңызды қателіктержібергенде,сабақтақырыбыбойыншанегізгіәдебиеттіқолданбаса, пәнніңғылымитерминологиясынпайдаланаалмай, логикалық, стилистикалыққателіктержібергендеқойылады.

Тест бойынша50% төмен дұрыс жауап береді.

Бақылау формасы	Бағасы	Бағалау критерийі
Ауызша жауап	Өтежақсы 95-100 балл 90-94 балл	Егер студент жауап беру кезінде қандай да бір қателерді, дәлсіздіктерді жібермеген жағдайда қойылады. Оқытылатын пән бойынша теорияларда, тұжырымдамаларда және бағыттарда бағдарланады және оларға сыни баға береді, басқа пәндердің ғылыми жетістіктерін пайдаланады.
	Жақсы 85-89 балл 80-84 балл 75-79 балл	Егер студент жауап беру кезінде дөрекі қателерді жібермесе, принципиалды емес дәлсіздіктер немесе принципиалды қателіктер жіберсе, оқытушының көмегімен бағдарламалық мате-риалдарды жүйелендіре алса қойылады.
	Қанағаттанарлық 70-74 балл 65-69 балл 60-64 балл 50-54 балл	Егер студент жауап беру кезінде дәлсіздіктер мен ұстанымсыз қателіктер жіберсе, тек оқытушы көрсеткен оқу әдебиетімен шектелсе, материалды жүйелендіруде үлкен қиындықтарға тап болса қойылады.
	Қанағаттанарлықсыз 25-49 балл 0-24 балл	Егер студент жауап беру кезінде принципті қателіктер жіберсе, сабақ тақырыбы бойынша негізгі әдебиетті жұмыс істемесе; пәннің ғылыми терминологиясын қолдана алмаса, өрескел стилистикалық және логикалық қателіктермен жауап берсе қойылады.

Бақылауформасы	Бағасы	Бағалаукритерийі
Шағын топтармен жұмыс	Өтежақсы 95-100 балл 90-94 балл	Егер студент командадажұмысістейалса, топтытоптастыраалғанжағдайдақойылады. Күшті студент-қажетболғанжағдайдақалғаноқуматериалынтүсіндіреалатынакадемиялықкөшбасшы.
	Жақсы 85-89 балл 80-84 балл 75-79 балл	Ұйымдастырукөшбасшысы, дайындықдеңгейібойыншакүштінемесеорташа студент, олбарлықтоптыңматериалдымеңгеруінжәнеуақытындатиістітеориялықтапсырмалардыорындауынқадағалауытиіс.
	Қанағаттанарлық 70-74 балл 65-69 балл 60-64 балл 50-54 балл	Студент-зертханашы-дайындық деңгейі бойынша күшті немесе орташа студент, егер жауап толық болмаса немесе педагогта топтың қалған мүшелеріне сұрақтар туындаса, осы топтың қалған студенттері қатыса алады.
	25-49 балл 0-24 балл	Қажетболғанжағдайдатоптыңбасқамүшелерінекөмексұрайтынәлсіз студент. Егер студент жауап беру кезіндепринциптіқателіктержіберсе, сабақтақырыбыбойыншанегізгіәдебиеттердідұрыстүсінбесе; пәнніңғылымитерминологиясынқолданаалмаса, қатаңстилистикалықжәнелогикалыққатеменжауап берсе қойылады.

Бақылауформасы	Бағасы	Бағалаукритерийі
Тест тапсырмаларынорындау	Өтежақсы	86-100% дұрысжауап
	Жақсы	75-85% дұрысжауап
	Қанағаттанарлық	50-74% дұрысжауап
	Қанағаттанарлықсыз	50% аз дұрысжауап

Бақылауформасы	Бағасы	Бағалаукритерийі
глоссарий	Өтежақсы 95-100 балл 90-94 балл	Өздігіненжасалған, кемінде 5 әдебикөздіқолданаотырып, кемінде 2 бет машинкаменбасылған. Бағдарламаматериалынжүйелейалды.
	Жақсы 85-89 балл 80-84 балл 75-79 балл	Өзбетіншеқұрастырылған, 5-тен кем әдебиетпен, 2-тен кем машинкаменбасылғанмәтінменжазылған. Бағдарламаматериалынжүйелейалды.
	Қанағаттанарлық 70-74 балл 65-69 балл 60-64 балл 50-54 балл	Дұрысемес, машинкаменбасылғанмәтіннің 1-бетінде 3-тен кем әдебиетпенжазылған. Белгіленгенмерзімдетапсырылмаған.
	Қанағаттанарлықсыз 25-49 балл 0-24 балл	Жұмыстыорындамағаныүшін.

Пән бойынша қорытынды баға мынадай формула бойынша бақылау нысандарының белгіленген қатынасына сүйене отырып ресми енгізілген кезде автоматты түрде есептеледі:

Қорытынды баға = (АБ (аудиториялық, семинарлар) + АБ Симуляция + АБ (аралық бақылау) + БӨЖ) = ЖР (жіберу рейтингі) х 60% + баға (Э х 40%)

Емтихан( жеке): қорытынды тест

Әдістемелік нұсқауларды (ұсынымдар) орындау жөніндегі :

Аудиторияға (дәрістерге, семинарларға) дайындық кезінде берілген үлестіру материалын мұқият оқып, қайталау.

Бағалау критерийлері:

Қорытынды тест: бүкіл курстың білімін және түсінігін тексеру.

Тестте 50-ден 100-ге дейін сұрақ беріледі, әр дұрыс жауапқа 1 ұпайдан есептеледі.

Орындалған тапсырмаларды жүктеу үшін белгіленген мерзім: оқу курсын аяқтаған сәттен бастап екі апта. Уақытында тапсырылмаған жағдайда төмендету коэффициенті қолданылады: мысалы 0,75-0,9

Оқыту және оқыту әдістері

Мысалы:

Дәрістер: проблемалық

Симуляциялық сабақтар: шағын топтарда жұмыс істеу,

Оқытушының жетекшілігімен студенттердің өзіндік жұмысы: кіші топтарда жұмыс( TBL - TEAM-BASIDLEARNING командасында оқыту), пікірталас

Студенттердің өзіндік жұмысы: әдебиетпен жұмыс, жобаны дайындау,эссе жазу.

Қолданылатын әдістер мен технологиялар

* * Small group learning (SQL) - шағын топтарда оқыту;

* * Cased-based learning ( PBL) - нақты жағдайлар әдісі;

Оқушылардың білімі мен деңгейлерін бағалау әдістері мен технологиялары
• Бірнеше таңдау сұрақтары (MCQ) - бірнеше таңдауы бар тест сұрақтары;
• Ауызша сұрау (OA) - ауызша сұрау;
•Қысқа жауап сұрақтары (SAQ) - қысқа жауаптары бар сұрақтар;
• Short case (SC) - нақты жағдайдың қысқартылған сипаттамасы;
• Ұзақ істер (LC) - үлкен құрылымданбаған істер;
Қысқаша эссе сұрақтары (SEQ) - тапсырма эссе;
• Ауызша есеп (OR) - презентация;
• Ауызша емтихан (OE) - ауызша емтихан;
(SA - Self Assessment) – оқушының өзіндік жұмысының өзін-өзі бағалауы, оқу үлгерімін сыни тұрғыдан бағалау үшін, тәуелсіздік пен оқытуға деген жауапкершілікті арттырады, күшті және әлсіз жақтарын білуге көмектеседі. Көбінесе қорытынды бағаны қалыптастыру бөлігі ретінде қолданылады.
(PA - портфолио бағалау) портфолио бағалау -– оқушының жетістіктерін бақылау және бағалау нысаны, оқу-танымдық іс-әрекеттің материалданған өнімдеріне, оның ішінде өзін-өзі бағалауға бағытталған күш-жігердің нәтижелері бойынша оқу үлгерімінің дәлелі.

ДӘРІСТЕР КЕШЕНІ

Пән–Микробиология және вирусология

Мамандық : 09130100 «Мейіргер ісі», 09120100 «Емдеу ісі», ,09130200 «Акушерлік іс»

ПЦК-Кәсіптік пәндер

Құрастырушы: Юлдашова Д

Дәрістің қысқа курсы жұмыс бағдарламасына сәйкес құрастырылған. ПЦК мәжілісінде қарастырылып, бекітілген.

Хаттама № ___, «___» ______ 2025ж.

ПЦК меңгерушісі_________________Дадаметова С

САБАҚ 1
Тақырыбы: «Микробиология және вирусологияға кіріспе. Микробиология және вирусологияның міндеттері. Микроағзалардың морфологиясы.»

Мақсаты: Студенттерді микробиология және вирусология пәні, әдістері, қызметтері және көптүрлілігі таныстыру
Дәріс тезистері: Микробиология (грекше «микрос» - кішкене, «логос» - ғылым) — көзге көрінбейтін, ұсақ тірі ағзалардың құрылысын, биологиялық, биохимиялық қасиеттерін, табиғатта жүріп жатқан процестердегі рөлін, пайдасы мен зиянын жан-жақты зерттейтін ғылым.

Микробиологияның бөлімдері: бактериология, микология, вирусология, паразитология және т.б. Микроорганизмдердің экологиялық ерекшеліктеріне, олардың өмір сүру жағдайларына, қоршаған ортамен қалыптасқан қатынастарына және адамның тәжірибелік қажеттіліктеріне байланысты микроорганизмдер туралы ғылым өзінің дамуында жалпы микробиология, медициналық, өндірістік (техникалық), ғарыштық, геологиялық, ауылшаруашылық және ветеринарлық микробиология сияқты арнайы пәндерге бөлінді.

Ашылу тарихы

Бактерияларды табу, зерттеу XVII ғ. ұлғайтып көрсететін аспаптың шығуына байланысты дамыды. Ұсақ ағзаларды алғаш рет голландиялық Антон Левенгук (1632-1723) ашқан. Ол 150-270 есеге дейін ұлғайтып көрсететін микроскоп жасап, сонымен қолына ілінген заттардың (тоқтау су, теңіз суының тамшысы, бұрыштың тұнбасы және т.б.) барлығын қараған. Бактерия жайлы алғашқы дерек 1683 жылы А. Левенгуктың Лондондағы Король қоғамына бактерияның мөлшерін, пішінін, қозғалысын сипаттап жібірген хатында баяндаған.

1870-1880 жылдары француз ғалымы Луи Пастер ағзаларда ауру тудыратын, тағамдарды бүлдіретін ұсақ ағзалар бар екенін тәжірибе жүзінде дәлелдеді. Олардың кейбір түрлерінің ауасыз ортада тіршілігін жалғастыратынан көрсетіп, микробиология ғылымының дамуына орасан зор үлес қосты.

Микробиологияның әдістері мен мақсаттары

Кез-келген микроорганизмдерді зерттеу әдістеріне мыналар жатады:

микроскопия: жарық (оның ішінде фазалық контрастты, қараңғы өрісті, флуоресцентті) және электронды;
мәдени әдіс (бактериологиялық, вирусологиялық);
биологиялық әдіс (сезімтал модельдерде инфекциялық процестің көбеюімен зертханалық жануарларды жұқтыру);
молекулалық-генетикалық әдіс (ПТР, ДНҚ және РНҚ зондтары және т.б.);
серологиялық әдіс — микроорганизмдердің антигендерін немесе оларға антиденелерді анықтау (ИФТ).

Жетістіктері

Микроорганизмдердің басым көпшілігі – бактериялар. Сонымен қатар микробиология төменгі сатыдағы саңырауқұлақтарды, ашытқы саңырауқұлақтарын, ұсақ балдырларды, қарапайым организмдерді, вирустарды зерттейді.Өйткені бұл организмдердің сыртқы пішіні, құрылысы өте ұқсас, әрі сол ортаға тигізетін биохимиялық әсері жағынан да бірлестікте болады.

Микробиология ғылымының жетістіктері қазіргі кезде ауыл шаруашылық дақылдарының өнімділігін арттыруда, түрлі өсімдіктер мен жануарлар зиянкестеріне қарсы күресте, шырынды азық – сүрлемді даярлауда кеңінен қолданылады. Микроорганизмдерді барлық судан кездестіреміз. Әсіресе олардың басым көпшілігі судың түбіндегі қорыста қоректік заттардың молырақ жерінде тіршілік етеді. Ал өзіміз тыныс алатын ауада да олар жеткілікті. Көбінесе олар ауасы нашар, әсіресе халқы тығыз, өнеркәсіптер жиі орналасқан жерлерде көп тараған.

Жалпы микроорганизмдер дүниесінің табиғаттағы маңызы орасан зор. өсімдіктер мен жануарлар қалдықтарды микробтардың қатысуымен шіріп, ыдырайды. Олардың денесіндегі түрлі химиялық элементтер ауа мен топыраққа тарайды. Осының нәтижесінде қайтадан тіршілікке қажетті заттар пайда болады.

Әсері

Микробиология – микроорганизмдердің биохимиялық әрекеттерін, қоректік заттарды өзгертудегі олардың негізгі ролін қарастырады. Бұл процестердің ішінде кейбір микроорганизмдер әрекеттерінің, мәселен қанттың спиртке дейін ашуының, антибиотиктер мен витаминдер түзілуінің халық шаруашылығында зор маңызы бар. Микроорганизмдер тіршілігінің ең бір айқын байқалатын жері – ашу процесі. Күнделікті көріп жүрген сыра мен түрлі шараптар, тағамдардың шіріп, бүлінуі және көгеруі бәрі де осы микроорганизмдер әсерінен болады.

Осы жағдайды еске ала отырып, біз микроорганизмдердің биохимиялық әрекеттеріне ерекше көңіл бөлдік, көптеген биологиялық процестердің негізін толығырақ баяндауға тырыстық.

Сонымен қатар микробиологияның отан қорғау жөнінде де алатын орны ерекше. Дүние жүзілік үстемдікке құмар империалистер көздеген мақсаттарына жетуге барлық айла-амалдарын қолданудан бас тартпайды. Мұны тарих көрсетіп отыр. Қазір кейбір капиталистік мемлекеттер микроорганизмдердің адам мен жануарлардың өміріне қауіпті аурулардың тууына себепші болатын әрекеттерін соғыс мақсатына пайдалануды көздеп отыр. Олар антибиотиктердің өзі қарсы тұра алмайтын микроорганизмдердің қасиеттерін күшейтіп, оны әр түрлі жәндіктерге (маса, сона, шіркей, шыбын, бүрге т.т) жұқтырып қолданбақ. Өйткені мұндай жәндіктер жұқпалы ауруды ауылдар мен қалаларға тез таратып, жаппай қырғынға ұшырау қаупін тудырады. Ол үшін микроорганизмдерді жан-жақты зерттеп, жете талдау керек. Сонда ғана олардың қауіпті әрекеттерін біліп қана қоймай, нақты күрес шараларын белгілеп, келтіретін пайдасын да білуімізге болады

Өнеркәсіпте маңызы

Антибиотиктер мен витаминдер түзу
Сыра, шараптар, тағамдардың шіруі, бүлінуі, көгеруі
Шырынды азық – сүрлемді, этанол, глицерин, ацетон, органикалық қышқылдар дайындау
Топырақ құрамын жақсарту
Биологиялық тепе-теңдікті қамтамасыз ету
Гүлденген жер беті эрозиясы шығындарын азайту
Нематодтарға қарсы жауыз
Қарашіріктің жетілуіне қатысу
Микробты антагонист болу

Ауыл шаруалығында маңызы

Ауыл шаруашылық дақылдарының өнімділігін арттыру
Түрлі өсімдіктер, жануарлар зиянкестеріне қарсы күресу

Вирусология (лат. vіrus – у және грек. logos – ілім), вирология, инфрамикробиология – вирустар туралы ғылым. Жалпы, В. вирустардың табиғатын, олардың құрылысын, көбеюін, биохимиясын, генетикасын зерттейді. Мед., ветеринарлық, а. ш. В-сы патогенді вирустарды, олардың инфекциялық қасиеттерін зерттейді, олар тудыратын аурулардан сақтану шараларын, диагностикасын және емдеу жұмыстарын қарастырады. В. вирустардың тұқым қуалаушылық қасиеттерін зерттейтін ғылым – молекулалық генетикамен тығыз байланысты. В-лық зерттеулер Қазақстанда Қазақ эпидемиол., микробиол. және гигиена ғылыми-зертттеу институтында (қазіргі Гигиена және эпидемиол. ғылыми-зертттеу орталығы) вирус-риккетсия лабораториясы (1954ж.) және Қазақстан Ғылыми Академиясының Микробиология және вирусология институтында жалпы вирусология лабораториясы (1956ж.) ашылғаннан кейін басталды. Кейін В. саласындағы зерттеулер көлемі жағынан едәуір ұлғайтылды: аталған 2 институттың құрамында 7 арнайы лаборатория жұмыс жасайды. Тұмау штаммдары бөліп алынып, жеке-жеке зерттелді, олардың антигендік құрылымы картаға түсірілді, тұмауға эпидемиол. және экол. тұрғыдан сипаттама беріліп, вакцина егу арқылы сақтану әдістері табылды (Х.Жұматов, Г.Г.Михайлов, А.Ысмағұлов, Е.Шұратов, М.Саятов). Тұмау вирусының молек. биологиясы, генетикасы жайлы жаңа мағлұматтар алынды (Жұматов, Е.Исаева, Н.Ахматуллина, З.Шуақова, В.Э.Березин, Қ.Мұстафин, К.Жұматов). Полиомиелит эпидемиологиясы, осы аурудан вакцина егу арқылы сақтану мәселелері егжей-тегжейлі зерттелді (Жұматов, С.Ақбердин, К.А.Костина, т.б.). Жүкті әйелдерді жұқпалы ауруға шалдықтыратын энтеровирустар мен ротавирустардың рөлі анықталды (Р.Әспетов, С.Ержанов, Н.Н.Соколова, Ж.Күмісбаева). Ротавирусты анықтайтын диагностикум жасалды (У.Әбенова, т.б.) Құтыруға қарсы егілетін сарысу (сыворотка) алу тәсілі табылды (Б.Сансызбаев). А және Б гепатиттерінің эпидемиологиясы зерттеліп, оларды анықтау, өзара ажырату әдістері жетілдірілді (Жұматов, Ж.Темірбеков, т.б.). С, Д, Е және G гепатиттерінің таралу жолдары зерттеліп (Шұратов), олардың клиник. ерекшеліктері анықталды (Р.Ідірісова, К.Құрманова). СПИД (жүре пайда болатын иммундық тапшылық синдромы) ауруының таралу жолдары, диагноз қою тәсілдері және оның алдын алу шаралары зерттелді (Шұратов, М.Сапарбеков, т.б.). Кене арқылы жұғатын энцефалит, қырым қанталау қызбасының, т.б. арбовирустық аурулардың табиғи ошақтары табылып, эпидемиол. ерекшеліктері сипатталды; арбовирустардың ғылымға беймәлім жаңа 3 түрі ашылып, олар тудыратын ауруларды анықтау әдістері табылды (Жұматов, Темірбеков, С.Кәрімов, Т.В.Кирющенко, т.б.). Қызылша эпидемиологиясы, қызылшаға қарсы жаппай егу, оның тиімділігін арттыру жөнінде бағалы ұсыныстар жасалды (Н.Жайықбаев). Кейбір вирустық ауруларға тән клетка тізбектерін (линияларын) және органдардың тіндік эксплантаттарын алу әдістері табылды (М.Байжомартов, Н.Соколова, Ж.Қарағұлова). Жеке вирустардың иммунол. кейпі, биохим., физика-химикалық қасиеттері анықталып, адам (Шұратов), жануарлар мен құстар (Шұратов, М.Бисенова, Р.Бейсенбаева) денесінде вирустық ауруларға қарсы тұратын ингибиторлар мен антиденелер (қармауыш денелер) түзілуіндегі заңдылықтар зерттеліп, түзілу барысында олардың комплементтік байланыста болатыны дәлелденді (Бисенова, т.б.). Иммундық интерферонның қалай түзілетіні анықталып, оның индукторы ұсынылды (Әспетов, Шұратов), вирустық ауруларды иммундық жолмен анықтау, олардан сақтану, оларды емдеу әдістері жетілдірілді (Шұратов, Жұматов, Н.Л.Чертенко). Республикада В-лық зерттеулерді ҚР Денсаулық сақтау министрлігі жанындағы проблемалық комиссия мен Қазақстан эпидемиологтар, микробиологтар мен паразитологтар ассоциациясы үйлестіріп отырады.

4. Иллюстрациялы материалдар: слайд түріндегі презентация

5.Әдебиет:

Б.А. Рамазанова «Жеке бактериология» Алматы, 2010 ж
А.Ә. Стамқұлова «Жалпы және жеке вирусология» Алматы, 2010 ж

6. Қорытынды сұрақтары (кері байланыс):

1 Микробиология дегеніміз не?

2 Микробиология және вирусология туралы түсінік

3 Микробиология және вирусология міндеттері туралы айтыңыз
7.Бақылау (сұрақтар):

1. Микроорганизмдер туралы түсінк беріңіз

2.Микробиология және вирусологияға еңбегін сіңірген ғалымдар?

3.Микроорганизмдерді алғаш

4. Дәрігерлік құпияға не жатады?

5. Дәрігер этикетіне не жатады?

Пәнді меңгеру үшін Platonus ААЖ "тапсырма" модуліне енгізілген материалдар қолданылады.

Тапсырмалар

1. Сабақ тақырыбы бойынша ақпаратпен танысу.

2. Тақырып, тест сұрақтарына жауап бере отырып, материалдың игерілуін тексеру.

3.Сабақ тақырыбы бойынша презентация, реферат, ситуациялық есептер, видео дайындау

Сандық білім беру ресурстары:

Бейнефрагменттер

1. https://www.youtube.com/watch?v=TG1WdB1XLd8

2. /www.dissertat.ru| https://www.youtube.com/watch?v=0NN49CRVU

Сабақ 2

Тақырыбы:Микроағзалардың физиологиясы.Микроағзалардың экологиясы.

Мақсаты: студенттерді Медицина эмблемасы, моделі: тарихы және мәні. Медициналық генетиканың моралдық мәселелері таныстыру.

Дәріс тезистері:

Ортаның белгілі аймағында мекендейтін микроорганизмдер жиынтығын микробиоценоз деп атайды.

Микроорганизмдер экологиясы (oikos-грек сөзінен аударғанда - үй, тіршілік ету орны ) - микроорганизмдердің бір-бірімен және қоршаған ортамен өзара арақатынасын зерттейді. Микроорганизмдер топырақта, суда, ауада, өсімдіктерде, адам организмінде және жануарларда, тіпті космоста да табылады. Микроорганизмдер - биоценоздың құрамдас бөлшегі, яғни тіршіліктің біркелкі жағдайындағы су қойма немесе құрғақ аймақта орналасатын биотоп: жануарлар, өсімдіктер мен микроорганизмдер жиынтығы. Ортаның белгілі аймағында мекендейтін микроорганизмдер жиынтығын микробиоценоз деп атайды. Қоршаған ортаның көптеген организмдері табиғатта заттардың айналым процесіне қатысады, тіршілігін жойған жануарлар мен өсімдіктердің қалдықтарын жояды, топырақтың өнімділігін арттырып, биосферада тепетеңдікті ұстап тұрады. Олар адам организімінде қалыпты микрофлора ретінде бірқатар пайдалы қызметтер атқарады. Топырақ микрофлорасы Топырақта топырақ түзу және топырақтың өзін-өзі тазарту процестеріне қатысатын, табиғатта азот, көміртегі және тағы басқа элементтер айналымына қатысатын әртүрлі микроорганизмдер тіршілік етеді. Топырақта бактериялар, саңырауқұлақтар, мүктер (саңырауқұлақ пен цианобактерия симбиозы) және қарапайымдар мекендейді. Топырақтың 1 граммында бактерия саны 10 млрд жасушаға жетеді. Топырақ беткейінде УК сәулелер, құрғақшылық т. б факторлардың әсерінен микроорганизмдер салыстырмалы аз болады. Микроорганизмдердің көпшілігі 10 см қалыңдықтағы топырақтың жоғарғы қабатында кездеседі. Тереңдеген сайын микроорганизмдер мөлшері азайып, 3-4 метр тереңдікте бұлар мүлдем кездеспейді. Топырақ икрофлорасының құрамы оның типіне және жағдайына, өсімдік құрамына, температурасына, ылғалдылығына байланысты. Топырақ икроорганизмдерінің көпшілігі рН- ы бейтарап, салыстырмалы жоғары ылғалдылықта, 25-45˚С температурада дамуға қабілетті. Топырақта азотбекіткіш молекулалы азотты сіңіруге қабілетті бактериялар (Azotbacter, Azomonas, Mykobacterium және т. б. ) тіршілік етеді. Азотбекіткіш цианобактериялар түрлерін немесе көк-жасыл балдырларды, күріш алқаптарының өнімділігін арттыру үшін қолданылады. Топырақ - Bacillus және Clostriclium туыстастығының спора түзетін таяқшаларының тіршілік ету ортасы болып табылады. Патогенді емес бациллалар (Bac7 Meqaterium, Bac. subtilis) псевдомонадалармен қатар, протей және кейбір бактериялар амонифицирлейтін, шіріткіш бактериялар тобын құрап, органикалық заттардың минералдануына қатысады. Потагенді спора түзетін таяқшалар (күйдіргі, ботулизм, сіреспе, газды гангрена қоздырғыштары) ұзақ уақыт сақталып, кейбіреуі топырақта көбеюге қабілетті (Clostridium botalinum) . Ішек бактериялары (тұқ. Enterobacteriaceae) - ішек таяқшасы, іш сүрегі, сальмонеллез, дизентерия (жерше) қоздырғыштары нәжіспен топыраққа түсуі мүмкін. Бірақ мұнда көбеюге қолайлы жағдай болмағандықтан олар біртіндеп жойылады. Таза топырақта ішек таяқшасы және протей сирек кездеседі, олардың көлемді мөлшерде анықталуы топырақтың, адамның және санитарлық-эпидемиологиялық қолайсыздығын дәлелдейді (ішек жұқпалары қоздырғыштарының берілу тұрғысында) . Су микрофлорасы. Су микрофлорасы топырақтың, микробтың құрамы сияқты, себебі микроорганизмдер топырақ бөлшектерімен суға түседі. Суда сол жердің физикохимиялық, жарық жағдайына, көміртегінің қос тотығы мен оттегінің еру жәрежесіне, органикалық және минералды заттар болуына бейімделген тиісті биоценоздар құрылаы. Ауыз су қоймасыныңсуында әртүрлі бактериялар: таяқша тәрізді (псевдвмонадалар, аэромонадалар), кокк тәрізді (микрококктар) және ирекше тәрізділер табылады. Судың органикалық заттармен ластануы анаэробты және аэробты бактериялардың, саңырауқұлақтардың артуымен бірге жүреді. Әсіресе анаэробтар суқоймалардың тұнығында көп кездеседі. Су микрофлорасы микрооганизмдермен өңделеді, органикалық қалдықтардан өзін-өзі тазарту процесінде белсенді рөл атқарады. Адам мен жануарлардың қалыпты микрофлора өкілдері (ішек таяқшасы, цитробактер, энтеробактер, энтерококк) және ішек жұқпасының қоздырғыштары (іш сүзегі, парасүзек, жерше, тырысқақ, лептоспироз, энтеровирустар) ластанған ағынды сулармен қар еріген кездегі және жауын-шашын сулармен өзен, көлдерге түседі. Олай болса, су көптеген жұқпалы аурулар қоздырғышының берілу факторы болып табылады. Кейбір қоздырғыштар суда көбейе алады (тырысқақ вибрионы, легионеллалар) . Мұхит және теңіз суының микрофлорасының құрамында әртүрлі, жарқырауық және галофильді вибриондар молюскалармен кейбір балық түрлерін зақымдайды, оларды тамаққа қолданғанда тағамдық токсиноинфекция дамиды. Микроорганизмдер топырақтың жоғарғы қабатында болғандықтан, артезион скважинасының суында микроорганизмдер болмайды.

Микроорганизмдердің экологиясы келесі міндеттерді шешеді:

1) экологиялық тепе-теңдікті сақтауда маңызы бар микроорганизмдердің (азотты фикациялайтын, аммонификациялайтын, нитрификациялайтын және т. б.) популяциясы мен қауымдастығын адамның шаруашылық қызметінің теріс ықпалынан қорғайды;

2) тірі және жансыз табиғаттың микробтық жойылуын сондай-ақ антропрогендік шыққан материалдарды (мысалы, қоздырғышы микробтар болып табылатын аурулардың профилактикасы болып табылатын азық-түлік және өнеркәсіптік тауарларды сақтау) болдырмайды;

3) адамзат қоғамы үшін қажетті материалдар мен заттардың микробтық стнтез технологияларын зерделейді және дамытуға ықпал етеді;

4) биосфераны жасанды түрде жасалған мутанттардан, тіршілікті Жерден ғарышқа шығарудан және әкелуден қорғайды;

5) микробтық дақылдар коллекциясын құру арқылы микроорганизмдердің генетикалық қорын сақтайды.

Микроорганизмдердің экологиясындағы зерттеулер келесі бағыттарда жүзеге асырылады: 1) аутэкология; 2) демэкология; 3) синэкология; 4) экофизиология; 5) экобиотехнология.

Экофизиология бөлімі микроорганизмдердің экологиялық қуысын, түрдің өмір сүруіне қажетті жағдайлардың жиынтығын зерттеумен айналысады. Микроорганизмдер экологиясының осы бөлімін зерттеу микробтың белгілі бір түрінің экологиялық тауашасының физикалық кеңістігін ғана емес, сонымен қатар трофикалық жағдай мен олардың қоғамдағы қызметін зерттеуді де қамтиды.

Экобиотехнология қоршаған ортаның экологиялық мәселелерін шешу үшін микроорганизмдерді қолдану тәсілдерін әзірлеумен айналысатын микроорганизмдер экологиясындағы бағыт. Қазіргі уақытта мұнай және мұнай өнімдері, пестицидтер және өнеркәсіп қалдықтары сияқты табиғи және өнеркәсіптік орталарды ластаушы заттардан тазарту үшін белсенді компоненті микроорганизмдер болып табылатын технологиялар қолданылады.

Микроорганизмдер физиологиясы

Микроорганизмдердің физиологиясы-микробтардың тіршілігін,қорекнуін, зат алмасу, тыныс алу,өсу,көбею және қоршаған ортамен байланысын зерттейтін микробиологияның бөлімі болып саналады. Физиологияның негізін-үнемі жұріп тұратын зат алмасу процесі- метаболизм құрайды. Метаболизм бір біріне қарама-қарсы және бір-бірімен тығыз байланыста болатын,ассимиляция (анаболизм) және диссимиляция(катаболизм) процестерінен тұрады.

Ассимиляция процесі кезінде-қоректік заттар қорытылады және олар жасуша структарасын синтездеуге қатысады. Бұл процесс энергия жұмсау арқылы жүреді.

Диссимиляция процесі кезінде-қоректік заттар ыдырайды,яғни ірі молекулалар қарапайым қосылыстарға ыдырап, бос энергия бөледі. Қарапайым қосылыстардың бір бөлігі жасушадан шығарылып, ал бір бөлігін жасуша қайта пайдаланып, олар ассимиляция процесіне қосылады.Бұл қоректік заттардың синтезі мен ыдырау процестері-ферменттердің қатысуымен жүреді. Микроорганизмдердің ерекшелігі- тез жүретін(интенсивті) зат алмасу процесінде. Бір микроб жасушасы бір тәулік ішінде өз салмағынан 30-40 есе ауыр қоректік заттарды қорыта алады.

Бактериялардың физиологиясы

Зат алмасу процесін түсіну үшін микроорганизмдердің химиялық құрамын білу керек. Барлық тірі организмдерде болатын химиялық заттар-микроб жасушасында да бар. Негізгі элементтері-органогендер (көміртегі, сутегі,оттегі,азот) бұлар күрделі органикалық заттарды (ақуыз,көмірсуы,майлар) құру үшін қолданылады.Микроорганизмдерде минералды элементтер де бар, олардың көбі органикалық заттармен химиялық байланыста болса, кейбіреуі жасушада тұз күйінде болады. Сан жағынан алғанда жасушаның негізгі компоненті болып су саналады, ол жасушаның 75-80%-ын құраса, ал қалған 15-25%құрғақ заттың үлесіне тиеді. Олар-органикалық (ақуыздар, нуклеин қышқылдары, көмірсулары,майлар) және минералдық қосылыстар. Бактериялардың химиялық құрамы, қоректену жағдайы,энергия алу және көбею тәсілдері жағынан бір-бірінен айырмашылығы бар. Олар сыртқы ортаның көптеген факторларына бейімделгіш және тұрақты болып келеді.

Бактериялардың химиялық құрамы

Бактериялардың құрамына ақуыздар, нуклеин қышқылдары, көмірсулары, липидтер, минералдық заттар кіреді.Су-бактериялық жасушаныңнегізгі компоненті,оның 80% салмағын су құрайды.Барлық қоректік заттар жасушаға сумен еніп, қорытылңһған заттар сумен шығады.Су өз алдында қосылыс ретінде микроб жасушасында бос күйінде кездеседі, бірақ оның көп бөлігі жасушаның көптеген компонентерімен (ақуыз, көмірсуы, майлар) байланыста болады және жасуша құрылымының құрамына кіреді. Бос күйдегі су-жасушада болып жатқан химиялық реакцияларға қатысады, көптеген химиялық қосылыстардың еріткіші болып саналады және коллоидтер үшін дисперсиялық орта болады. Жасушада бос судың құрамы-жасушаның жасына,физиологиялық күйіне,сыртқы ортаның жағдайына байланысты өзгеріп отырады.

Мысалы, капсула түзетін микроорганизмдерде судың мөлшері көп болады.Спора түзетін бактерияда судың мөлшері 18-20%-ға азаяды. Жасушада судың жойылуы-метаболизм мен көбею процестерін тоқтатады,бірақ бактериялық жасушаны жоймайды.

Ақуыздар-бактерияның 40-80% кепкен массасын құрайды және оның негізгі биологиялық қасиеттерін анықтайды. Бактериялар-құрылыс компонентерінің құрамына кіретін және метаболизи процесіне қатысатын 200-нан астам ақуыздардан тұрады, олардықасиеттерің көбінің ферментативтік қасиеттері белсенді. Бактериялық жасушалардың ақуыздары олардың антигендік және иммуногендік,вируленттік және түрлік қасиеттерімен байланыста болады. Олар жай ақуыздар-протеиндер және күрделі ақуыздар-протеидтер.Жасушалар тіршілігінде нуклеопротеидтардың маңызы зор-бұлар ақуыздың нуклеин қышқылдарымен қосылысы ДНК және РНК.Одан басқа микроб жасушасында көп мөлшерде липопротеидтер,гликопротеидтер,хромопротеидтер болады. Ақуыздар- цитоплазмада,нуклеоидта тараған және олар жасуша қаырғасының құрылымының құрамына кіреді. Ақуыздар- цитоплазмада,нуклеоидта тараған және олар жасуша қабырғасының құрылымының құрамына кіреді. Ақуыздарға ферменттер,көптеген токсиндер (микроорганизмдердің уы) жатады. Микроорганизмдердің түр ерекшелігі-ақуыздық заттардың сандық және сапаы-жасушаның 10-30лдалық құрамына байланысты.

Нуклеин қышқылдары-жасушаның 10-30% кепкен массасын құрайды.ДНК молекуласы хромосома түрінде тұқымқуалаушылықты анықтайды,РНК молекулалары ақуыздарды синтездеуге қатысады. ДНК-нуклеоидта, РНК-нуклеоид пен цитоплазмада қышқылдаболады. Нуклеин қышқылдарының жалпы мөлшері-микробтың жасы мен түріне байланысты болады.

Көмірсулары -жай (моно-, дисахаридтер) заттар және комплексті құрамдар түрінде кепкен массаның 12-18% -ы құрайды. Оларды микроб жасушасы-энергия және көміртегі көзі ретінде пайдаланады. Көмірсулардың-жасушаның көптеген структуралары құрылған, олар жасуша қабықшасы, капсула және т.б. Олар грам оң бактерияларға тән-тейхой қышқылының құрамына кіреді. Микроорганизмдер жасушасы-жай(моно-,дисахаидтер) және жоғары молекулалы (полисахаридтер) көмірсуларынан тұрады. Кейбір бактерияларда қосымша заттар болады, олар химиялық құрамы жағынан гликоген мен крахмалға ұқсас, жасушада қор заттарының ролін атқарады. Көмірсулардың құрамы-әртүрлі микробтарда олардың жасына, даму жағдайына байланысты әртүрлі болады.

Липидтер-жасушаның 0,2-40% кепкен массасын құрайды. Олар цитоплазмалық қабырғасының құрылысына кіреді. Олар цитоплазмада қор заттарының ролін атқарады. Майлар-энергия алмауға қатысады. Липидтер негізінен бейтарап майлардан,май қышқылдарынан, фосфолипидтерден тұрады. Олардың жалпы мөлшері микроорганизмнің жасы мен түріне байланысты.

Мысалы: туберкулез микобактерияларында липидтің мөлшері 40%-ды құрайды,бұл осы бактериялардың сыртқы ортаның факторларының әсеріне төзімділігін дәлелдейді.

Микроорганизмдер клеткасында майлар- көмірсулары және ақуыздармен қосылыста болып, микроорганизмдерде токсигендік қасиет қалыптастыратын –күрделі кешен түзуі мүмкін.

Минералдық заттар –клеткалардың органикалық қалдықтарынан тұрады, олар жанып, күлге айналған клеткалардың 2-14% кепкен массасын құрайды. Олар: фосфор, калий, натрий, күкірт, темір, кальций, магний және микроэлементтер ( цинк, мыс, кобальт, барий, марганец, хром, молибден, және т.б.)

Минералды заттар мен микроэлемменттер микроб клеткасының осмостық қысымын, рН ортасын, тотығу-тотықсыздану потенциалын реттеуге қатысады, ферменттерді белсенді етеді, микроб клеткасының витаминдері мен структуралық компонеттер тобына кіреді. Фосфор – клетка ішінде энергияның акумуляторы болып саналатын АТФ – ның (аденозинтрифосфор қышқылы), нуклеин қышқылдарының, фосфолипидтердің, көптеген ферменттердің құрамына кіреді.

Темір- тыныс алу ферменттерінің құрамына кіреді.

Магний-«грам оң» бактериялардың сыртында шоғырланған магний рибонуклеатының құрамына кіреді.

Клетка ішінде аз мөлшерде кездесетін микроэлементтер – микробтардың өсіп,дамуы үшін өте қажет. Оларға кобальт, марганец, мыс, хром, цинк, молибден, т.б. жатады. Олар кейбір ферменттердің белсенділігін арттыруға және синтездеуге қатысады. Микроб клеткасының ішіндегі аталған химиялық элементтердің саны- микробтың түріне, қоректік ортаның құрамына, зат алмасу сипатына және сырқы ортаның тіршілік ету жағдайына байланысты болады.

Бактериялардың қоректенуі

Микроорганизмдер өсу үшін қоректік заттар қажет.

Қоректік заттар мен энергия көзі ретінде әртүрлі органикалық және бейорганикалық қосылыстарды, микроэлементтер мен өсу факторын қолданады.

Микробтардың қоректену процесінің өз ерекшелігі бар:

-қоректік заттарды олар бүкіл сырт денесімен қабылдап алады

-метаболизм процесі өте тез жүреді

-өздері мекендеген ортаның өзгерісіне тез бейімделеді.

Микроорганизмдердің қоректену жағдайы тіршілік ету ортасына тікелей байланысты болады.

Қоректену типтері – көміртегі мен азотты қорыту сапасымен анықталады. Ал басқа органогендер көзі – сутегі мен оттегіден тұратын-су болып саналады. Қоректік заттар еруі үшін, клеткаға енуі үшін- су қажет.

Көміртегін қорытуда микроорганизмдер екіге бөлінеді:

Автотрофтар –(грек сөзінен- autos-өзім,trophe-қоректену),бейорганикалық заттармен қоректенеді, олардан органикалық заттарды синтездейді. Көміртегі көзі ретінде- көмірқышқылын және басқа да көміртегінің бейорганикалық қосындыларын пайдаланады.

Оларға топырақ бактериялары жатады.(нитрлеуші күкіртбактериялары)

Гетеротрофтар –(грек сөзінен- heteros-басқа,trophe-қоректену), дайын органикалық заттармен қоректенеді. Олар көміртегін көмірсулардан (көбіне глюкозадан), көп атоды спирттерден, органикалық қышқылдардан, аминқышқылдарынан т.б. алады.

Гетеротрофтарға көптеген микробтар жатады, олар – сапрофиттер, паразиттер.

Сапрофиттер-–(грек сөзінен- sapros-шіріген,phitos-өсімдік),дайын органикалық қосылыстарды өлік организмдерден алады. Өлі органикалық қалдықтардың ыдырауына қатысады.Мысалы,шіріту бактериялары т.б.

Паразиттер -–(грек сөзінен- parasites-арамтамақ), өсімдіктің, жануарлар, адамның тірі жасушаларының органикалық заттарының арқасында өмір сүреді.

Оларға –вирустар, риккетсиялар,кейбір қарапайымдар т.б. жатады.

Микробтар азотты қорыту қабілетіне қарай екі топқа бөлінеді:

1.Аминоавтотрофтар- ақуызды синтездеуге ауаның молекулярлы азотын пайдаланады.(азотбактериялары т.б.)

2Аминогетеротрофтар- азотты органикалық қосылыстардан (аминқышқылдары, протеидтер),алады (патогенді микробтар және көптеген сапрофиттер жатады).

Фототрофтар- биосинтетикалық реакцияға күннің энергиясын пайдаланады.

Хемотрофтар-энергияны органикалық және бейорганикалық заттардың қышқылдануының әсерінен алады.

Автотрофтар мен гетеротрофтар арасында қатан шекера жоқ (орын алмастыра алады).

Жаңа теминология бойынша:

-гетеротрофтарды-органотрофтар

-автотрофтарды-литотрофтар (грек сөзінен litos- тас ), яғни мұндай микроорганизмдер таза минералды ортада да өсе береді деген сөз.

Өсу факторлары.

Өсіп, көбеюі үшін микробтар өздері синтездей (шығара) алмайтын, дайын күйінде пайдаланатын заттарды қажет етеді. Ондай заттарды- өсу факторы деп атайды. Олар аз мөлшерде қажет. Ол заттарға витаминдер, аминқышқылдары (ақуызды синтездеуге), пурин және пиримидин негіздері –(нуклеин қышқылдарын құруға ) және т.б.

Көптеген өсу факторлары ферменттер құрамына кіріп, биохимиялық процестерде катализатор рөлін атқарады.

Қоректік заттарды тасымалдау.

Микроб клеткасының цитоплазмасына қоректік заттар кішкене молекулалар және еріген түрінде ене алады.

Күрделі органикалық заттар –(ақуыз,полисахаридтер т.б.) микроб клеткасы бөліп шығаратын ферменттердің әсеріне ұшырап, содан соң ғана қолдануға жарамды болады.

Қоректік заттардың жасушаға енуі және метаболизм өнімдерінің жасушадан шығуы цитоплазмалық мембрана арқылы жүреді.

Қоректік заттардың жасушаға енуінің бірнеше тәсілі бар:

1.Пассивті диффузия- бұл кезде ортаның концентрациясы жасуша ішіндегі заттардың концентрациясынан жоғары болады. Заттар өз бетімен мембрана қалыңдығынан өтеді, микроб жасушасының қабықшасының екі жағындағы заттар концентрациясы тепе-теңдікке келеді.

2.Жеңілдетілген диффузия- қоректік заттардың тасымалдаушы- молекулалар, пермеазалардың көмегімен өтуі.

3.Белсенді транспорт-мұнда да пермеазаның көмегі қажет, бірақ энергия бөлінуді қажет ете қоректік заттың концентрациясы ортаның концентрациясынан жоғары болғанда ғана өтуге қабілетті болады.

4.Химиялық топтардың транслокациясы.

Тасымалдаушы заттың механизміне қарағанда бұл белседі транспортқа ұқсас.

Заттардың жасушадан шығуы – пермеазаны көмегімен өтеді.

Қоректік орталар

Микроорганизмдерді жасанды жағдайда өсіріп өңдіру үшін микробиологиялық зерттеу барысында жасанды қоректік орта дайындалады. Қоректік ортаға зерттелетін материалды алғашқы рет егуге микробтың культуральдық қасиетін анықтауға таза дақылды бөліп алуға, биохимиялық қасиетін анықтауға негізделген.

Қоректік ортаның жіктелуі

1.Табиғи қоректік орта- қант, сүт,қан, сарысу картоп, ет, жұмыртқа т.б.

2.Жасанды қоректік орта-медицина өнеркәсібінде химиялық синтез арқылы жасалған құрғақ ұнтақ.

3.Консистенциясына байланысты тығыз, қоймалжын, сұйық болады.Тығыз ортаға 1-2% агар-агар қосады.Қоймалжың ортаға 0,3% агар- агар қосады.

4.Қосындыларына байланысты-қарапайым, күрделі

5.Тағайындалу ерекшелігіне байланысты-арнаулы, элективті, дифференциалды-диагностикалық, универсалды.

6.Консерленген орта (консервант) микроб өнімін сақтауға және тасымалдауға арнаулы орта.

Қоректік ортаға қойылатын талаптар

1.Орта-қоректі, құнарлы болуы тиіс, яғни микроб жасушасының тіршілігіне қажетті барлық зат болу керек (ақуыз, майлар, көмірсулар, дәрүмендер, аминқышқылы, микроэлементтер, минералды тұздар)

2.Қоректік ортада сутегінің иондары тұрақты бекітілген түрде болуы керек.

3.Қоректі ортаның осмостық қысымы микроб жасушасының ішіндегі осмостық қысымға тең болуы керек.

4.Орта-залалсыз болуы тиіс.

5.Ортаға кіретін қосындылар тұрақты болуы қажет.

6.Қоректі орта ылғалды болуы керек.

Орталарды дайындау сатылары

1.Өлшеу

2.Пісіру

3.рН ын анықтау

4.Сүзгіштен өткізу

5.Бөлшектеп құю (Петри табақшасына 10-15 мл, пробиркаларға 3-5 кейде 7-10 мл)

6.Залалсыздандыру –рецепт бойынша жүргізіледі (көмірсулары бар орта автоклавта 0,5 атмосферлық қысымда 112 С, сарысу қосылған орта-ағынды буға 3 ткүн қатар 30 минуттан температурасы 80 С.

7.Тексеру(термостатқа 37 С қа 48 сағатқа қойылады, егер ортада бірде –бір микроб өспесе, ол залалсыз.

8.Шыны флаконға пробиркаларды (ауызы тығындылған қоректік ортларды 4 С 3 апта бойы сақтауға болады. Петри табақшасына құйылған ортаны 4 С температурада 1 аптадай сақтауға болады.

Культуралық қасиетті анықтау

Культуралық қасиет дегеніміз- микробтардың қоректік ортада өсу ерекшелігіне берілетін сипаттама. Бұл қасиет микробтың тұрақты қасиеттеріне жатады. Тығыз қоректік ортадағы микробтың культуралық қасеті пайда болған колониядан анықталады.

Колония дегеніміз бір икроб жасушасынан өсіп өнуден пайда болған дара жатқан микроб жиынтығы. Колонияларға сипаттама:

1.Көлемі

2.пішіні

3.Шеті

4.Түсі

5.Беті

6.Құрылысы

7.Тығыздығы

8.Мөлдірлігі

9.Тігінен кесілген көрінісі

Сұйық қоректік ортадағы микроб өнімінің культуралық қасиеттерінің сипаттамасы, ортаның өзгеруіне тұнбаның түзілуіне бетіндегі жайылманың болуына басқа пайда болған ерекшеліктеріне негізделенеді.

Таза культура бөліп алу әдістері

Таза культура дегеніміз-өнім берген микробтың бір ғана түрі. Тығыз ортадағы дара орын колония таза культура деп есептеледі. Жұмыстың мақсатына байланысты таза культураны бөліп алу әдістері:

1.Микроб өнімін көбейту мақсатымен бөліп алып, егу әдістері

2.Табақшадағы дара орналасқан колониядан агарға егу

3.Табақшадағы дара колонияның сұйық ортаға егу

4.Дара колониядан 2 ші табақшадағы ортаға, секторларға егу

5.Қиғаш агардан қиғаш агарға егу

Егу әдістері

Егу процесі-бактериологиялық зерттеудің ең маңызды сатысы болып саналады. Егудің әртүрлі тәсілдері бар. Ол әдістерді қолдану тәсілі:

-зерттеудің мақсатына

-материалдың түріне

-қоректік ортаның түріне байланысты болады.

Есте сақтайтын жағдайлар:

1.Бөғде микробтың енуіне жол бермеу

2.Шапшаң және ұқыпты жұмыс істеу

3.Егу процесі кезінде алаңдауға, әнгімелесуге болмайды.

Есіңде болсын! Жұқпалы материалмен жұмыс барысында жеке бас гигиенасын орындауға ұмытпау қажет.

Есіңе сақта! Егу процесі аяқталғаннан соң,шыны шпатель-зарарсыздандыратын ерітіндіге салу керек, ал темір шпатель спирт шамына залалсыздандыру қажет.

Егілген табақшаларды белгілеп, бетін төмен қаратып, термостатқа қояды.

4. Иллюстрациялы материалдар: слайд түріндегі презентация
5. Әдебиет:

О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл
6. Қорытынды сұрақтары (кері байланыс):

Мкроорганизм деген не?
Микроорганизмдердің физиологиясы туралы түсінік беріңіз
Микроорганизмдердің экологиясы туралы түсінік

7. Бақылау (сұрақтар):

Медициналық микробиологияның маңызы мен міндеттері
Прокариорттардың міндеті маен маңызы
Ассимиляция деген не?
Диссимиляция деген не?
Микроорганизмдердің тіршілігі үшін не қажет?
Зат алмасу қандай прцесске байланысты?
Микроорганизмдер, микробтар – тек қана микроскоппен көруге болатын өте ұсақ организмдер. Бұларды алғаш рет ашқан ғалымды атаңыз анықтама беріңіз?

Тапсырмалар
1. Сабақ тақырыбы бойынша ақпаратпен танысу.
2. Тақырып, тест сұрақтарына жауап бере отырып, материалдың игерілуін тексеру.
Бейнефрагменттер
1.. Урок 3 https://www.youtube.com/watch?v=rJvUpVhL99g
2. https://www.youtube.com/watch?v=WOC8XRFjeGA

Сабақ 3

Тақырыбы «Инфекция және жұқпалық процесс. Инфекция туралы ілім.»

Мақсаты: студенттерге инфекция туралы анықтама беру және алдын алу шараларын ұйымдастыруды үйрету .

Дәріс тезистері: Инфекция немесе инфекциялық процесс - бұл адамдар мен жануарлар ағзасына патогенді микробтар енгенде пайда болып дамитын, соның нәтижесінде ішкі ортаның тұрақтылығы және физиологиялық қызметі бұзылатын физиологиялық және патологиялық процесстердің жиынтығы. Микро және макроағзалардың арасында болатын әсер ету процесі микробтың патогенділік қасиетімен, макроағзаның жағдайымен, қоршаған ортамен, соның ішінде әлеуметтік факторлармен байланысты. Микро және макроағзаның арасында болатын өзара қатынастың бір түрі - паразитизм. Мұндай жағдайда микроб иесіне зиян келтіреді, ондай құбылыс жұқпалы ауруларда болатын процестің негізі болады. Патогенділік - микроорганизмнің инфекциялық процесс қоздыра алатын қабілеттілігі. Бұл тұқым қуалайтын белгісі, ол тек қана тиісті жағдайда, мысалы, қабылдаушы организм болғанда атқарыла алады. Патогенділіктің дәрежесін вируленттілік дейді. Ол патогенділіктің сандық деңгйін көрсетеді және оны шартты қабылданған көрсеткішпен белгілейді - DLM / Dosis Letalis minima / - өлім туғызатын ең аз мөлшері / дозасы /. Бір DLM - ол тиісті тәсілмен жұқтырғанда тиісті мерзімде жануарларда өлім туғызатын микробтардың ең аз саны. Өлген жануарлардың саны 95 %-тен кем болмауы керек. Вируленттілік дәрежнсін анықтауға LD 50 / Dosis Letalis / яғни жұқтырылған жануарлардың 50 % -ін өлімге душар ететін дозасы көрсеткішін жиі пайдаланады. Вируленттігін анықтау үшін тышқандардың құрсағына жұқтыру тәсілін жиі қолданады. Микробтардың вируленттілігін әртүрлі физикалық, химиялық, биологиялық факторлармен әсер етіп төмендетуге, тіптен жойып жіберуге болады, керісінше әлсіреген лабораториялық жануарларға, клетка дақылдарына немесе тауық эмбрионына қайталап жұқтыру арқылы күшейтуге болады. Инфекция патогенезін зерттеуде ақ тышқандарға энтеральды жолмен жұқтырып ауру қоздырғыштарының ішкі ағзаларда интегралды тұқым жаюын / показатель интегральной обсемененности - ПИО / есептудің маңызы күшті. Ол үшін 5 ақ тышқанға І мл-ден 5 млрд-ты микроб шайындысын ішкізеді. Өлген тышқандарды жарып, ішкі органдарын / бауыр, көк бауыр, өт қалтасы, лимфотүйіндер, ішек кесіндісі, қан, жүрек / стерильді физиологиялық ерітіндімен шайып алып ЕПА - сы бар табақшаларға себеді. Тұқым жаю қабілеттілігін микроб дақылы тараған органдардың санына, сол жерлердегі тұқым жайылу дәрежесіне, яғни интегралдық тұқым жайылуына /табақшадағы өскен микроб колонияларының саны / қарай анықтайды. Бактериялардың инвазиялық қасиеті олардың макроорганизмнің әртүрлі жасушаларына еніп, сол жерде көбею қабілеттілігімен байланысты. Ол дәнекерлі тіннің және басқа жасушалардың өткізбеушілігін бұзатын ферменттердің /гиалуронидаза, нейраминидаза т. б. / көмегімен қамтамасыз етіледі. Өте маңызды патогенділік факторға микробтардың токсигенділігі /уыттылығы/ жатады. Бактерияларда болатын улы заттарды екі топқа бөледі: экзотоксиндар - белок табиғатты сыртқы ортаға бөлініп шығады; эндотоксиндар - липополисахаридтер, микроб.Инфекция — микро және макроорганизмдердің қарым-қатынасының бір түрі. Оның негізіне инфекциялық агенттің организмге кіруі мен онда өсіп-өнуі жатады. Инфекция көп түрлі болады. Оған ауру белгісі білінбей-ақ қоздырғышты тасымалдаудан бастап ауру белгілері толық көрінетін ауруларға дейін жатады. Инфекция барлық органикалық материяға тән. Ол бөлек торшаға да, тұтас организмге де тән. «Инфекция» деп жайшылықта жұқпалы аурулар тобын немесе олардың белгілі бір түрін атайды.

Инфекциялық аурулар адамдарды тек қана уақытша жұмысқа қабілеттілігін ғана жоғалтып қоймай соматикалық ауруларға себеп болып табылады. БДД мәліметтері бойынша Дүниежүзінің 50 пайыз тұрғындары инфекциялық аурулармен зақымдалған эпидемиялық аймақтарда өмір сүреді. Инфекциялық аурулар тұрғындар арасында ең негізгі аурулар қатарына жатады. Бірде бір мемлекет, ел өзін инфекциялық аурулардан қауіпсіз саналмайды. Қазіргі кезде қоздырғыштардың дезинфектанттарға тұрақтылығы жоғарлаған.

Инфекция (латынша infestio – ластану – микроорганизм мен потогендік микробтардың әрекеттесуіндегі эволюциялық қалыптасқан биологиялық процестер комплексінің даму барысындағы қағыну күйі. Инфекция қоздырғышы микробтардың енуі өрбуі және тіршілік етуі микроорганизмнің қорғаныс – бейімделу реакциясының тууына себепкер болады, осы реакциялар комплексінің дамуын инфекциялық процесс деп аталады.

Инфекциялық процесс – патогенді қоздырғыштың ағзаға еніп, көбеюіне қарсы тұратын, зақымдалған гомеостаз бен сыртқы ортамен биологиялық тепе-теңдікті қайта қалпына келтіруге тура бағытталған макроорганизмнің қорғаныш реакциялардың комплексі.

Инфекция процесс – адам организмінде әр түрлі көрінуі мүмкін – субмолекулярлық, субжасушалық, жасушалық, ұлпалық, мүшелік, ағзалық деңгейде көрініп, инфекция процессінің негізін құрайды.

Инфекциялық аурулар – бұл патогенді бактериялар, вирустар, рекетсиялар, қарапайымдар туғызатын адам организмнің кең ауқымды аурулар тобы. Инфекциялық аурулардың негізгі екі өзіндік биожүйелердің әсерлесуінен туындайды: макроорганизм және микроорганизм. Осыған байланысты инфекциялық процесс түраралық күрестің организм мен оған өлген патогенді қоздырғыштың күшейгенің көрсетеді.

Эпидемиялық процесс:

Эпидемиялық процесс – тұрғындар арасындар инфекциялық аурулардың белгілі бір механизімен таралып, оның көбеюі мен жайылып инфекциялық процесстің дамуына алып келетін процесс.

Эпидемилялық процесс дамуы үшін міндетті түрде 3 звеносы болуы керек.

инфекциялық ауруларының шығу көзі

қоздырғыштың берілу механизмі

тұрғындардың қабылдаушылығы

Инфекция көзі - эпидемиялық процесстің бірінші звеносы.

Инфекция көзі тірі немесе абиотикалық (өлі) обьект, сол жерде қоздырғыш өмір сүріп, көбейіп, жинақталып, дені сау тұрғындарды зақымдайды.

Патогенді микроорганиздердің өмір сүретін табиғи ортасы резервуары деп аталады. Инфекция көзі әр түрлі тірі немесе өлі объект болуы мүмкін. Осыған байланысты инфекциялық ауруларды 3 топқа бөледі:

антропоноз

зооноз (зооантропоноз)

сапроноз

Эпидемиологиялық процесстің екінші звеносы қоздырғыштың берілу механизмі. Қабылдағыш организмге еніп, патологиялық процесс тудыратын механизм. Эвалюция барысында қоздырғыштар организмге белгілі бір ұлпалар арқылы кіреді. Оны инфекцияның кіру көзі деп атайды. Организмге кірген соң қоздырғыш белгілі бір ағзалармен жүйелерде тұрақтанады.

Орналасуына байланысты инфекциялық аурулардың негізгі төрт мехнизмін ажыратады.

фекальді-оральді механизм: Қоздырғыш ішекте орналасып, сыртқы ортаға нәжіспен шығарылады. Қоздырғыштың сау организмге ауыз арқылы енеді.

ауа-тамшылы механизм: қоздырғыш жоғарғы тыныс алу жолдарының шырышты қабатында өмір сүреді. Қоздырғыштың сыртқы ортаға ауа, қақырық, шырыш арқылы жөтелгенде, түшкіргенде, сөйлегенде бөлінеді. Зақымдалу инфицирленген ауаны жұтқанда болады.

трансмисивті берілу механизмі: қоздырғыштың қанда өмір сүріп, берілу қан сорғын буын аяқтылар арқылы беріледі. Қоздырғыш жасанды жолмен да берілуі мүмкін, бұл қан парентеральді манипуляция кезінде қан препараттарын құйғанда зақымдалуы мүмкін.

контакты механизм: қоздырғыштері, шырышты қабаттарда орналасқан да дамиды. Зақымдалу науқас адаммен тікелей қатынаста болғанда немесе жеке заттары арқылы жұғады. Патогенді қоздырғыш тері, шырышты қабаттар арқылы енеді.

Инфекциялық аурулар инфекция емес аурулардан бірнеше ерекшеліктері бар:

контагиоздық - қоздырғыштың науқас адамнан сау адамға берілуі. Контагиоздық дәрежесін анықталуын контагиоздылық индексі есептеледі. Қауіпке төнген тұғындар арасында сырқаттанған науқастардың пайызы. Мысалы: қызамық жоғары контагиозды ауру болып табылады, мұнда контагиоздылық индексі 95-100 %

спецификалығы: патогенді микоорганизмнің процесстің ошағының белгілі бір ағзамен зақымдалу сипаты бар ауру туғызады.

Циклділік - бір-бірімен қатаң жалғасатын кезеңдердің болуы: инкубациялық кезең, продромальды, өршуі, реконвелессенция.

спецификалық иммунитеттің құрылыуы: - инфекциялық процесс дамуы барысында спецификалық иммунитет құрылады, олардың ұзақтылығы бірнеше айдан, жыл немесе бірнеше жылға созылу мүмкін. әлсіз иммунитет кезінде ауру өршуімен қайталануы мүмкін.

этиотропты препараттарды қолдану: инфекциялық аурумен сипаталатын науқастарды дәл сол қоздырғышқа қарсы препараттарды қолдану.

Инфекциялық аурулардың жіктелуі.

Этиологиясына қарай бактериальдіғ вирусты, саңырауқұлақты, паразитарлық және т.б., ал резервуарларды спецификасына байланысты – антропонозды, зооноды, сапронозды инфекцияляларды бөледі.

Қазіргі кезде инфекциялық аурулар Л.В. Грамошевский жіктелуі қолданылған: қоздырғыш орагнизнің алғаш орналасуымен берілуі, механизміне негізделген. Осы классификациясына қатар инфекциялық аурулардың 4 түрін ажыратады.

ішек инфекциясы

тыныс алу инфекциясы

қан инфекциясы

сыртқы жабын инфекциялар

ішек инфекциялары: ішек инфекцияларына бактериальді этоиологиямен шақыраылатын іш сізек, парасүзек, А,В дезентерия, сальмонолез, тырысқақ, тағамды улану, ботулизм, вирусты аурулар – вирусты гастроэнтериттер, вирусты А,Е гепатиттері жатады.

Тыныс алу жолдарының инфекциялар (ауа-тамшылы инфекциялар) тыныс алу жолдарының инфекциялар бактериялар этиологиясын - менингококкты инфекция, дифтерия, вирусты тұмау, ЖРВИ, қызылша, қызамық, қарамық, эпидемиологиялық паратит жатады.

Трансмиссивті инфекциялар: бұл топқа безгек бөртпе сүзегі, геморрагиялық қызба және т.б. инфекциялар жатады.

Сыртқы жабын инфекциясы: бұл топқа зақымдалған тері мен шырышты қабаттар арқылы жұғатын инфекцияларды айтады. Мұндай науқас жануар тістегенде, науқас жануарлармен қатынастарда болғанда қоздырғыш жараға түскенде, қоздырғыш шырышты қабатқы түскенде зақымдалу мүмкін.

Сібір жарасымен өзге жолдар арқылы зақымдалуы болады.

Аса ауыр және кең конвенционды инфекциялар: бұл тапқа өте кең көлемді қамтитын, эпидемиологиялық процесске бейім ауыр ағымды, латентілігі жоғары аурулар жатады. Полимелит, сібір жарасы, туляремия, бөртпе қайтымды сүзегі, абортивті инфекция және т.б.

Аурулардың формалары:

Клиникалық көріністерінің айқындалу дәрежесіне байланысты инфекциялық ауруларыдың келесі формаларын ажыратады:

-манифестті, клиникалық көрініс айқын, инфекциялы ауру түрі

-активтілік инфекциялық ауру ағымның клиникалық көріністері активті көрініске тән

-субклиникалық инфекциялық аурудың клиникалық көрнісі жасырын өтетін форма

-тасымалдаушылық адам сыртқы ортаға қоздырғышты шығару өз организмде ешқандай клиникалық көріністері білінбейді. Транизиторлық жедел созылмалы тасымалдаушысын ажыратыды.

Ауру ағымның ұзақтығына байланысты:

-жедел инфекция, инфекциялық процесс 6 айға созылып, науқас толық сауығып , қоздырғыш организмде толық айығып шығады.

-Созылмалы инфекция 6 айдан көп созылады да, өршу мен ремиссия кезендері тән.

-Латенттік формасы созылмалы инфекцияның бір түрлі организмге қоздырғыш сақталып, ешқандай клиникалық көріністері айқындалмайды да, қозздырғыш сыртқы ортаға шығарылмайды.

-Баяу инфекция – инфекциялық аурудың инкубациялық ауруы өте баяу өтеді де, өте ауры ағымды, летальді ағыммен сипатталатын ауру түрі.

Инфекциялық аурулардың кезеңдері:

Инфекциялық аурулардың келесі кезеңдерін ажыратады: инкубациялық кезең, продромальді, негізгі көріністер кезеңі және реконвалесценция.

Инкубационды кезең (жасырын, латентті) микроб қоздырғыштың адам организміне еніп клиникалық көрінісін айқындылығына дейінгі инфекциялық арудың бастапқы кезеңі. Бұл кезеңнің ұзақтығы инфекциялық аурудың әр түрініде өзгеше болады – бірнеше сағаттан, бірнеше күн, бірнеше ай, жылға созылады. Осы себепті инкубациондық кезеңнің минимальдығы мен максималдығы анықтайды.

Клиникалық көріністердің айқындалу кезеңінде бірнеше фазаларын ажыратады:

айқындалу

өршу
басылу

Клиникалық көрінісінің ағымына байланысты жеңіл орташа, ауыр ағымды инфекциялық ауруды ажыратады. Бұл жіктелу клиникалық лабораториялық тестінің нәтижесінде әт түрлі ағзалардың зақымдалуы деңгейін негізделген.

Реконвалесценция кезеңі (сауығу) науқастың жағдайы жақсарып, сипмтомдары жоғалып, ағзалар мен мүшелердің жұмысы қайта қалпына келуімен сипатталады. Бұл кезеңнің ұзақтығы бірнеше аптадан, бірнеше айға созылуы мүмкін.

Рецедивті – аурудан сауыққан соң белгілі бір уақыт аралығында қайта сырқаттану.

Инфекциялық аурулар ағымында ағзалар мен жүйенің жұмысын нашарлатып, өлімге әкелетін өзгерістер – асқынулар деп аталады.

Спецификалық асқынулар – инфекциялық процесстердің дамуына патогенезіне байланысты асқынуларды айтады.

4. Иллюстрациялы материалдар: слайд түріндегі презентация

5. Қорытынды сұрақтары (кері байланыс):

Инфекция деген не?.
Инфекция туралы ілім
Инфекциялық аурларыдң неше кезеңі бар?

7. Бақылау (сұрақтар):

«Инфекция туралы ілім » тақырыбы бойынша тест тапсырмалары

1. инфекциялық аурулардың негізгі қанша мехнизмін ажыратады?
А.5
Б.4+
В.3
Г.2
Д.6
2.Инфекциялық аурулар кезінде инкубациялық кезең деген не?
А. Инфекция түскеннен кейін аурудың өршу кезеңі
Б.Деонтология
В.+Биоэтика
Г.Философия
Д. Инфекция ағзаға түскеннен кейін алғашқы белгілердің пайда болуы

3.Этикалық принциптiң бастысы
А.+Зиян келтiрмеу
Б.Адалдық

В.Әдептi
Г.Мейiрiмдi
Д.Жан ашушылық
4.Пациентке қамқор болуға -өмiрлiк бейiмделген мейiргер типi

А.Жатталған рөлдi ойнау

Б.+ Ана тәрiздi
В.Рутинер
Г. Маман
Д.Әртiс
5.Пациент туралы мағлұматты жарияламау
А.Эмпатия
Б.+Медициналық құпия
В.Соррогения
Г.Эгрогогения
Д.Ятрогендi ауру
6.Мейірбике тарапынан жеке адамның өмірін құрметтеу болып табылады:
А.Оның таңдау құқығын сақтау
Б.+Денсаулық жағдайы жайлы құпияны сақтау
В.Науқасты жұмыспен қамтушыларға оның ауруының жағдайы жайлы ескерту
Г.Науқастың отбасы мүшелерінің сұрауы бойынша науқас жағдайын баяндау
Д.Баспасөз қызметкеріне мәлімет беру
7.Мораль сөзінің мағынасы:
А. Дәстүр
Б.Мінез-құлық
В.Заңдар
Г.+Мінез-құлық нормалары
Д.Заңдылықтар
8.Медициналық қызметкерлердің заңды құқықтары:
А.Еңбек жағдайы
Б.+Профессионалды дайындық, қайта даярлау, біліктілікті көтеруге
В.Аттестация өтуге
Г.Еңбекке ынталануға
Д.Профессионалды қауіпсіздікті сақтауға
9. Коммуникативті дағдылар үйретеді:
А. +дәрігер мен науқас арасындағы қарым – қатынасты;
Б. дәрігер мен дәрігер арасындағы қатынасты;
В. науқас пен науқас арасындағы қатынасты;
Г. дәрігер мен мейірбике арасындағы қатынасты;
Д. адамдар арасындағы қарым-қатынасты.
10. Гинекологияда жас дәрігердің үш профессионалдық кезеңі бар. Осы кезеңдердің алғашқы түрі:
А. жас дәрігер өзінің шешімі және жұмысындағы қателіктерді сезінеді;
Б. +өз ісіне сенімсіздік пайда болады;
В. дәрігер қойған диагнозды қайта тексереді;
Г. қателіктерін мойындамайды;
Д. өз ісіне сенімді, қателік жібермейді.

Пәнді меңгеру үшін Platonus ААЖ "тапсырма" модуліне енгізілген материалдар қолданылады.

Тапсырмалар

1. Сабақ тақырыбы бойынша ақпаратпен танысу.

2. Тақырып, тест сұрақтарына жауап бере отырып, материалдың игерілуін тексеру.

3. Сабақ тақырыбы бойынша презентация, реферат, ситуациялық есептер, видео дайындау

Сандық білім беру ресурстары:

Бейнефрагменттер

1. https://www.youtube.com/watch?v=tcJG6RlyDfs

2. https://www.youtube.com/watch?v=QTjzKbtEKKI

3. https://www.youtube.com/watch?v=k3T9CdoCcIQ&t=10s

САБАҚ 4

1. Тақырып: «Иммунитет туралы ілім. Иммунды алдын алу және емдеу шаралары.

Рубеждік аралық бақылау».

2. Мақсаты: Білім алушылардың иммунитет туралы ілім. Иммунды алдын алу және емдеу шараларымен таныстыру.

Дәріс тезистері: Иммунитет (латынша іm-munіtas – босап шығу, арылу, құтылу) немесе Төтемелілік — организмнің антигендік қасиеттері бар жұқпалы және жұқпалы емес бөгде заттарды, жұқпалы аурулар қоздырғышын немесе олар бөліп шығаратын кейбір улы заттарды қабылдамаушылық қасиеті және оларға қарсы тұру қабілеті. Иммунитет – көрінісі мен механизмі бойынша әрқилы болып келетін жалпы жоғары сатыдағы организмдерге (адамдар, жануарлар, өсімдіктер) ортақ биологиялық қасиет. Организмнің бұл қасиеті оның жеке басының тіршілік ортасына бейімделу ерекшеліктерімен тікелей байланысты. Иммунитет кезінде организмде аса күрделі биологиялық процестер жүріп, организмнің қорғаныштық қасиеті арта түседі. Соның нәтижесінде түрлі зиянды микроорганизмдерді, олардың уларын, т.б. бөгде заттарды ыдыратып, бейтараптап жойып жіберетін қабілеті күшейеді.

Иммунитет - организмнің ауру тудыратын агенттерді олардың тіршілік ету өнімдерін, сондай-ақ генетикалық табиғаты басқа заттарды қабылдамаушылығы. Иммунитеттің қалыптасуына тұтас жүйе ретінде бүкіл организм қатысады, өйткені оның қорғану механизмі бір-біріне байланысты, әрі нейрогуморалды реттеу жағдайында әрекет етеді.

Зерттеулер

Иммунитет құбылысын жан-жақты зерттеуде Л.Пастер, И.И. Мечников, т.б. зерттеуші-ғалымдардың сіңірген еңбегінің маңызы зор болды. Мысалы, 1897 жылы неміс ғалымы П.Эрлих (1854 – 1915) алғаш рет организмдегі иммундық реакцияның химиялық моделін (кескінін), яғни “бүйірлі тізбек теориясын” ұсынды.

1959 жылы австралиялық ғалым Ф.Бернет (1899 – 1985) және даниялық ғалым Н.Кай Ерне (1911 жылы туған) иммунитеттің клондық-сұрыпталу (арнайы антидененің түзілуі) теориясын ұсынды. Бұл жаңалықтар ғылымда иммунитеттің белгісіз қасиеттерін ашуға жол салды.

Иммунитет – өсімдіктер арасында да ауруға қарсы төзімділік туғызатын биологиялық қасиет. Өсімдіктер иммунитеті туралы ғылымның негізін салған Н.И. Вавилов. Ол өсімдіктер иммунитетнің екі формасы: сұрыпты иммунитет және түрлік иммунитет бар екенін анықтады. Өсімдіктер иммунитеті олардың морфол., физиологиялық және биохимиялық ерекшеліктерімен байланысты, олардың біреулері шешуші, ал екіншілері қосымша рөл атқарады. Иммунитет заңдылықтарына сүйене отырып, адам мен жануарлар арасында кездесетін әртүрлі жұқпалы ауруларға диагноз қою, емдеу және оларға қарсы егу әдістерін енгізуде, ауруға тұрақты өсімдік сұрыптарын шығару бағытында Қазақстан ғалымдары айтарлықтай зерттеулер жүргізді.

Қорғаушы заттар, антиденелер

Организмнің зиянды микробтар енуіне қарсы тұра алатын ерекше бейімделушілігін организмнің табиғи төзімділігі (резистенттілігі) деп атайды. Бұған организмнің кез келген бөгде заттарға қарсы тұрып оларды жоюға қатысатын тері эпителийінің механикалық қасиеті, сонымен бірге ауру қоздыратын микробтарды жойып жіберетін бактериоцидтік заттар бөлуі, асқазан сөлінің микроб жойғыш қасиеті, шырышты қабаттардың, лимфобездердің қорғаныс қабілеті, көз жасының, сілекейдің микробтарға қарсы әсер ету қасиеті, қан сарысуының құрамында болатын қорғаушы заттар – фагоциттер, лизоцим, бактериолизин, т.б. жатады. Бұлар иммунитеттің жалпы әсер етуші факторларына жатады. Өйткені олар дені сау адамдар мен жануарлардың барлығында әртүрлі мөлшерде тұрақты түрде болады. Ал организмге зиянды микробтар (олардың улы заттары) түскенде оларды тікелей жоюға қатысатын ақуыз, яғни табиғаты, қорғаушылық қабілеттілігі өте күшті арнайы заттар – антиденелер (иммундық глобулиндер) түзіледі. Олар көк бауыр, бауыр, сүйек кемігі, т.б. ұлпаларында өндіріліп, қан арқылы барлық организмге тарайды. Мұндай антиденелер қандай затқа қарсы пайда болса, соны ғана жоюға қатысады. Олар иммунитеттің арнаулы факторларына жатады.

Жасанды және туа пайда болған иммунитет, иммунитеттеу

Егу арқылы қалыптастырады. Жұқпалы ауруға қарсы ауру туғызатын бактрияриялардың немесе вирустардың, әлсіретілген немесе ультракүлгін сәулемен өлтірілген екпе түрін егеді. Мұндай жағдайда ауру жеңіл түрде өтеді. Организмде қарсы дене пайда болып, жасанды иммунитет тұрақты түрде көмектесу үшін құрамында дайын қарсы денесі бар малдың қан сарысуын егеді. Малдарға мөлшерін бірте көбейтіп, микробтарды жұқтырады. Ауық-ауық малдан қан алып, құрамындағы жасушалармен фибриноген нәруызын бөліп, емдік сарысу алады. бұл кезде иммунитет уақытша ғана қалыптасады.

Кейбір жануарлар мен адамның қанында организмді жұқпалы аурудан қорғайтын заттар іштен туа пайда болады, ондай иммунитетті туа пайда болған иммунитет деп атайды. Бұл қасиет тұқым қуалайды. Туған күнінен бастап, өзінің барлық тіршілік ету кезеңдерінде түзілетін организмнің қарсы тұру қабілеттілігін жүре пайда болатын иммунитет деп атайды. Ол табиғи және жасанды деп екіге бөлінеді (екеуі де белсенді және енжар болып ажыратылады). Бұл иммунитеттің табиғи жолмен түзілген белсенді түрі жұқпалы аурулармен науқастанып тұрғаннан кейін пайда болады. Әдетте, ол ұзақ мерзімге созылады, кейбір жағдайда өмір бойына сақталады. Мысалы, адамдар шешек, қызылша, т.б. жұқпалы аурулармен бір рет ауырып тұрса, екінші рет қайталап ауырмайды. Ал табиғи иммунитеттің енжар түрі нәрестеге құрсақта жатқанда бала жолдасы (плацента) арқылы, ал туғаннан кейін анасының сүтімен беріледі. Мұндай иммунитет ұзаққа созылмайды, сәби 1 жасқа келгенше сақталуы мүмкін.

Ауруды болдырмау үшін алдын ала егудің немесе биологиялық препараттар енгізудің нәтижесінде түзілген иммунитет жасанды иммунитет деп аталады. Егер де ондай иммунитет вакцина егуден кейін пайда болса – белсенді, ал дайын иммунды қан сарысуын құйғанда пайда болса – енжар иммунитет дейді. Жасанды жолмен, яғни егудің нәтижесінде құралған белсенді иммунитет енжар түріне қарағанда, ұзағырақ (6 айдан бірнеше жылға дейін) сақталады. Мысалы, шешек ауруына, қызылша, туберкулез, сіреспе, күл, т.б. ауруларға қарсы егу. Ал сарысу енгізгеннен кейін пайда болатын енжар иммунитеттің 2 – 3 аптадан 1 айға дейін ғана тиімділігі бар. Мысалы, сіреспе, күл ауруларына, ботулизмге қарсы иммунды қан сарысуларын егу. Иммунитеттің түзілуіне бүкіл организм қатысады.

Басқарушы және бағыттаушы орган – орталық жүйке жүйесі болып табылады. Адам мен жануарлар организмінде жасанды иммунитет туғызуға болады. Оны – иммунитеттеу деп атайды. Ол да белсенді және енжар болып екіге бөлінеді. Белсенді иммунитеттеу антигендерде – вакцина препараттарын (тірі микроорганизмдерден алынған) егу (теріге жағу, тері астына, ет арасына, мұрынға, ауызға тамызу) арқылы туғызылады.

Иммунитет күші, қасиеті иммунитет туғызған вакциналық препараттың мөлшеріне, сапасына, дайындық мерзіміне байланысты болады. Белсенді иммунитеттеуді 1 – 2 жетіде қайталап егеді. Әсіресе, күшті әсер ететіні – бірнеше айдан не жылдан кейін егілген иммунитет. Енжар иммунитеттеуде қан не қан сары суына қосылған арнайы препараттарды тері астына, ет арасына егеді. Бұлар дайын антиденелер болады.

Енжар иммунитеттеу бір айға ғана созылады. Сондықтан қызылша, күл, сіреспе, гангрена, тұмау, т.б. ауруларға арналған иммунитеттеуді қайталап егеді. Иммунитеттеу ветеринарияда да жиі қолданылады. Әсіресе, аусыл, жамандат, қарасан, кебенек, сарып, т.б. ауруларға қарсы жүргізіледі.

Адам иммунитеті сыртқы орта және әлеуметтік жағдайларға, адамның жасына және жынысына байланысты болады. Адамның дене қызуы көтерілуі, салқынға шалдығуы, шамадан тыс қатты шаршауы, қайғы-қасіретке ұшырауы, ауыр жарақат алуы, әртүрлі ауруларға (әсіресе, эндокринді) шалдығуы, дұрыс тамақтанбауы, витаминдер және кейбір химиялық микроэлементтердің, фосфор, кальций тұздарының жетіспеушілігі – организмде иммунитеттің жақсы түзілуін тежейді.^[²^]

Иммунитеттің әлсіреу себептері

Иммунитет стресс, дұрыс тамақтанбау, ұйқының бұзылуы, антибиотиктерді шамадан тыс қолдану, зиянды әдеттер (темекі, алкоголь) салдарынан әлсіреуі мүмкін.

Иммунитетті күшейту жолдары

Иммунитетті нығайту үшін пайдалы тамақ жеу, спортпен айналысу, таза ауада серуендеу, жеткілікті ұйықтау және күйзелісті азайту қажет. Сондай-ақ, уақтылы вакцина алу да маңызды рөл атқарады.

Иммунология (иммунитет және грек. logos – ілім) – организмнің әртүрлі антигендерге (организмге түскен жат текті агенттер) молекулалық, жасушалық және басқа физиологиялық реакцияларын және осыған байланысты организмде пайда болатын өзіндік ерекше және өзіндік емес құбылыстарды зерттейтін медицина және биология ғылымдарының сабақтас саласы.

Иммунология организмнің қорғаныш қабілетін және онда пайда болатын иммунитетті зерттейді. Иммуналогия медицина, ветеринария, биология, т. б. көптеген ғылым салаларымен тығыз байланысты. Иммунологияның дамуына 18 ғасырдың аяғында медицина мен биологияда ашылған жаңалықтар үлкен ықпал етті.

Мысалы, 1796 жылы ағылшын дәрігері Э.Дженнер алғаш шешекке қарсы егуді ұсынып, соның нәтижесінде организмде иммунитет қалыптасатынын дәлелдеген. 1880 жылы Л.Пастер күйдіргі мен құтыруға қарсы егілетін вакцинаны тапты. 1887 жылы И.И.Мечников ғылымдағы үлкен жаңалық – фагоцитоз процесін ашып, иммунитеттің жасушалық теориясын ұсынды. 1900 жылы австралиялық ғалым К.Ландштейнер адам қанының тобы мен резус-факторын ашып, соның нәтижесінде тіндік бірдей антигендер теориясының негізін салды. Иммунологияның зерттейтін нысаны – организмнің иммундық жүйесіне өзіндік немесе өзіндік емес әсер етіп, оның қызметін күшейтетін немесе әлсірететін жат заттар – антигендер; иммунды компотентті органдар (сүйек кемігі, қалқанша без, көк бауыр, лимфа бездері, шырышты қабаттардың лимфоидты аппараты); жасушалар (лимфоциттер, макрофагтар, фибриобласттар, т. б.) мен олар бөліп шығаратын молекулалар (иммунды-глобулиндер, медиаторлар, комплементтер, цитокиндер, т. б.) сондай-ақ молекулалардың қатысуымен болатын құбылыстар мен патологиялық жағдайлар (жүре пайда болатын иммунитет, аутоиммунды аурулар, иммундық тапшылықтар, трансплантациялық иммунитет, иммунологиялық төзімділік) болып табылады.

Зерттеу нысанына қарай:

жалпы (тәжірибелік) Иммунология,
медициналық Иммунология,
ветеринариялық Иммунология,
инфекциялық Иммунология,
клиникалық Иммунология,
радиациялық Иммунология,
онкологиялық Иммунология,
ғарыштық Иммунология
аллергология, иммундық патология, иммундық гематология, эмбриогенез Иммунология,
өсімдіктер Иммунологиясы сияқты салаларға бөлінеді.

Иммунологияның мақсаты: қалыпты және патологиялық жағдайларда иммундық жүйе қызметінің жалпы заңдылықтарын, нақты аурулардың (әсіресе, жұқпалы індеттердің) пайда болуында, дамуында және оны емдеуде иммундық жүйенің атқаратын рөлін анықтау, диагноз қою, емдеу және алдын ала сақтану үшін Иммунологиялық тәсілдерді қолдану және оларды жетілдіру. Иммунологияда микробиол., серологиялық, аллергиялық, иммундық-хим., иммундық-морфол., иммундық-генетик., иммундық-молек., эксперименттік, т. б. әдістер қолданылады. Иммунологияның тәжірибелік ғылыми-зертеулік жетістіктерін қазір медицинада, ветеринария мен жалпы биология саласында қолданып, жұқпалы ауруларды анықтау, емдеу, алдын алу шараларын жүргізуде зор табысқа жетіп отыр. Келешекте Иммунология ғылымының жетістіктеріне сүйене отырып, ғасыр індеті – жүре пайда болатын иммундық тапшылық синдромы (СПИД) ауруына қарсы вакцина жасау; орган алмастырғанда жиі кездесетін басқа адамның органын қабылдамаушылықты болдырмау; эндокринді (қант диабеті) және әртүрлі аллергиялық ауруларды тиімді емдеу әдістерін табу; ауылы шаруашылығы малдарының жаңа тұқымдарын шығарып, өсімдіктердің жоғары сұрыптары мен түрлерін анықтау міндеттері қойылып отыр.

Иммунология медициналық, биология, ауылы шаруашылығы жоғары оқу орындарында негізгі пән ретінде оқытылады. 1963 жылдан Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) қабылдаған арнайы Иммунология бағдарламасы орындалуда. Осы бағдарлама бойынша құрылған иммунология және иммунды глобулин анықтамалық орталықтарында иммундық патология, паразиттік аурулардың иммунологиясы, қатерлі ісік иммундық терапиясы және жасушалық иммунитеттің тіндік үйлеспейтін антигендерін реттеу мәселелері туралы симпозиумдар мен ғылыми конференциялар өткізілді. Қазақстанның Ұлттық иммунологтар қоғамы халықаралық иммунологиялық қоғамға мүше.

Иммунитет (латынша «іmmunіtas» – бір нәрседен құтылу, босау) – қабылдамау, қарсы тұру, ағзаның қорғану қабілеті. Иммунитет – жұқпалы аурулар мен бөгде денеге қарсы тұру. Иммунитеттің негізін салған ғалым – И. И. Мечников. Ағзаны жұқпалы індеттен қорғау тек фагоцитті жасушаларға (лейкоциттер) ғана байланысты емес. Иммунитет – табиғи және жасанды деп 2-ге бөлінеді. Табиғи иммунитет (ағзаның өзінде түзілген) – туа біткен иммунитет. Ата-анасынан беріледі, тұқым қуалайды, ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Табиғи иммунитеттің екінші түрі – жүре пайда болған иммунитет. Бұл қандай да болмасын бір аурумен ауырғаннан кейін қалыптасады. Мысалы, жас кезінде қызылшамен ауырған адам енді қайтып ауырмайды. Себебі, қанда қызылшаға тән қарсыдене түзіледі. Қарсыденелер ұзақ сақталатындықтан, ағза бір аурумен қайталап ауырмайды.

Жасанды иммунитетті егу арқылы қалыптастыруға болады. Жұқпалы ауруға қарсы ауру туғызатын бактериялардың әлсіретілген немесе ультракүлгін сәулемен өлтірілген түрін егеді. Мұндай жағдайда ауру жеңіл түрде өтеді. Ағзада қарсыдене пайда болып, жасанды иммунитет қалыптасады. Ауырған адамдарға тезірек көмектесу үшін құрамында дайын қарсыденесі бар ауру малдың қанының сарысуын егеді. Сарысуды малдың (сиыр, жылқы) қанынан дайындайды. Малдарға мөлшерін біртіндеп көбейтіп, микробтарды жұқтырады. Малдың қанында қарсыденелер жинақтала бастайды. Ауық-ауық малдан қан алып, құрамындағы жасушалар мен фибриноген нәруызынан бөліп, емдік сарысу алады.

Иммундық жүйе – ағзаның қорғаныш қамалы.

Адам ағзасының микробтарға, түрлі ауруларға қарсы тұруы иммундық жүйе арқылы жүзеге асады. Сондықтан қазіргі кезде иммундық жүйенің атқаратын қызметіне ерекше көңіл бөлінуде. Дүние жүзінде соңғы уақыттарда кеңінен таралған ЖИТС (жүре пайда болған иммундық тапшылық синдромы) ауру белгісі де иммундық жүйемен байланысты. Бұл ауру көпшілікке СПИД (синдром приобретенного иммунодефицита) деген атпен белгілі.

7. Әдебиет:

Кулимова Л. Т. «Коммуникация негіздері» Қарағанды обл., 2012ж ЖҚ. Ақнур
2. М. А. Асимов, С. А. Нұрмагамбетова, Ю. В. Игнатьев «Коммуникативтік дағдылар»
3. Л. С. Заликина «Сырқаттың жалпы күтімі» педвузов. – Москва: Гуманист идз. центр ВЛАДОС, 2000. - 528 с.
4. Смирнова Е. Е.. Психология общения. – СПБ: КАРО, 2005. - 336 с.
5. С. Н. Елеусізова «Қарым - қатынас психологиясы» Алматы, 1995ж.
6. М. А. Асимов, С. А. Нұрмағамбетова, Ю. В. Игнатьев «Коммуникативті дағдылар» Алматы, 2009ж.
7. Р. Г. Илешева «Медициналық психология» Алматы, 2009 ж.
№1. Науқас психологиясына қарым - қатынастың әсері?
8. Бақылау (сұрақтар):

Сементикалық карта берілген сұрақтардың сәйкес жауабын белгілеу Сементикалық картаның тиімділігі студенттер тез әрі ұтқыр жауап беруге дағдыланады

Сементикалық карта

	Алиментарлы	Трансмисивті	Контактылы	Парентеральды
Гепатит Б,С
Жыныстық қатынас арқылы,тікелей жанасу
Әр түрлі инъекциялар арқылы
Бруцеллез,ботулизм

Сементикалық карта

	Жасырын	Мазасыздану	Өршу	Айығу
Жұқпалы ауруларға тән белгілердің пайда болуы
Дене температурасы төмендеуі
Алғашқы диагноз қою
Инфекция жұққаннан алғашқы белгілердің пайда болуына дейінгі аралық

1. Сабақ тақырыбы бойынша ақпаратпен танысу.

2. Тақырып, тест сұрақтарына жауап бере отырып, материалдың игерілуін тексеру.

3. Сабақ тақырыбы бойынша презентация, реферат, ситуациялық есептер, видео дайындау

Сандық білім беру ресурстары:

Бейнефрагменттер

1. https://www.youtube.com/watch?v=tcJG6RlyDfs

2. https://www.youtube.com/watch?v=QTjzKbtEKKI

3.. https://www.youtube.com/watch?v=k3T9CdoCcIQ&t=10s

Сабақ 5

Тақырыбы «Патогенді және шартты патогенді бактериялардың сипаттамасы .Ауа-тамшы және анаэроб инфекцияларының қоздырғыштары»

Мақсаты: студенттерді патогенді және шартты патогенді бактериялардың сипаттамасы.Ауа-тамшы және анаэроб инфекцияларының қоздырғыштары таныстыру

Дәріс тезистері: Ауа тамшылы жұқпалар — бұл ауада қоздырғыштармен (микроорганизмдермен) ластанған кішкентай тамшылар арқылы тарайтын инфекциялар. Бұл тамшылар әдетте науқас адам жөтелгенде, түшкіргенде немес сөйлегенде ауаға тарайды, осы кезде сау адамға жұғуы мүмкін.

Мысалға ауа тамшылы жұқпаларға: тұмау, жіті респираторлы вирустық инфекция, COVID 19 коронавирустық инфекция, көкжөтел, қызылша т.б. инфекцияларды жатқызуға болады.

Жұқпалы аурулар ең көп таралған аурулар болып табылады. Жұқпалы ауру жағдайларының едәуір бөлігі ауа-тамшылы жұқпалар тобына жатады, ең алдымен жіті респираторлық вирусты жұқпалар мен тұмау.

Кейбір ауруларды бактериялар (күл ауруы, көкжөтел, туберкулез, қызамық, менингококтық жұқпа), басқалары – вирустар (қызылша, қызамық, ЖРВИ, тұмау және т.б.) туындатады. Бірақ оларды ортақ жұқтыру механизмі біріктіреді – ауру қоздырғышы адам ағзасына дем алатын ауамен түседі. Көптеген жағдайларда жұқтыру жұқпаның көзі – адаммен тікелей байланыс кезінде ауа-тамшы жолымен беріледі.

Іс жүзінде, барлық ауа-тамшы жұқпалары температураның жоғарылауынан, тамақтың жыбырлауы, мұрынның бітуі, жөтел, бас ауруларынан, жалпы әлсіздіктен басталады, ал қызылша, қызамық сияқты инфекцияларда тері қабатында бөртпе пайда болады.

Ауа-тамшы жұқпаларының алдын алудың ең тиімді тәсілі - вакцинациялау.

Пневмококты, менингокты және гемофильді инфекцияларға, тұмауға, көкжөтелге, күл ауруына, қызылшаға, қызамыққа, эпидемиялық паротитке, туберкулезге қарсы иммундау профилактикалық егудің ұлттық күнтізбесінде белгіленген мерзімде салынады және эпидемиялық көрсеткіштер бойынша осы инфекциялық аурулардан қорғайды.

Сондықтан да, екпеден бас тартпауға және ауырып қалу қаупіне жол беруге болмайды, бұл ең алдымен балаларға қатысты, себебі екпелердің көпшілігі бала жасында жүргізіледі.

Қазіргі уақытта тұмауға қарсы вакцинацияға үлкен мән беріледі, ол барлық халыққа ұсынылады, ал ең алдымен жұқтыру және ауыр асқынулары бар ауру қаупі бар қауіп-қатер топтарына ұсынылады. Бәрінен бұрын бұл балалар, қарт және әлсіреген адамдар, созылмалы аурулары бар науқастар, педагогтар, медицина қызметкерлері, қызмет көрсету саласының қызметкерлері.

Алдын алу шаралары тамшылы инфекциялар жатқызуға болады мынадай:

- егер отбасында науқас болса, оған жеке ыдыс-аяқ, күтім заттарын бөліңіз, жиі ылғалды тазалау жүргізіңіз және орынжайларды желдетіңіз;

- науқас адаммен қарым-қатынас жасау кезінде тыныс алу органдарын маска немесе орамал арқылы қорғау керек;

- тұмау және ЖРВИ-мен ауру жоғарылаған кезеңде адамдар көп жиналатын жерлерге барудан аулақ болу керек;

- қолды сабынмен жиі жуу – тек ішек инфекцияларын ғана емес, сондай-ақ, тамшы жұқпаларымен де ауруды төмендететіндігі дәлелденген тәсіл;

- дәрумендер мен микроэлементтерге қажеттілікті қанағаттандыратын теңдестірілген, дұрыс тамақтану;

- тұрақты дене белсенділігі, шынығу;

- «ауа райына сәйкес» киім, өйткені салқындау иммунитетті төмендетеді;

- орынжайларды жиі желдету, үнемі ылғалды жинау жүргізу.

Анаэробтық инфекция (син.: анаэробтық өліеттену, газды инфекция, бұлшық еттің анаэробтық қабынуы) — анаэробтық микроорганизмдер тудыратын, бұлшық ет пен дәнекер тіндерді зақымдайтын ауыр да улы жарақат инфекциясы.

Анаэробтық инфекция - жарақаттың ең қауіпті асқынуы. Аэробтық микроорганизмдер тудыратын қабыну процестерінен айырмашылығы анаэробтық инфекция кезінде қабыну реакцияларының белгілері болмайды, алдымен өлеттену процестерінің өршуі, ісіну, газ түзілуі орын алады. Мұның өзі организмнің анаэробтық микроорганизмдердің тіршілік әрекеттерінің және тіндер ыдырауының өнімдерімен ауыр улануына әкеп соқтырады. Анаэробты инфекция тарихы. Жұмсақ тіндердің анаэробтық инфекциясын алғаш рет 1562 жылы сипаттап жазып, оны госпиталдық өлеттену (гангрена) деп атаған Амбруаз Паре болды. 1839 жылы Вельпо анаэробтық инфекцияның клиникасын сипаттап, оның жарақатпен байланысы бар екенін атап көрсетті және «жарақаттық өлеттену» деп атаған. 1853 жылы француз хирургі Мезоннев анаэробтық инфекцияның клиникалық көрінісін сипаттай отырып, оны «жасынды өлеттену» (молниеносная гангрена) деп атаған. Бұл атау біздің күнімізге дейін сақталып келеді. Орыс хирургі Н.И. Пирогов «жергілікті ступор» және «жедел қатерлі ісіну» деген атпен анаэробтық инфекцияның классикалық сипатын берді және оның «жарақат эпидемиясы» — соғыспен байланысын атап көрсеткен. Сонымен қатар, ол соғыс кезінде анаэробтық инфекцияның дамуы мен тарауына әсер ететін себептерді толық талдап берді. Н.И. Пирогов жарақат «жүқтырғыштарының» таралу жиілігінің өзгеріп отыруының себебі қолданылған қарудың айырмашылығында, яғни жарақаттың сипатына байланысты деп түсінген. Ол ауа райының, әскерлердің тамақтануының, қажуының және психикалық жағдайының анаэробтық инфекцияның дамуына әсері болатынын атап көрсеткен. Әдебиеттегі мағұлматтар көрсеткеніндей анаэробтық инфекция әскери қимылдар кезінде жиі кездеседі. Бірақ, тәжірибе көрсетіп отырғандай анаэробтық инфекция бейбітшілік кезде де кездесуі мүмкін.

Анаэробтық инфекцияның түрлері

Анаэробтық инфекцияның негізгі 2 түрі бар:

Классикалық клостридиялық (споратүзгіш) инфекция.
Клостридиялық емес (споратүзбейтін) инфекция.

Анаэробтық клостридиялық инфекция Жарақат инфекциясының бул түрі кез келген жарақаттың науқас өмірі үшін аса қауіпті асқынуларының бірі болып саналады. «Анаэробтар» терминімен, газды өлеттенудің қоздырғышы болып саналатын, СІозігібіиш типіне жататын грамтеріс споратүзетін таяқшаларды атайды. Классиклық қоздырғыштарға мыналар жатады:

Clostridium perfringens (44-50%)
Clostridium oedematiens (15-50%)
Clostridium septicum (10-30%)
Clostridium hystoliticum (2-6%)

Осы бактериялардың барлығы да споратүзетін анаэробтық таяқшалар. Бул таяқшалардың патогендік микроорганизмдер арасындағы алатын үлес салмағы 5%. Хирургиялық инфекциялардың 80% аралас, анаэробтық-аэробтық болып саналады. Аэробтық инфекцияның өкілдері оттегін пайдаланып, анаэробтық инфекцияның дамуына қолайлы жағдай туғызады. Патогенді анаэробтар табиғатта кең таралған және сапрофиттер түрінде көп мөлшерде сүтқоректілердің асқазан-ішек жолдарында тіршілік етеді. Топыраққа нәжіспен бірге түсіп, оны ластайды. Анаэробтардың барлығы да химиялық және термиялық факторларға төзімді. Анаэробтық бактериялардың дәнекер тін мен бұлшық етті өлеттендіретін күшті улы заттар бөлетін қасиеті бар. Басқа касиеттеріне қанды ыдырату, тамырларды бітеу, миокард, бауыр мен бүйректі зақымдау жатады. Анаробтық инфекцияға газ түзілуі және шамадан тыс ісіну тән. Мысалы, Clostridium perfringens үшін газ түзілуі тән болса, Clostridium oedematiens үшін — ісіну, Clostridium hystoliticum үшін — тіндердің өлеттенуі тән. Анаэробтық инфекцияның дамуы үшін, патогендік флораның агрессивті түрде көбеюіне мүмкіндік беретін, белгілі бір бірқатар жағдайлар болуы тиіс. Бұл жағдайлар жарақаттың сипатымен, орналасқан жерімен және жаралының жарақат алғаннан кейінгі таяу күндердегі жалпы жағдайымен сабақтасты. Клостридиялар облигаттық анаэроб болғандықтан тірі тіндер ғана емес, оттегімен қаныққан сыртқы ауамен жанасатын өлеттенген тіндерде де көбейе алмайды

Анаэробтық инфекцияның дамуына жағдай туғызатын факторлар

Анаэробтық инфекцияның дамуына мына факторлар жағдай туғызады:

Тіндердің ауқымды жарақаттануы мен олардың топырақпен, бөгде денелермен ластануы, оттегімен нашар жабдықталуы.
Таңғыштар, қылбұрау салу, үлкен қан тамырларының жарақаттануы мен оларды бастауынан байлау салдарынан тіндердегі қан айналысының бүзылуы.
Қанды көп жоғалту мен жарақат кезіндегі шок.
Жаралының организмінің қажуы, дерт немесе басқа да факторлар салдарынан әлсізденуі.
Жарақат алған жерге байланысты: анаэробтық инфекция аяқ-қол жарақаты кезінде жиі дамиды, өйткені аталған дене бөліктері басқа ағзаларға қарағанда ластау және үлкен бұлшық ет массивтері жарақатталады.
Көктемгі және күзгі ылғалды мезгіл анаэробтық инфекцияның дамуына қолайлы.
Жарақат өзегі терең және сыртқы ортамен байланысы нашар қуыстың болуы

Патологиялық анатомиясы мен жергілікті өзгерістердің сипаты

Анаэробтық өлеттену кезіндегі патологиялық өзгерістердің негізінде жарақат өзегінің айналасындағы тіндердің қарқынды өлеттенуімен және жалпы қатаң уланумен сипатталатын жедел серозды — альтеративтік қабыну жатыр. Анаэробтық инфекцияның қоздырғыштарының көбею процесі жарақат некроздарынан басталып, айналасындағы тіндерге зиянды әсер ететін және организмді уландыратын микробтық токсиндердің (гемолизин, миотоксиндер, нейротоксиндер және т.б.) түзілуімен қатар жүреді. Қан айналысы жақсы жерде көбейе алмайтындықтан клостридиялар бұлшық еттерді одан әрі өлеттендіріп, өздеріне өсетін орта дайындайды. Бұл механизм процестің тез тарауына жағдай туғызады. Тез дамитын ісіну шандыр қапшықтарындағы қысымды көтеріп тіндерді одан сайын қыса түседі, мұның өзі кезегінде тіндердің ишемиясын күшейте түседі. Токсиндердің қан тамырларына улы әсерінен қан тамырларының тез бітелуі қан айналысын одан әрі нашарлатады. Тірі микроорганизмдер мен токсиндерге бай ісіну сұйығы жоғары қарай тамыр сыртындағы және бұлшық ет аралық шел қабаттарымен тез таралады. Процесс теріні зақымдаған кезде оның сыртқы қабықшасын (эпидермисін) ажыратып серозды-геморрагиялық сұйыққа толы көпіршіктер пайда болады. Токсиндердің әсер ету нәтижесінде зақымданған жерлерде қан ыдырауы пайда болып (гемолиз), оның өнімдері бұлшық ет ыдырауының өнімдерімен бірге тері мен тері асты шел қабаттарына сіңіп, оларға бурыл, қола немесе көгілдір түс береді. (анаэробтық өлеттенудің ескі атауы — қола немесе көгілдір тілме). Анаэробтық өлеттенуге газ түзілісі тән құбылыс, бірақ газ түзілуі барлық жағдайда бола бермеуі мүмкін. Сутегі мен көмір қышқылынан тұратын газ көпіршіктері клеткаларалық кеңістіктерге тарап, осы инфекцияға тән бірсыпыра белгілердің пайда болуына әкеп соқтырады. Қарқынды түрде дамитын жергілікті процесс микробтық токсиндер мен тіндердің ыдырау процестері өнімдерінің организмге сіңуімен қатар жүріп отырады. Осы процестер нәтижесінде ауыр жалпы улану (интоксикация) мен организмнің өмірлік маңызды ағзаларында, жүйелердің қызметінде бұылыстар пайда болады. Улануға қосымша су-электролиттік тепе-теңдік бұзылады, ол зақымданған жердегі экссудацияға тәуелді (қантамыр ішінен ағып шығатын сүйықтың мөлшері бірнеше литрге жетуі мүмкін). Осындай улану мен сусыздану нәтижесінде науқас өліп кетеді. Емдік шаралар нәтижесінде анаэробтық өлеттену бәсеңдеп, процестің тарауы тоқтаған жағдайда, өлеттенген бұлшық еттер шіру микрофлорасының әсерінен ыдырай береді, ірің тудырғыш микробтар тіндерді әрі қарай ерітеді. Жара біртіндеп тазарып, қара қотырланып жазылады. Анаэробтық өлеттенуден кейінгі жараның тазаруы ірің тудырғыш микробтардың әсерінен жылдам жүреді. Жіктелуі: Анаэробтық инфекцияның ең сәтті жіктелуін ұсынған М.В. Вейнберг болатын. Оның негізі болып анаэробтық инфекцияның түрлерінің қоздырғышына әртүрлі дәрежеде тән басты белгілері алынған: ісіну мен газ түзілісі (эмфизема).

Жалпы емдеу

Антибактериялық терапия

Авторлардың басым көпшілігі антибиотиктерді анаэробтық инфекция кезінде кеңінен қолданады және оның ішінде пенициллинді таңдаулы препарат деп есептейді. Пеницллинді көктамыр ішіне өте көп мөлшерде тәулігіне 20-30 млн. бірлікке дейін жібереді. Егер пенициллин жақпайтын болса, тетрациклин немесе морфоциклинді жіберу арқылы оң нәтижеге жетуге болады. Пенициллинге қоздырғыштар төзімді болған кезде клиндамицин (линкомицин туындысы) препаратын таңдаған дұрыс. Ол мына жоба бойынша қолданылады: 300-600 мг-нан 6-8 сағат сайын бұлшық ет арасына жіберіледі. Аталған жағдайларда хлорамфеникол (тәулігіне 3-4мг) немесе метронидазолды пайдалану арқылы тәуір нәтижелерге қол жеткізуге болады. Антибактериялық терапия, анаэробтық инфекцияға ілесіп жүретін аэробтық инфекциялардың тіршілік әрекетін басу үшін ғана жүргізіледі.

Серотерапия

Анаэробтық инфекцияны емдеу үшін өлеттенуге қарсы қан сары суларын пайдаланудың тиімділігі жөніндегі сұрақ әлі шешуін таба қойған жоқ. Оның тиімділігін жоққа шығаратын пікірлермен қатар оларды кешенді емнің құрамында міндетті түрде пайдалану керек дейтін қарама-қарсы пікірлер де бар. Көптеген авторлар анаэробты өлеттену кезінде серотерапияны міндетті түрде қолдану керек деп есептейді. Анаэробтық өлеттенумен ауыратын науқастарды емдеу үшін арнайы өлеттенуге қарсы қан сарысуларын пайдаланады. Ереже бойынша, көпвалентті қан сарысуы қолданылады. Оның әрбір ампуласында газды өлеттенудің қоздырғыштарының 3 түріне қарсы антитоксиндер бар: Cl. perfringens, Cl. oedematiens Cl. epticum, әрқайсысы 10 мың бірліктен. Өлеттенуге қарсы қан сарысуының емдік мөлшері 150 мың бірлік. Емдік қан сарысудың 100 мл-ін 400мл физиологиялық ерітіндіге езіп көктамырға минутына 1мл жылдамдықпен тамшы түрінде жібереді. Жоғарғы қысымдық (гипербариялық) оксигенация (ГБО). Соңғы 25-30 жыл бойы анаэробтық инфекцияны кешенді емдеуде жоғары қысымды оксигенация табысты қолданылып жүр. Оны қолдануға 2 жағдай негіз болды: біріншісі -гипероксияның антибактериялық әсері — ГБО анаэробтардың тіршілік әрекеті үшін қолайсыз жағдай туғызады; екіншісі — организмдегі гипоксия (айналымдық, тіндік, аралас), оның ітттінде шок жағдайында, анаэробтардың тіршілік әрекеті үшін қолайлы жағдай — организмдегі гипоксияны жояды. Авторлардың көпшілігі жоғары қысымды оттегі облигаттық анаэробтарға бактериостатикалық әсер етеді деп есептейді. ГБО-ның қанда айналатын токсиндерге әсер етпейді. Бірақ, ГБО- ның бактериостатикалық әсері микробтарды азайту арқылы, токсиндер деңгейін төмендетеді. Сонымен қатар, ГБО антибиотиктердің белсенділігін арттырып, фагоцитозды күшейтеді. Жалпы терапия. Клостридиялық инфекциямен ауыратын науқастарды емдеуде жүйелік, ағзалық бүзылыстарды түзетуге көп көңіл бөлінеді. Қан көлемін қалыпқа келтіру, электролиттік тепе-теңдікті түзеу, қан құю мен белоктық препараттарды қүю, жүрек, бүйрек шамасыздығымен күрес жалпы терапияның негізгі компоненттері.

Анаэробтық инфекцияның алдын алу

Негізгі алдын алу шаралары мыналар:

Патогендік микроорганизмдердің көбеюіне керек бірден-бір субстрат тіршіліксіз өлеттенген тіндерді толық кесіп алып тастау мен жараның өзегін кең ашатын хирургиялық өңдеуді неғүрлым ерте жүргізу.
Ластанған, жанышталған және атылған жарақаттардың басым көпшілігіне хирургиялық өңдеудің соңында бірден тігіс салмау керек.
Анаэробтық инфекциялардың алдын алуда антибиотиктерді жарақаттан кейінгі ерте мерзімде жіберудің ролі елеулі.
Анаэробтық инфекцияның алдын алуда тасымалдау және емдік иммобилизацияның, қан тоқтатқыш қылбүрауды қатаң көрсеткіштер бойынша салудың және организмді тоңдырмаудың маңызы зор.
Анаэробтық инфекция жүқпалы инфекция, ал оның споралары қызуға төзімді, сондықтан науқастарды емдеу кезінде эпидемияға қарсы шараларды сақтау керек: науқасты бөлек бөлмеде үстау, бөлек бөлмеде байлап-таңу, операция бөлмесін аса мүқият өңдеу.
Профилактикалық серотерапия. Көп валентті қан сарысуын профилактикалық мақсатта (топырақпен, киім жыртындыларымен ластанған, булшық еттер жанышталған жарақаттар кезінде) мейлінше ерте мерзімде10 мың бірлік мөлшерінде тері астына және булшық ет арасына жібереді.
Анаэробтық инфекцияның алды алу мақсатында анаэробтық бактериофагтар да қолданылады. Анаэробтық бактериофагты диафагтың (стрептококктық жәе стафилококктық) бірдей көлемімен араластырып, алынған қосындыны новокаиннің 0,5%-дық ерітіндісімен араластырып жарақат аймағына жібереді.

4. Иллюстрациялы материалдар: слайд түріндегі презентация
5. Әдебиет:

1. Микробиология: учебник / Под ред. Зверева В.В.. - М.: ГЭОТАР-Медиа, 2015. - 384 c.
2. Беляев, С.А. Микробиология: Учебное пособие / С.А. Беляев. - СПб.: Лань П, 2016. - 496 c.
3. Белясова, Н.А. Микробиология: Учебник / Н.А. Белясова. - Мн.: Вышэйшая шк., 2012. - 443 c.
4. Белясова, Н.А. Микробиология / Н.А. Белясова. - Минск: Вышэйшая школа, 2012. - 442 c.
5. Блинов, Л.Н. Санитарная микробиология: Учебное пособиеКПТ / Л.Н. Блинов, М.С. Гутенев, И.Л. Перфилова и др. - СПб.: Лань КПТ, 2016. - 240 c.3. Силуянова И. В. Биоэтика в России: ценности и законы. М., 2001.

4. http://dic.academic.ru/ Словари и энциклопедии на Академике

5. http://bioethica.iatp.by/ Белорусский сайт, посвященный биоэтике.

6. http://www.linacre.org/ Сайт содержит обширную информацию по многим биоэтическим вопросам (англ.).

САБАҚ 6

1. Тақырып: Шартты патогенді энтеробактерияларға сипаттама.Іріңді қабыну ауруларының қоздырғыштары.

2. Мақсаты: Білім шартты патогенді энтеробактерияларға сипаттама.Іріңді қабыну ауруларының қоздырғыштары.

Дәріс тезистері: Патогендік бактериялар мыналар бактериялар бұл себеп болуы мүмкін ауру.^[¹^] Бұл мақалада келесі бактерияларға назар аударылады патогендік адамдарға. Ең түрлері бактериялардың зиянсыз және көпшілігі зиянды бірақ басқалары тудыруы мүмкін жұқпалы аурулар. Адамдардағы осы патогенді түрлердің саны жүзден аз деп есептеледі.^[²^] Керісінше, олардың құрамына бірнеше мың түр жатады ішек флорасы, әрбір жеке адамда бірнеше жүз түр бар ас қорыту жолдары.^[³^]

Дене үнемі бактериялардың көптеген түрлеріне ұшырайды, соның ішінде пайдалы комменсалдар, теріде өсетін және шырышты қабаттар, және сапрофиттер, олар негізінен топырақта және топырақта өседі ыдырау зат. Қан мен тіндік сұйықтықтарда көптеген бактериялардың көбеюіне жеткілікті қоректік заттар бар. Ағзада оның тіндерінің микробтық шабуылына қарсы тұруға және оны табиғи жолмен беруге мүмкіндік беретін қорғаныс механизмдері бар иммунитет немесе туа біткен қарсылық көптеген адамдарға қарсы микроорганизмдер.

Патогендік бактериялар арнайы бейімделген және дененің қалыпты қорғанысын жеңу механизмдерімен қамтамасыз етілген және дененің бөліктеріне, мысалы, бактериялар әдетте кездеспейтін қанға енуі мүмкін. Кейбір қоздырғыштар тек бетіне енеді эпителий, тері немесе шырышты қабық, бірақ көбісі тереңірек қозғалады, ұлпалар арқылы таралады және таралады лимфа және қан ағындары. Кейбір сирек жағдайларда патогендік микроб толығымен сау адамға жұқтыруы мүмкін, бірақ инфекция, әдетте, ағзаның қорғаныс механизмдері кейбір жергілікті жарақаттардан немесе негізгі әлсірететін аурулардан, мысалы, жарақаттанудан зақымданған жағдайда ғана пайда болады, улану, салқындату, шаршау және тамақтанудың жеткіліксіздігі. Көптеген жағдайларда мыналарды ажырату маңызды инфекция және колонизация, бұл кезде бактериялар аз зиян келтіреді немесе мүлдем зиян келтірмейді.

Туындаған Туберкулез микобактериясы бактериялар, солардың бірі аурулар ең жоғарысымен ауру ауыртпалығы бұл туберкулез, 2019 жылы 1,4 миллион адамның өмірін қиған, негізінен Сахараның оңтүстігіндегі Африка.^[⁵^] Патогендік бактериялар басқа ғаламдық маңызды ауруларға ықпал етеді, мысалы өкпе қабынуы, сияқты бактериялар тудыруы мүмкін Стафилококк, Стрептококк және Псевдомоналар, және тағамдық аурулар, сияқты бактериялар тудыруы мүмкін Шигелла, Кампилобактерия, және Сальмонелла. Патогендік бактериялар сонымен қатар келесі инфекцияларды тудырады сіреспе, іш сүзегі, дифтерия, мерез, және алапес.

Патогендік бактериялар да жоғары деңгейге себеп болады сәбилер өлімі тарифтер дамушы елдер.^[⁶^] A GBD зерттеуі бағаланды ғаламдық (33) бактериялық қоздырғыштардан болатын өлім-жітім, мұндай инфекциялардың табылуы әрбір 8 өлімнің біріне (немесе ~ 7,7 миллион өлімге) ықпал етті, бұл оны жасай алар еді патогендік бактериялар - Википедия дүние жүзінде өлім-жітімнің екінші себебі 2019 жылы.^[⁷^]^[⁴^]

Патогендік бактериялардың көпшілігін өсіруге болады мәдениеттер және анықталады Грам дақтары және басқа әдістер. Осылайша өсірілген бактериялар жиі кездеседі сыналған қайсысын табу үшін антибиотиктер инфекцияны емдеудің тиімді әдісі болады. Осы уақытқа дейін белгісіз қоздырғыштар үшін, Кохтың постулаттары патогендік бактерияларды анықтау стандарты болып табылады қоздырғыштық қатынас микроб пен ауру арасындағы.

Аурулар

Комменсалдар патогендік бактерияларға қарсы ӨСОА

Әрбір түрдің спецификалық әсері бар және жұқтырған адамдарда белгілерді тудырады. Патогендік бактерияларды жұқтырған кейбір адамдарда белгілер болмайды. Иммунитеті төмен адамдар патогендік бактерияларға көбірек сезімтал.^[⁸^]

Патогендік сезімталдық

Кейбір патогендік бактериялар белгілі бір жағдайларда ауруды тудырады, мысалы, тері арқылы кесу арқылы, жыныстық белсенділік арқылы немесе иммундық функцияның бұзылуы арқылы

Оппортунистік себептерден туындаған абсцесс S. aureus бактериялар.

Кейбір түрлері Стрептококк және Стафилококк қалыпты жағдайға жатады тері микробиотасы және әдетте сау теріде немесе мұрын-жұтқыншақ аймағында орналасады. Дегенмен, бұл түрлер тері инфекцияларын тудыруы мүмкін. Стрептококкты инфекциялар қосу сепсис, өкпе қабынуы, және менингит.^[⁹^] Бұл инфекциялар жүйелі қабыну реакциясын тудыратын ауыр түрге айналуы мүмкін, нәтижесінде тамырлардың кеңеюі, шок және өлім болады.^[¹⁰^]

Басқа бактериялар оппортунистік қоздырғыштар және ауруды негізінен келесі адамдарда тудырады иммуносупрессия немесе муковисцидоз. Осы оппортунистік қоздырғыштардың мысалдары Pseudomonas aeruginosa, Бурхолдерия ценоцепациясы, және Микобактерия авиумы.^[¹¹^]^[¹²^]

Жасушаішілік

Міндетті жасушаішілік паразиттер (мысалы. Chlamydophila, Ehrlichia, Риккетсия) тек басқа жасушалардың ішінде өсіп, көбейе алады. Міндетті жасушаішілік бактерияларға байланысты инфекциялар болуы мүмкін симптомсыз, талап етеді инкубациялық кезең. Облигатты жасушаішілік бактериялардың мысалдары Rickettsia prowazekii (сүзек) және Rickettsia rickettsii, (Жартасты тау дақты безгегі).^[^{дәйексөз
қажет}^]

Хламидиоз жасушаішілік паразиттер. Бұл қоздырғыштар тудыруы мүмкін өкпе қабынуы немесе зәр шығару жолдарының инфекциясы және қатысуы мүмкін жүректің ишемиялық ауруы.^[¹³^]

Жасушаішілік бактериялық қоздырғыштардың басқа топтарына мыналар жатады Сальмонелла, Нейсерия, Бруцелла, Микобактериялар, Нокардия, Листерия, Франциселла, Легионелла, және Yersinia pestis. Бұлар жасуша ішінде болуы мүмкін, бірақ иесі жасушалардан тыс болуы мүмкін.^[^{дәйексөз
қажет}^]

Нақты тіндердегі инфекциялар

Бактериялық қоздырғыштар ағзаның белгілі бір аймақтарында инфекцияны жиі тудырады. Басқалары жалпылама.

Бактериялық вагиноз -ның шарты болып табылады қынаптық микробиота онда шамадан тыс өсуі Gardnerella vaginalis және басқалары негізінен анаэробты бактериялар пайдалысын ығыстырыңыз Лактобактериялар қынаптық микробтардың популяциясын сау ұстайтын түрлер.^[¹⁴^]
Бактериялық менингит бұл бактериялық қабыну туралы ми қабығы, олар қорғаныш қабықшаларын жабады ми және жұлын.
Бактериялық пневмония бұл бактериялық инфекция туралы өкпе.
Зәр шығару жолдарының инфекциясы негізінен бактериялар қоздырады. Симптомдарға күшті және жиі зәр шығару сезімі немесе шақыру, ауырсыну жатады зәр шығару және бұлыңғыр зәр.^[¹⁵^] Ең көп таралған себеп Escherichia coli. Зәр әдетте стерильді, бірақ құрамында әр түрлі тұздар мен қалдықтар бар. Бактериялар көтерілуі мүмкін қуық немесе бүйрек және тудырады цистит және нефрит.^[¹⁶^]^[¹⁷^]
Бактериялық гастроэнтерит ішек, патогендік бактериялар қоздырады. Бұл патогенді түрлер, әдетте, қалыпты жағдайдағы зиянсыз бактериялардан ерекшеленеді ішек флорасы. Бірақ бір түрдің басқа штаммы патогенді болуы мүмкін. Патогендік бактериялар - бұл бактериялар тудыратын микроорганизмдер. Escherichia.
Бактериялық тері инфекциялары қосу:
- Импетиго бұл өте жұқпалы бактериялық тері инфекция балаларда жиі кездеседі.^[¹⁸^] Бұл себеп болады Алтын стафилококк, және Стрептококк пиогендері.^[¹⁹^]
- Қызылша бұл өткір стрептококк бактериялық инфекция^[²⁰^] лимфа жүйесі арқылы таралатын тереңірек тері қабаттарының.
- Целлюлит бұл диффузды қабыну^[²¹^] туралы дәнекер тін терінің және тері асты қабаттарының ауыр қабынуымен тері. Целлюлит қалыпты жағдайдан туындауы мүмкін тері флорасы немесе арқылы жұқпалы байланыс, және әдетте ашық тері, кесу арқылы пайда болады, көпіршіктер, терідегі жарықтар, жәндіктердің шағуы, жануарлардың шағуы, күйік, хирургиялық жаралар, көктамыр ішіне дәрілік инъекция, немесе сайттары көктамыр ішіне катетер кірістіру. Көп жағдайда целлюлит басқа тіндерде пайда болуы мүмкін болса да, бұл беттің немесе төменгі аяқтың терісіне әсер етеді.

Зақымдану механизмдері

Патогендік бактериялар иесінің тіндерін зақымдайтын немесе олардың жұмысына кедергі келтіретін сияқты аурудың белгілері пайда болады. Бактериялар иесінің жасушаларын абайсызда зақымдайтын иммундық реакцияны қоздыру арқылы иесінің жасушаларын тікелей немесе жанама түрде зақымдауы мүмкін,^[²²^] немесе босату арқылы уытты заттар

Энтеробактериялардың патогендік факторлары

Бұл аурудың дамуына тікелей әсер ететін токсиндерді немесе уларды тізімдегеннен кейін белгілі болады, атап айтқанда:

Эндотоксиндер - бұл бактериялардың өзі жойылғаннан кейін шығарылатын улар.
Цитотоксиндер - бұл бактериялар өмір бойы бөлетін заттар, олар басқа жасушалардың мембраналарын (антиденелерді) бұзады.
Экзотоксиндер – тірі бактериялардың зат алмасу процестері кезінде бөлінетін заттар.

патогенді энтеробактериялар

Энтеробактериялармен байланысты аурулар

Шартты түрде патогенді энтеробактериялар адамның асқазан-ішек жолдарының қалыпты микрофлорасының бөлігі болып табылады, бірақ қоршаған орта факторларының шамалы ауысуы немесе шырышты қабықтың қорғаныш қасиеттерінің төмендеуі, антибиотиктерді қабылдау кезінде иммунитеттің төмендеуі немесе қалыпты микрофлораның өлуі инфекцияларды тудыруы мүмкін. тек асқазан мен ішектің ғана емес, сонымен қатар басқа органдардың да. Бактериялар адам ағзаларының келесі жүйелерін жұқтыруы мүмкін:

экскреторлық жүйе (цистит және пиелонефрит);
зәр шығару жолдары (уретрит, цистит);
ұрпақты болу жүйесі (вагинит, үш миоз);
тыныс алу жүйесі (пневмония);
ас қорыту жүйесі (оппортунистік бактериялардың көбеюінен туындаған коли-бактериоз).

Барлық осы аурулардың әртүрлі дәрежелері мен формалары бактериялық токсиндердің агрессивтілігінен туындайды. Токсиндер қоршаған ортаға неғұрлым агрессивті болса, ауру соғұрлым ауыр болады.

Шартты патогенді ішек таяқшасы

Шартты патогендіктің патогендікке айналуының мысалы ретінде ішек таяқшасының, яғни ішек таяқшасының өмірлік белсенділігін қарастырайық. Қалыпты жағдайда ол асқазан-ішек жолдарында болады және секреторлық функцияны орындайды, патогендік организмдердің өсуін тежеуге қажетті колициндер мен иммуноглобулиндердің түзілуіне көмектеседі. E. coli қанның ұюына жауап беретін К витаминінің синтезіне қатысады. Бірақ патогендік штаммдардың дамуымен E. coli асқазанның шырышты қабығына әсер етеді, қанға, өт қабына, зәр шығару жолдарына, теріге және тіпті өкпеге енеді.

Патогендікке көшу шарттары иммунитеттің төмендеуі фонында бактериялардың шамадан тыс көбеюі болуы мүмкін, бұл көбінесе санитарлық бақылау жеткіліксіз ауруханаларда болады. Осылайша оппортунистік ішек таяқшасы аурудың қауіпті қоздырғышына айналуы мүмкін.

Лактоза-теріс энтеробактериялар

Бұл топ балалардағы ас қорытуға ерекше әсер етеді. Бұл жаңа туған нәрестелер мен жас балаларда кекіруді, қысымды және күйдіруді тудыратын оппортунистік организмдер тобы. Жағындыда болуының рұқсат етілген саны - 10-ға дейін⁶ CFU / мл. Жаңа туылған нәрестенің ішек микрофлорасы әлі де қалыптасуда және осы кезеңде тірі лактобактериялар мен бифидобактериялары бар пробиотикалық препараттарды қолдану қалыпты ас қорытуға және микрофлорадан лактоза-теріс энтеробактериялар сияқты ағзаларды ығыстыруға айтарлықтай ықпал етеді.

Ауруларды емдеу

Энтеробактериялық инфекцияның диагнозын растау немесе керісінше теріске шығару үшін дәрігерлер көбінесе науқастың ауру тарихына, физикалық тексеруге және зертханалық зерттеулерге сүйенеді. Антибиотиктер энтеробактерияларды емдеу үшін қолданылады. Олардың таңдауы инфекцияның орналасуына және сынақ нәтижелеріне байланысты. Дәрі-дәрмектерді дұрыс диагностикалау және таңдауды тек білікті маман ғана жасай алады. Сіз өзіңіздің денеңізбен тәжірибе алмауыңыз керек, сынақтардан өтіп, уақтылы және барабар медициналық көмек алған дұрыс.

Іріңді қабыну ауруларының қоздырғыштарының (стафилакокк, стрептококк, пневмококк) дакылдық және морфологиялық қасиеттерін анықтау. Микробиологиялық әдістерін анықтау, зерттеу материалдарын жинау.

- Іріңді қабыну ауруланын тудыратын грамм оң және грамм теріс кокктар туралы түсінік беру

Кокктардың жіктелуін анықтау
Кокктардың морфологиялық және дақылдық қасиеттері бойынша түсінік беру.
Жалпы кокктардың жіктелуі
Стафилакокк қоздырғышының дақылдық,морфолгиялық,қоршаған орта факторларына төзімділігі
Стрептококк қоздырғышының адамда туғызатын аурулары
Пневмококк қоздырғышының таралу жолдары, алдын алуы және емі

Іріңді қабыну ауруларының қоздырғыштарының түрлерін ажырата біледі;
- Грамм оң және грамм теріс кокктарды ажырата біледі;
- Кокктардың дақылдық және морфологиялық қасиеттерін салыстыра отыра анықтай алады;
- Кокктардың адамда туғызатын ауруларын анықтай алады;

Іріңді қабыну ауруларын кокктар туғызады. Кокктар-бұл микроағзалардың үлкен тобы. Бұл топтың патогенді, щартты патогенді және патогенді емес өкілдері болады.
Берги жіктелуі бойынша кокктар үш тұқымдастыққа жатады.
Стафилококктар
Стрептококктар мен пневмококктар
Менингококктар мен гонококктар
Барлық патогенді кокктарға жалпы ортақ қасиет – ол іріңді процесті туындату қабілеті, сондықтан оларды іріңді кокктар деп атайды.
Патогенді кокктардың барлығы қозғалмайды,спора түзбейді, тек пневмококктар ғана капсула түзеді.
Тикториалдық қасиетіне байланысты грамм оң және грамм теріс болып бөлінеді.

Пайдаланған әдебиеттер тізімі:

Блинов, Л.Н. Микробиология и иммунология: Учебное пособие / Л.Н. Блинов, И.Л. Перфилова и др. - СПб.: Лань, 2013. - 240 c.
7. Борзова, Л.Д. Ветеринарная микробиология и иммунология. Практикум: Учебное пособие / Л.Д. Борзова, Н.Ю. Черникова, В.В. Якушев и др. - СПб.: Лань П, 2016. - 368 c.
8. Борисов, Л.Б. Медицинская микробиология, вирусология и иммунология / Л.Б. Борисов. - М.: МИА, 2005. - 736 c.
9. Бородин, А.Н. Ветеринарная микробиология и микология: Учебник / А.Н. Бородин. - СПб.: Лань, 2014. - 624 c.
10. Брюханов, А.Л. Молекулярная микробиология: Учебник для вузов / А.Л. Брюханов, К.В. Рыбак, А.И. Нетрусов. - М.: МГУ, 2011. - 480 c.3. Силуянова И. В.

САБАҚ 7

1. Тақырып: «Бактериалық ішек инфекция қоздырғыштары.

Антибиотиктер. Бактериялардың антибиотиктерге сезімталдығын анықтау әдістері.Бактериофагтар»

2. Мақсаты: Білім алушыларды бактериалық ішек инфекция қоздырғыштары.

Антибиотиктер. Бактериялардың антибиотиктерге сезімталдығын анықтау әдістерімен танстыру

3.Дәрістің тезисі

Антибиотиктерге сезімталдықты талдау дәрігер дәрігердің пациенттің ауруының бактериялық сипатта екенін сезген кезде міндетті болып табылады. Бұл дәрігерлер мутацияларды ынталандырмай, микроорганизмдердегі қарсылықты туғызбау үшін осы препараттарды тағайындауды бақылауға тырысады. Антибиотиктерге сезімталдықты тексеру бұл аурудың ерекше жағдайында патогендік флораға әсер ететін дәрілік заттарды анықтаудың зертханалық әдісі болып табылады. Қазіргі уақытта антибиотикалық терапия қажет болған жерде, сондай-ақ қажет болмаған жағдайда, мүмкін асқынулардан қайта сақтандыруға жеткілікті түрде қолданылады. Мысалы, кисарий бөлімшесінен кейін, лапароскопиялық операциялар, бүйректерден немесе уретриттерден контурларды жою және т.б. Дәрігер терапияны таңдамас бұрын, пациент кейбір сынақтардан өтуі керек. Антибиотиктерге сезімталдықты егу, егер бұл жағдайда ең қолайлы болатын дәрі-дәрмектерді анықтау қажет болса, тағайындалады. Көбінесе бұл зерттеу жыныстық жолмен берілетін ауруларды немесе ЖЖБИ-ні емдеуге арналған. Алайда балалар үшін антибиотиктің қажеттілігі алғышарт болып табылады.

Сонымен қатар, бактериялардың емдеуге төзімділігін болдырмау үшін сезімталдықты анықтау қажет. Егер пациент жақында антибиотиктермен емделсе, енді екінші курс қажет болса, онда препаратты ауыстыру қажет. Бұл дәріні аз мөлшерде пайдалануға мүмкіндік береді және патогеннің мутациясына жол бермейді. Іріңді хирургиялық бөлімшелерде антибиотиктер екі-үш ай сайын өзгереді.

Бұл талдау науқаста антибиотиктердің негізгі тобына аллергиялық реакция болған жағдайда қажет.

Бактериофагтар (бактерия және гр. phagos — жегілер), бактерия жалмаушылары — бактерияларды, т.б. микроорганизмдерді ыдырататын вирустар; бактериялар жасушасын зақымдайтын және олардың еруін тудыратын вирустар.^[1]

Оларды алғаш рет 1898 жылы орыс ғалымы Н.Ф. Гамалея (1859 — 1949) байқаған, 1915 жылы ағылшын ғалымы Ф. Туорт ашқан. Ал Бактериофагтар терминін ғылымға 1917 жылы алғаш рет француз ғалымы Ф. д’Эрелль енгізген. Бактериофагтар тек тірі клеткада ғана тіршілік ете алады. Ол ұзындығы 60 — 100 нм болатын бас бөлігінен және 100—200 нм таяқша тәрізді құйрықшадан тұрады. Бас бөлігінде бір немесе екі ДНҚ жіпшелері, 3%-тей белок, т.б. заттар болады. Құйрықша жиырылу қабілеті бар спираль тәрізді қаппен оралған ақуызды біліктен тұрады, оның шетіндегі базалды (негізгі) пластинкадан таралған өте жіңішке жіпшелер көмегімен Бактериофагтар басқа денеге беки алады. Бактериофагтар көптеген бактериялардан, соның ішінде патоген (ауру қоздырғыш), сапрофит (өлекселермен қоректенетіндер) топтарынан, сәулелі саңырауқұлақтардан, көк-жасыл балдырлардан табылған. Ол адам мен жануарлардың ішек-қарындарында, өсімдіктерде, топырақта, табиғи және ақаба суларда, көңде, т.б. ортада кездеседі. Бактериофагтар топырақтағы микроорганизмдерге зиянды әсер етіп, ондағы пайдалы процестердің (аммонилану, нитрлену, атмосфера азотын тұту) қалыпты жүруіне кесірін тигізеді. Сондай-ақ, Бактериофагтар азотобактердің азот тұтушы қабілетін, патоген бактериялардың улылық және антигендік қасиеттерін өзгерте алады. Ал кейбір Бактериофагтар микробтарды жүйелеу саласында, микробиол. синтездеуде (антибиотиктерді, амин қышқылдарын, сүт өнімдерін, бактериялық тыңайтқыштарды даярлауда, т.б.), сонымен қатар адамдар мен жануарларда кездесетін бірқатар жұқпалы (оба, іріңдеткіш стафилакоктар, тырысқақ, іш сүзегі және анаэроб инфекциялары) ауруларды қоздыратын бактериялардан алдын-ала сақтандыру және емдеу мақсатында қолданылады. Генетика мен молекулялық биологияның теориялық мәселелерін анықтап, шешуде Бактериофагтардың маңызы зор. актериофагтар - бұл бактерияларды жұқтыратын вирустар. Т-фагалар генетикалық материалды (ДНҚ немесе РНҚ), сондай-ақ бірнеше иілмелі талшықты талшықтары бар қалың құйрықты қамтитын екосаэдралды (20 жақты) бастан тұрады. Құйрық генетикалық материалды қабылдаушы клеткаға жұқтыру үшін қолданылады. Содан кейін фаг өзінің бактериялардың генетикалық техникасын пайдаланады. Егер жеткілікті сан пайда болса, фагалар лизис арқылы жасушадан шығып, жасушаны өлтіретін процесс.

Бактериофаг - бұл бактерияларды жұқтыратын вирус. 1915 жылы алғаш рет табылған бактериофагтар вирустық биологияда ерекше рөл атқарды. Олар, мүмкін, ең жақсы түсінілген вирустар болып табылады, бірақ сонымен бірге олардың құрылымы өте күрделі болуы мүмкін. Бактериофаг - негізінен протеин қабығының ішіне салынған ДНҚ немесе РНҚ тұратын вирус. Протеин қабықшасы немесе капсид вирустық геномды қорғайды. E. coli инфекциясын жұқтыратын T4 бактериофагына ұқсайтын бактериялардың кейбірі, сонымен қатар вирустың хостына бекітілуіне көмектесетін талшықтардан тұратын ақуыз құйрығына ие. Бактериофагтарды қолдану вирустың екі негізгі өмірлік циклды: литикалық циклды және лизогендік циклді анықтаған мүмкін, ол иесі бактерияны жұқтыру үшін қолданылады.

Барлығы вирустар туралы

Ғалымдар ұзақ уақыт бойы вирустардың құрылымы мен қызметін ашуға тырысты. Вирустар бірегей - олар биология тарихының әртүрлі кезеңдерінде тірі және жансыз деп жіктелген.

Вирион деп те белгілі вирус бөлшектері негізінен белок қабығымен немесе қабығымен қоршалған нуклеин қышқылы ( ДНҚ немесе РНҚ ) болып табылады. Вирустар өте кішкентай, диаметрі шамамен 15-25 нанометр.

Вирустың репликациясы

Вирустар жасушаішілік облигатты паразиттер болып табылады, яғни олар тірі жасушаның көмегінсіз өз гендерін көбейте немесе экспрессиялай алмайды . Вирус жасушаны жұқтырғаннан кейін, ол көбею үшін жасушаның рибосомаларын , ферменттерін және жасушалық механизмдердің көпшілігін пайдаланады. Вирустың репликациясы басқа жасушаларды жұқтыру үшін қабылдаушы жасушадан шығатын көптеген ұрпақтарды тудырады.

Бактериофагтардың тіршілік циклі

Бактериофаг өмірлік циклдің екі түрінің бірімен көбейеді. Бұл циклдер лизогендік өмірлік цикл және литикалық өмірлік цикл болып табылады. Лизогендік циклде бактериофагтар иесін өлтірмей көбейеді. Вирустық ДНҚ бактериялық хромосомаға енгізілген кезде вирустық ДНҚ мен бактерия геномы арасында генетикалық рекомбинация жүреді. Литикалық өмірлік циклде вирус иесінің жасушасын ашады немесе лизиске ұшыратады. Бұл үй иесінің өліміне әкеледі.

Әдебиеттер

Брюханов, А.Л. Молекулярная микробиология: Учебник для вузов / А.Л. Брюханов, К.В. Рыбак, А.И. Нетрусов. - М.: МГУ, 2012. - 480 c.
12. Волина, Е.Г. Частная микробиология: Учебное пособие / Е.Г. Волина, Л.Е. Саруханова. - М.: РУДН, 2016. - 222 c.
13. Ганина, В.И. Техническая микробиология продуктов животного происхождения: Учебное пособие / В.И. Ганина, Н.С. Королева, С.А. Фильчакова. - М.: ДеЛи принт, 2008. - 352 c.
14. Госманов, Р.Г. Санитарная микробиология: Учебное пособие / Р.Г. Госманов, А.Х. Волков, А.К. Галиуллин, А.И. Ибрагимова. - СПб.: Лань, 2018. - 260 c.
15. Госманов, Р.Г. Микробиология и иммунология: Учебное пособие / Р.Г. Госманов, А.И. Ибрагимова, А.К. Галиуллин. - СПб.: Лань, 2013. - 240 c.3

САБАҚ 8

1. Тақырып: Бактериофагтар.

Рубеждік аралық бақылау.

2. Мақсаты: Бактериофагтар.Рубеждік аралық бақылау қорытындылау

|факультативті паразиттер.

Физиологиялық белгілері ... сипаттайды.

|бактериялардың өсу ерекшелігін+
|бактериялардың пішіні және құрылымын
|микроорганизмдердің морфологиясын
|боялу бойынша айырмашылығын
|полиморфтылығын

Антибиотиктердің бактерияларға айқын таңдамалы әсері ... деп аталады.

|антимикробты спектр+
|бактериоцидтік әсері
|статикалық әсері
|микробтық саны
|коли-индекс

Таза дақылды бөліп алудың екінші сатысы ... барысында жүргізіледі.

|оқшауланған колонияларды анықтау+
|фагтарға сезімталдығын анықтау
|антигендік қасиетін анықтау
|антибиотиктерге сезімталдығын анықтау
|зертханалық жануарларды залалдану

Тығыз қоректік орта беткейіне аэробтарды, бактериялық ілмекпен біркелкі етіп бөліп орналастыру ... әдіс болып табылады.

|механикалық+
|физикалық
|химиялық
|биологиялық
|биохимиялық

Бактерияның жойылуы ... тудырады.

|антибиотиктердің бактериоцидтік әсерді+
| антибиотиктердің бактериостатикалық әсерді
|микробтық санын
|химиотерапиялық индексін
|антимикробты спектрді

Анаэробтарды дақылдау үшін ... қоректік ортасы қолданылады.

|Китта – Тароции+
|Плоскирев
|Левин

Әдебиеттер

Госманов, Р.Г. Санитарная микробиология пищевых продуктов: Учебное пособие / Р.Г. Госманов, Н.М. Колычев и др. - СПб.: Лань, 2015. - 560 c.
Госманов, Р.Г. Микробиология: Учебное пособие / Р.Г. Госманов, А.К. Галиуллин, А.Х. Волков и др. - СПб.: Лань, 2011. - 496 c.. Госманов, Р.Г. Санитарная микробиология пищевых продуктов: Учебное пособие / Р.Г. Госманов, Н.М. Колычев. - СПб.: Лань, 2015. - 560 c.. Госманов, Р.Г. Микробиология: Учебное пособие / Р.Г. Госманов, А.К. Галиуллин и др. - СПб.: Лань, 2019. - 496 c.. Госманов, Р.Г. Микробиология: Учебное пособие / Р.Г. Госманов, А.К. Галиуллин, А.Х. Волков. - СПб.: Лань, 2011. - 496 c.
Госманов, Р.Г. Микробиология / Р.Г. Госманов и др. - СПб.: Лань, 2011. - 496 c.
Дейша-Сионицкая, М.А. Общая и санитарная микробиология с техникой микробиологических исследований: Учебное пособие / М.А. Дейша-Сионицкая. - СПб.: Лань, 2016. - 588 c.

САБАҚ 9

1. Тақырып «Қоршаған орта объектілеріндегі микробтарды жою, санитарлық микробиология.».

2. Мақсаты: Білім алушыларды микроорганизмдердің физиологиялық, ферментативті қасиеттері. Микробтың түрін анықтау.

Қоршаған орта объектілеріндегі микробтарды жою, санитарлық микробиология. мәселелері таныстыру.

3. Дәріс тезисі:

Микроорганизмдерді қоршаған орта объектілерінде жою үшін келесі әдістер қолданылады:

Термиялық. Бу және ауа (құрғақ жылу) арқылы микробтарды жоюға болады. 3
Химиялық. Газдар немесе химиялық ерітінділер арқылы дезинфекциялау 2 3
Радиациялық. Радиация арқылы микроорганизмдер мен олардың споралары толық жойылады 5

Микроорганизмдерге қатысты ауруларды алдын алу үшін дезинфекция, дезинсекция және дератизация қолданылуда.

Санитарлық микробиология

-қоршаған ортадағы және адам денсаулығына кері әсерін тигізетін микробтарды зерттейді.

ҚАРАҢЫЗ- гигиеналық нормалаудың м\биологиялық көрсеткіштерін әзірлейді

-қоршаған орта объектілерін залалсыздандырудың тиімділігін бақылау әдістері

- қоршаған ортадағы патогенді, шартты-патогенді және санитарлық индикативті микробтарды анықтайды.қоршаған орта.

Патогендік микробтарды анықтау эпидемиологиялық жағдайға баға береді.

Оппортунистік микробтарды анықтау оңайырақ, олар тез көбейіп, токсиндерді жинайды

Санитарлық-көрсеткіштік микробтар шартты түрде үш топқа бөлінеді, олардың болуы объектінің адам мен жануарлардың секрецияларымен ластанғанын көрсетеді.

Ішек инфекцияларының қоздырғыштары — БГКП (энтерококктар, клостридиялар)
Ауа-тамшы инфекцияларының қоздырғыштары
Сыртқы ортада тіршілік ететін сапрофиттер -м\о, өзін-өзі тазарту процестерінің көрсеткіштері

Қоршаған ортаның санитарлық-эпидемиологиялық жағдайын бағалау әдістері:

Қоздырғышты тікелей анықтау әдісі дәлірек, сенімдірек, бірақ сезімталдығы төмен.
Сыртқы ортада қоздырғыштың болуы мүмкін екендігін жанама түрде көрсету әдісі.

Анықтайды:

ОМЧ- бір субстраттағы барлық микробтарды санау арқылы анықталады (грамм, мл, текше метр).

ОМФ-да тек сапрофиттер болуы мүмкін, бірақ ОМФ неғұрлым жоғары болса, қоздырғыштардың болу ықтималдығы соғұрлым жоғары болады.

Топырақтың, судың, ауаның, азық-түліктің және т.б. заттардың адам және жануарлар қалдықтарымен ластануын анықтау СММ (санитарлық индикативті микроорганизмдер) мөлшерін есепке алу арқылы жүзеге асырылады.

Ауада алтын түстес стафилококк пен стрептококктардың саны анықталады

Суда- ішек таяқшасы, БГКП, энтерококк

Топырақта- ішек таяқшасы, БГКП,

Тамақ өнімдерінде-ішек таяқшасы, БГКП, энтерококк, алтын стафилококк, ақуыз.

Сондай-ақ қоршаған ортаның санитарлық-гигиеналық жағдайын анықтау үшін анықтайды:

коли-индекс(су)

коли-титр (су)

перфенгенс-титр (топырақ)

энтерококк титры

Санитариялық микробиология — су, ауа және топырақтағы мик-роорганизмдердің таралуын, ауру қоздырғыштық қасиеттерін және олардың көмегімен аурудьщ таралу жолдарын зерттеп, ақыр аяғында/табйғаттағы адам пайдаланатын объектілерді зиянды микроорганизмдерден тазартудың әдісі мен жолдарын белгілейді. Санитариялық микробиология — су, ауа және топырақтағы мик-роорганизмдердің таралуын, ауру қоздырғыштық қасиеттерін және олардың көмегімен аурудьщ таралу жолдарын зерттеп, ақыр аяғында/табйғаттағы адам пайдаланатын объектілерді зиянды микроорганизмдерден тазартудың әдісі мен жолдарын белгілейді. Медициналық-санитарлық микробиология – адамды қоршаған әртүрлі ортаның қауіптілігін бағалауға болатын ғылым. Топырақ, ауа және су массалары, адамдардың күнделікті қолданатын тұрмыстық заттары зерттеледі. Микробиология аясында медициналық техникада анықталған объектілер зерттеледі. Ғалымдардың міндеті - әртүрлі жұқпалы аурулардың қоздырғыштарының берілуінің барлық мүмкін механизмдері мен факторларын анықтау және нақтылау. Ішек, жара және ауа арқылы жұғуға ерекше көңіл бөлінеді.

Оқу орындарында санитарлық микробиология негіздерін оқыту шеңберінде студенттергеолардың зерттеулері дұрыс нәтижелерді көрсетуі үшін үлгілерді алу, талдаулар қандай әдістермен жүзеге асырылады. Бастауыш білім беру кезеңінде студенттер ластанудың рұқсат етілген деңгейлерін білуі керек, сонымен қатар осы деңгейлерді белгілейтін құжаттама туралы түсінікке ие болуы керек. Біздің елімізде заң шығарушы құрылымдар қабылдайтын арнайы нормалар, ережелер бар. Бұл құжаттаманы есепке алу осы салада жұмыс істейтіндердің барлығы үшін міндетті болып табылады. Микробиология саласындағы мамандардың жұмысын реттейтін әдістемелік нұсқаулар мен басқа да құжаттар әзірленді. Санитарлық топырақ микробиологиясы ғылымның негізгі тарауларының бірі болып табылады. Оның маңыздылығын бағаламауға болмайды, өйткені ол көптеген микроскопиялық тіршілік формаларының қоймасы болып табылатын топырақ. Өсімдіктер мен фаунамен қосылып мұндай тіршілік иелері күрделі биогеоценоздарды құрайды. Белгілі бір топырақтың құрылымы мен типтік тиесілігі бұл жерде қандай микроорганизмдер өмір сүретінін, олардың тығыздығы, белсенділігі қандай және колониялар құрамы қаншалықты әртүрлі екенін анықтайды. Белгілі бір учаскенің органикалық, минералдық құрамы, физикалық жағдайы, химиялық құрамы рөл атқарадыерекшеліктері, жылыту, қышқылдық және ылғалдылық деңгейлері - бір сөзбен айтқанда, топырақтың күйін анықтайтын барлық нюанстар.

Топырақтың санитарлық микробиологиясымен айналысатын ғалымдар бір гектардағы 15 см қабатта 6 тоннаға дейін микробтар болуы мүмкін екенін анықтады. Мұндай тіршілік формаларының ең жоғары тығыздығы 10-20 см тереңдікте, бірақ бетінен бір метрден астам жатқан қабаттар микроорганизмдерге кедей. Бес метр және одан тереңірек топырақ стерильді болуы ықтимал.

Пайдаланылған әдебиеттер

Джей, Д.М. Современная пищевая микробиология / Д.М. Джей, М.Д. Лесснер; Пер. с англ. Е.А. Баранова. - М.: Бином. ЛЗ, 2012. - 886 c.
Джей, Д.М. Современная пищевая микробиология / Д.М. Джей. - М.: Бином, 2012. - 886 c. Джей, Д.М. Современная пищевая микробиология / Д.М. Джей, М.Д. Лесснер, Д. Гольден. - М.: Бином, 2014. - 886 c. Джей, Дж. Современная пищевая микробиология. / Дж. Джей, М. Лесснер. - М.: Бином. Лаборатория знаний, 2011. - 886 c. Долганова, Н.В. Микробиология рыбы и рыбных продуктов: Учебное пособие / Н.В. Долганова, Е.В. Першина, З.К. Хасанова. - СПб.: Лань, 2012. - 288 c.. Донецкая, Э.Г. Клиническая микробиология: Руководство для специалистов клинической лабораторной диангостики / Э.Г. Донецкая. - М.: ГЭОТАР-Медиа, 2011. - 480 c.

САБАҚ 10

1. Тақырып: «Микроорганизмдерге сыртқы ортаның әсер ету жағдайлары. Микродене генетикасы.»

2. Мақсаты: Білім алушыларды микроорганизмдерге сыртқы ортаның әсер ету жағдайлары. Микродене генетикасы.

3. Дәріс тезистері:

Микроорганизмдерге сыртқы факторлардың әсері

21.08.2017

Микроорганизмдердің өніп-өсуі, тіршілігі сыртқы орта жағдайларына тікелей байланысты. Орта жағдайы неғұрлым қолайлы болса, соғұрлым ол белсенді тіршілік етеді. Табиғатта микроорганизмдерге әсер ететің жағдайларды негізінен үш топқа бөлуне болады:

Физикалық.
Химиялық
Биологиялық факторлар.

Физикалық фактордың әсері.

Физикалық факторлардың ішінде температураның микроорганизмдер үшін маңызы зор. Бірақ микроорганизмдер өсімдіктер мен жануарларға қарағанда температураның құбылуына төзімді келеді. әр түрлі микроорганизмдер топтары үшін температураның үш нүктессі бар: оптималь — ең тіршілікке қолайлы температура;

Минималь – бұл тіршілікке қажетті температураның ең төменгі шегі; макисаль — микроорганизмдер тіршілік ететін температураның жоғарғы шегі. Бұдан жоғарыласа, тіршілік ете алмайды. Жалпы микроорганизмдердің температураға қатысын зерттегенде оларды үш топқа бөлуге болады:

Психрофилдер.
Мезофилдер.
Термофилдер.

Психрофилдер. (гректің психрос –сусыз деген сөзіненшыққан). Салқын сүйгіш бактериялар. Бұларға кейбір топырақ және теңіз бактериялары, сонымен бірге балық және су өсімдіктеріне ауру қоздырғыш микроорганизмдер жатады. Көптеген психрофилдер мезофилдер үшін қолайлы температураларда өсе береді. Бұл топтағы микроорганизмдердің кейбір өкілдері төменгі температурада өсуге бейімделген. 25^оС және одан да жоғары температура тіршілігн жояды. Бұларды облигат психрофилдер деп атайды. Психрофилдер 5^оС немесе одан да төмен температурада өсуге бейімделген.

Мезофилдер (гректің мезос – орташа, аралық деген сөзінен шыққан). Микроорганизмдердің басым көпшілігі осы топқа жатады. Олардың ішінде ауру қоздырғыштары да бар. Адам мен жылы қанды жануарларда солардың дене температурасы деңгейінде жақсы өніп-өседі.

Термофилдер (гректің термо-жылы деген сөзінен шыққан). Жоғарғы температурада тіршілік етуге бейімделген, жылу сүйгіш микроорганизмдер. Олар үшін ең төменгі температура 35-40 ^оС. Облигатты термофилдер 37^оС және одан да төменірек температурада өсуге қабілеті бар. Термофиль микроорганизмдердің жоғары температурада тіршілік етуі олардың клетка мембранасында болатын липидтердің құрамының ерекшеліктеріне және белоктары мен ферменнерінің температураға өте шыдамдылығына байланысты.

Ылғалдылық әсері.

Микроорганизмдер ылғалды ортада ғана тіршілік ете алады. Суда еріген қоректік заттарды микробтар клеткасы сорып алып, қоректенеді. Мұнда суда еріген заттардың концентрациясыныңзор маңызы бар. Егер бұлзаттардың концентрациясы суда аз болса, онда оны гипотоникалық ерітінді деп атайды. Ал ол заттар концентрациясы оптималды болса, микроорганизмдер тіршілігі үшін жақсы жағдай жасалады. Заттар концентрациясы молайған сайын сыртқы ортадағы осмостық қысым арта бастайды. Ондай ерітіндіні гипертоникалық ерітінді деп атайды. Осмостық қысым жоғары ерітінділер микроб клеткасындағы ылғалды тартып алады да, клетка тіршілігін жоя бастайды. Мұндай құбылысты плазмолиз деп атайды. Кейбір микроорганизмдерге ортаның жоғарғы осмостық қысымы олардың тіршілік етуіне зиян келтірмейді. Олардың осмофильді, яғни жоғары қысымды “сүзгіштер” деп атайды. Бірқатар микроорганизмдер ас тұзының жоғары концентрациясында тіршілік етуге бейімделген. Оларды галофильдер, яғни тұздың жоғары концентрациясын “сүйгіштер” деп атайды.

Кептірудің әсері.

Микроорганизмдердің кептіруге төзімділігі олардың физикалық-химиялық қасиеттері мен спора түзу қабілеттілігіне байланысты. Споралар орташа ылғалы 40%-ке дейін жеткенше тіршілікке қабілеттелігін жойылмайды. Құрғақ күйінде споралардың жүздеген жылдар тіршілігін жоймай сақталатыны мәлім. Ал спора түзетін бактериялар орташа ылғалы азайғанда өз тіршілігің тоқтата бастайды. Құрғатқанда микроорганизмдердің тіршілік процесі өте баяулайды, көбеюі тоқталады. Сондықтанжылддам бұзылатын ет, балық, жемістер, сүт шөпті құрғату арқылы сақтайды. Мұны сублимация деп атайды. Онда төменгі температура мен шапшан салқындату қатар жүргізіледі. Тағамдар осылай етіп өңдегенде екі жыл және одан да ұзақ сақталды.

Жарықтың микробтарға әсері.

Күн сәулесінің тікелей түсуі микроорганизмдерге жойқын әсер етеді. Бірақ микробтардың ішінде қарақошқыл күкірт бактериялары сәуледен өлмейді, қайта оны өз бойына сіңіре алады. Күн сәулесінің әсеріне, патоген, яғни ауру қоздырғыш бактериялар шыдамсыз болады. Сондықтан да жұмыста бөлмені желдетіп, күн сәулесін түсіріп алып тұрғанда, санитарлық жағдай жақсарып, зиянды микробтар қырылады. Микроорганизмдерге жойқын әсер ететің күн сәулесінің бір бөлігі –ультракүлгін сәуле. Міне оның бұл қасиетін лабораторияларды, емдеу мекемелерінің ішінзарарсыздандыру мақсатында кеңінен қолданады. Бактерияларға қарағанда вирустар ультракүлгін сәулеге төзімсіз.

Химиялық фактордың микробтарға әсері.

Микроорганизмдер клеткасы сыртқы ортадағызаттардың құрамы мен оның концентрациясына тым сезімтал келеді. Химиялық заттар аз болсада микробтарға әсер етеді, ал көбірек мөлшерде оларды қырып жібереді. Әсер ету сипатына қарай химиялық заттарды бірнеше топтарға ажыратады.

Беттік белсенді заттар – микроорганизмдердің сыртқы қабығын бұзып, цитоплазмалық мембрананың жұмыс қызметін бұзады. Бұларға детергенттер, сабындар, майлы қышқылдар жатады.

Акрилдер – ( дибензопирин типтес заттар ) нуклейн қышқылдарына әсер етіп, клетканың бөліну қабілеттілігін білдіреді.

Бояулар – бактериядардың өсуін тоқтатуы немесе өлтіріп жіберуі мүмкін. Оларға бриллиантты жасыл, этакридин лактат, флавакридин т.б. жатады.

Фенол мен оның туындылары – бактериялардың қабығын бұзып, белоктарды зақымдап, ферменттердің жұмысына нуқсан келтіреді.

Ауыр металдар тұздары – (қоғасын, мыс, күміс, сынап, мырыш) бактериялық құрамындағыбелоктарды коагуляцияға ұшыратады.

Тотықтырғыштар – (хлор, хлорлы әк, хлорамин, йод, калий перманганаты, сутегі тотығы, әр түрлі қышқылдар) белсенді белоктардың сульфигидрильді тобына әсер етеді. Түзегіштер, соның ішінде формальдегид оның 40% ерітіндісі — формалин) микроорганизмдегі белоктардың амин тобына қосылып оның бұзылуына душар етеді.

Химиялық заттардың микроорганизмдерге зиянды болатын қасиетің дезинфекциялау жұмысында антисептик ретінде қолданады. Дезинфекциялрудағы басты мақсат, ауру қоздырғыш микроорганизмдерге зиянды әрекет жасайтын түрлі қышқылдарды, сілтілерді, ауыр металдардың тұздарын, түрлі тотықтырғыш заттарды пайдалану болып табылады. Химиялық заттар микробтардың барлық тобына бірдей жойқын жойқын әсер ете алмайды. Мысалы, химиялық заттарға өкпе ауруы таяқшасы төзімді болады. Олай болатын себебі, бұл микробтың қабығында май тектес заттар болады. Олар химиялық заттардың клетка ішінде енуін боялатады. Кейбір тағамдарды консервілеу үшін бор, салицил, бензол қышқылдарын қолданады. Ал ауыз суды зарарсыздандыру үшін хлорды және хлорлы әкті пайдаланады. Микроорганизм жеке топтарының өсіп-өнуі үшін, ортаның қышқылдық және сілтілік дәрежесі әр түрлі болады.

Биологиялық факторларын әсері.

Табиғатта микроорганизмдер басқа да организмдермен бірге біртұтас экологиялық ортада тіршілік етеді. Микробтар қауылының өз ішінде қиян-кескі күресіп немесе бір-бірімен селбесіп тіршілік ететіні де мәлім. Әр түрлі микроорганизмдер топтарының арасында белгілі бір арақатынас болатыны анықталды. Оларға симбиоз, метабтоз, синергизм, антагонизм жатады. Симбиоз дегеніміз – бір тіршілік ортасында, организмдердің бір немесе бірнеше түрлері бір-біріне зиян жасамай, бірлесіп тіршілік етуі. Кейбір микроорганизмдерге мұндай бірлесіп тіршілік ету тіпті қажет-ақ. Мысалы, анаэроб микроб – клостридиум пастеурианум аэроб микробтармен бірлесіп тіршілік ететіні мәлім. Мұнда аэробты микроорганизмдер ортадағы оттагін сіңіріп, анаэроб организмдердің зиянды өнімдерін ыдыратып, қолайлы жағдай жасады. Ал анаэробтар ауа азотын сіңіріп, онымен аэробты микроорганизмдерді қоректендіреді. Мұндай бірлесіп тіршілік етуді өзара көмек немесе мутуализм деп атайды. Метабилз деп – бір организм тіршілігі барысында екінші микроорганизмнің өсіп-өнуіне қолайлыжағдай жасауын айтады. Мысалы, көптеген сапрофит бактериялар белокты пептонға, амин қышқылдары мен ол сияқты жай қосылыстарға дейін ыдыратады. Ал бұл өнімдер, мәселен нитрификациялаушы бактериялар үшін таптырмайтын.қорек болып есептеледі. Пайда болған аммиак тұздарын алдымен азотты, содан саң азот қышқылыққа дейін өзгертеді. Ал бұл өсімдіктер үшін өте бағалы қорек. Топырақта органикалық заттардың шапшан минералдануын, яғни заттардың табиғаттағы айналымға түсуін осы метабиозбен түсіндіруге болады.

Синергизм – микробтың бір немесе бірнеше түрлерінің тіршілік етуі кезнде қолқабыс беруі, яғни ынтымақтастық бұған азотобактер мен Бациллус микойдес микробтарының бірлесіп, өсімдік тіршілігіне қажетті, өсуді қолдаушы заттарды түзуі мысал болады.

Антагонизм немесе антибиоз деп – бір микробтың екінші бір микроб бар жерде тіршілік ете алмауын айтамыз. Антогонизм құбылысын 1877 жылы Пастер ашқан болатын. Олсібір жарасы микробтарының тіршілігін басқа бактериялар тежейтінің байқаған. Антагонизм табиғаттың басқа факторларымен бірге табиғи сұрыптауда, өзгергіштікке және микроорганизмдер эволюциясында зор роль атқарады. Міне, антагонизм құбылысын жете зерттеу қазіргі кезде кеңінен қолданылып отырған антибиотиктерді алуға мүмкіндік береді. Антибиотиктерді тек микробтар ғана емес жануарлар мен өсімдіктер де түзеді. Микроорганизмдер бөлетін антибиотиктер басқа микробтардың тіршілігін тежейтін, яғни бактериостатикалық немесе оларды құртып жіберетін, яғни бактерицидтік қасиеті бар. Ол антибиотиктердің кейбіреулері көптеген микроорганизмдерге әсер етеді, ал қалғандары микроорганизмдердің аздаған түрлеріне әсер ете алады. Қрзіргі кезде микробтардан көптеген антибиотиктер алынады.

Пенициллин – пенициллум зең саңырауқұлақтарынан алынатын антибиотик. Оған стрептококтар және пневмакоктар жатады. Пенициллин микробтар клеткасына өте шапшақ енеді. Пенициллин әсер еткен микробтардың сыртқы пішіндері өзгереді, өніп-өсу қабілеті жойылады, қоректенуі бояулап қалады. Антибиотик әсерінен клетка қабығының құралуы бөлінеді, протоплазма ыдырап, клетка өледі. Пенициллин тіршілік ортасында шамадан тыс көп жиналса, оның биологиялық активтігі кеміп кетеді, медицинада кеңінен қолданылады.

Стрептомицин – актиномициттердің бір түрінен алынатын антибиотик. Оның көптеген микроорганизмдерді, соның ішінде өкпе ауруы таяқшасының тіршілігін жоятын қасиеті бар. Пенициллинге қарағанда ол клетка нашар сіңеді. Дегенмен ол клеткадағы тотығу процесін шапшаң тоқтатады. Стрептомицин тұз және күкірт қышқылы тұздары түрінде өндіріледі.

Грамицидин – спора түзетін топырақта тіршілік ететін Бациллус бревис микробынан алынады. 1942 жылы одан “С” грамицидин антибиотигі алынды. Ол стафилококтарға, стрептококтарға, пневмококтарға жойқын әсер етеді.

Гризеофулвин – зең саңырауқұлақтарының кейбіреуінен бөліп алынған антибиотик. Көптеген тері, шаш ауруларын емдеуге кеңінен қолданылады. Ашытқылар қоздыратын кандидамикоз ауруына қарсы бұл препарат қолданылмайды.

Антибиотиктердің бактерияларға әсері олардың оған сезімталдығы, дозасына, қолдану мерзіміне байланысты. Антибиотиктердің көпшілігі организмдегі бактерияларды өлтірмейді, тек олардың өсуін тоқтатады. Одан әрі организмнің бактериялардан тазаруы, ол оның қорғаныс күштеріне байланысты.

Антибиотиктер пайдасымен бірге, олар организмге зиянды да әсер етеді. Мысалы, антибиотиктер аллергиялық реакция беруі мүмкін, сол сияқты антибиотиктер нерв жүйесіне, ішкі ағзаларға улы әсер етуі де мүмкін. Антибиотиктерді ұзақ уақыт пайдаланған жағдайда ішектегі пайдалы микроорганизмдерге зиянды әсер етіп, олардың антогонистерін қоздыруы мүмкін.

Әдебиеттер

В.Т. Микробиология: Учебник для бакалавров / В.Т. Емцев. - Люберцы: Юрайт, 2016. - 445 c.
. Ивчатов, А.Л. Химия воды и микробиология: Учебник / А.Л. Ивчатов, В.И. Малов. - М.: НИЦ Инфра-М, 2013. - 218 c.. Ивчатов, А.Л. Микробиология: Монография. / А.Л. Ивчатов. - М.: АСВ, 2013. - 120 c.
Ивчатов, А.Л. Химия воды и микробиология: Уч. / А.Л. Ивчатов, В.И. Малов. - М.: Инфра-М, 2016. - 62 c.
Ившина, И.Б. Большой практикум. Микробиология: Учебное пособие / И.Б. Ившина. - СПб.: Проспект Науки, 2014. - 112 c.
Караулов, А.В. Иммунология, микробиология и иммунопатология кожи / А.В. Караулов, С.А. Быков, А.С. Быков. - М.: Бином, 2012. - 328 c.
Караулов, А.В. Иммунология, микробиология, иммунопатология кожи. / А.В. Караулов. - М.: Бином, 2012. - 328 c.

САБАҚ 11

1. Тақырып: «Биотехнология. Гендік инженерия. Инфекция, иммунитет туралы ілім. Иммунды алдын алу және емдеу шаралары.»

2. Мақсаты: Білім алушыларды Биотехнология. Гендік инженерия. Инфекция, иммунитет туралы ілім. Иммундыалдын алу және емдеу шараларымен таныстыру

3. Дәріс тезистері: Биотехнология (bios - тіршілік; thechne-өнер, шеберлік;logos-ғылым) - адамның қатысуымен тірі ағзаларда биологиялық процестерді жүргізу барысында жаңа өнім алу; экономикалық құнды заттарды алу үшін ген және жасуша деңгейінде өзгертілген биологиялық объектілерді құрастыру технологиялары мен пайдалану жөніндегі ғылым және өндіріс саласы.

Биотехнология өнімнің өнімділігін оңтайландыруға көмектесу үшін әр түрлі салаларда қолданылады және негізінен фармакология, ауыл шаруашылығы және қоршаған орта саласында қолданылады.

Биотехнологияның негізгі объектісі - тірі жасушалар, атап айтқанда жануар, өсімдік текті жасушалар және микробтар немесе олардың биологиялық белсенді метаболиттері.

Биотехнология тарихы

Алғаш рет «биотехнология» термині 1917 жылы Карл Эреки шошқаларды қант қызылшасымен қоректендіру кезінде олардың өнімдерінің жоғарылауы жасалған жұмыстарының нәтижесінде берілген.

Биотехнологияның пайда болуы мен даму тарихында ғылыми пән ретінде голланд ғалымы Е.Хаувинк 5 кезеңді ажыратты.

Пастер ғасырына дейінгі кезең (1865 жылы). Сыра, шарап, нан өнімдері және сыра ашытқыларын,ірімшік алғандағы спирттік және сүт қышқылды ашытуды қолдану. Сірке қышқылын және ферментативті өнімдерді алу.

Пастер ғасырлық кезеңі (1866-1940 жж) - этанол, бутанол, ацетон, глицерин, органикалық қышқылдарды, вакциналарды өндіру. Канализациялық суды аэробты тазалау. Көмірсулардан азықтық ашытқыларды өндіру.
Антибиотиктер кезеңі (1940-1960жж) - тереңдетілген ферментация жолымен пенициллин және басқа антибиотиктерді алу. Өсімдік жасушаларын дақылдау және вирустық вакциналарды алу. Стероидтардың микробиологиялық биотрансформациясы.
Меңгерілетін биосинтез кезеңі (1961-1975) - микробты мутанттар көмегімен амин қышқылдарын өндіру. Тазартылған ферменттік препараттар алу. Иммобилизацияланған ферменттерді және жасушаларды өндірістік қолдану. Канализациялық суларды анаэробты тазалау және биогаз алу. Бактериалды полисахаридтерді өндіру.
Жаңа биотехнология кезеңі (1973 жылдан бастап) - биосинтез агенттерін алу мақсатында жасушалық және генетикалық инженерияны қолдану. Моноклоналды антиденелерді өндіретін будандарды, протопласттарды және меристемді дақылдарды будандастырып алу. Эмбриондарды трансплантациялау.

Биотехнология салалары

Биотехнология ғылыми пән және өндірістік технология есебінде тірі жасушаның биоөндіргіштік белсенділігін зерттеуге, сапалы өндірушілік қабілеті бар және әртүрлі салаларда: ауыл шаруашылығында; фармацевтикада; тағам өнеркәсібінде; биоэнергетикада; қоршаған орта ремедиациясында; биоэлектроникада; тағы басқаларда қолданылады.

Ауыл шаруашылық биотехнология

Ауыл шаруашылық және тұрмыстағы қалдықтар, автомобильдерден шығатын улы заттар, өндірістен және ірі қалалардан бөлінетін лас суларды тазартуда микробиологиялық биотехниканың маңызы зор. Арам шөптерге, түрлі зиянды жәндіктерге қарсы күресуде қолданылатын пестицидтердің адам үшін зиянды екені белгілі. Сондықтан пестицидтердің орнына экологиялық жағынан тиімді препараттар (энтобактерин, дендробациллин, битотоксибациллин, гомелиндер, т.б.) Биотехнология тәсілімен алынады. Топырақтың құнарлылығын арттыруда да биотехнологияның маңызы зор. Мысалы, ауа азотын пайдаланып, онымен қоректенетін микроорганизмдердің (азотобактер, т.б.) көмегімен бактериялық тыңайтқыштар (нитрагин, т.б.) дайындалады. Мал шаруашылығында, азықтық жемшөпке құнарлығын арттыру үшін ферменттер (аминосубтилин, протосубтилин, т.б.) қосады, соның нәтижесінде жемшөп құрамындағы күрделі қосылыстар (лигнин, целлюлоза, т.б.) жақсы ыдырайды

Биотехнология бұл интеграцияны көздейтін көпсалалы сала жаратылыстану ғылымдары және инженерлік ғылымдар өнімдер мен қызметтерге организмдер мен олардың бөліктерін қолдануға қол жеткізу үшін.^[¹^] Осы саладағы мамандар ретінде белгілі биотехнологтар.

Термин биотехнология алғаш қолданған Károly Ereky 1919 жылы^[²^] тірі организмдердің көмегімен шикізаттан өнім өндіруге сілтеме жасау. Биотехнологияның негізгі принципі бактериялар сияқты биологиялық жүйелер мен организмдерді пайдалануды көздейді, ашытқы, және өсімдіктер, нақты тапсырмаларды орындау немесе құнды заттарды алу.

Биотехнология медицинадан ауыл шаруашылығына дейінгі қоғамның көптеген салаларына айтарлықтай әсер етті экологиялық ғылым. Биотехнологияда қолданылатын негізгі әдістердің бірі гендік инженерия, бұл ғалымдарға қажетті нәтижелерге қол жеткізу үшін организмдердің генетикалық құрылымын өзгертуге мүмкіндік береді. Бұл гендерді бір организмнен екінші организмге енгізуді, демек, жаңа белгілерді жасауды немесе бұрынғыларын өзгертуді қамтуы мүмкін.^[³^]

Биотехнологияда қолданылатын басқа да маңызды әдістерге зерттеушілерге ғылыми-зерттеу және медициналық мақсаттар үшін зертханада жасушалар мен тіндерді өсіруге мүмкіндік беретін тіндерді өсіру жатады және ашыту, ол сыра, шарап, ірімшік сияқты көптеген өнімдерді шығару үшін қолданылады.

Биотехнологияның қолданылуы әр түрлі және өмірді құтқаратын дәрілер сияқты өнімдердің дамуына әкелді, биоотын, генетикалық түрлендірілген дақылдар және инновациялық материалдар.^[⁴^] Ол сондай-ақ биологиялық ыдырайтын пластмассаларды жасау және ластанған жерлерді тазарту үшін микроорганизмдерді пайдалану сияқты экологиялық мәселелерді шешу үшін қолданылған.

Биотехнология - бұл өзекті жаһандық мәселелерді шешуге және бүкіл әлемдегі адамдардың өмір сүру сапасын жақсартуға айтарлықтай әлеуеті бар, қарқынды дамып келе жатқан сала; дегенмен, көптеген артықшылықтарына қарамастан, ол сонымен қатар этикалық және әлеуметтік мәселелерді тудырады, мысалы, айналадағы сұрақтар генетикалық модификация және зияткерлік меншік құқығы. Нәтижесінде биотехнологияны әр түрлі салаларда және салаларда қолдану мен қолдануға байланысты пікірталастар мен ережелер жалғасуда.^[⁵^]

Анықтама

Биотехнология тұжырымдамасы процедуралардың кең спектрін қамтиды өзгерту тірі организмдер адами мақсаттар үшін, оралу қолға үйрету жануарларды, өсімдіктерді өсіруді және оларды жасанды сұрыптауды қолданатын асыл тұқымды бағдарламалар арқылы "жақсартуды" және будандастыру. Заманауи қолданыстарға гендік инженерия, сонымен қатар ұяшық және тіндердің мәдениеті технологиялар. Биотехнология - Уикипедия Американдық химиялық қоғам анықтайды биотехнология туралы білуге биологиялық организмдерді, жүйелерді немесе процестерді әр түрлі салалардың қолдануы ретінде өмір туралы ғылым және фармацевтика, дақылдар, және сияқты материалдар мен организмдердің құндылығын арттыру мал шаруашылығы.^[⁶^] Биотехнологияға сәйкес Еуропалық биотехнология федерациясы, биотехнология - бұл жаратылыстану ғылымдары мен организмдердің, жасушалардың, олардың бөліктерінің және өнімдер мен қызметтерге молекулалық аналогтардың интеграциясы.^[⁷^] Биотехнология мыналарға негізделеді негізгі биология ғылымдары (мысалы., молекулалық биология, биохимия, жасуша биологиясы, эмбриология, генетика, микробиология) және керісінше биологиядағы іргелі зерттеулерді қолдау және жүзеге асыру әдістерін ұсынады.^[^{дәйексөз
қажет}^]

Тіндік инженерия принциптері

Биотехнология - бұл ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар ішінде зертхана пайдалану биоинформатика кез келген жерден барлау, өндіру, пайдалану және өндіру үшін тірі организмдер және кез келген ақпарат көзі биомасса арқылы биохимиялық инженерия қосылған құны жоғары өнімдерді жоспарлауға болатын жерлерде (көбейту арқылы биосинтез, мысалы), болжамды, тұжырымдалған, әзірленген, өндірілген және тұрақты операциялар жүргізу мақсатында (ҒЗТКЖ-ға салынған алғашқы инвестициялардың қайтарымы үшін) және ұзақ мерзімді патенттік құқықтарға ие болу үшін (эксклюзивті құқықтар үшін) сатылады, және бұған дейін жануарлар эксперименті мен адам экспериментінің нәтижелерінен ұлттық және халықаралық мақұлдау алу, әсіресе ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға. фармацевтикалық өнімдерді пайдалану арқылы кез-келген анықталмаған жанама әсерлердің немесе қауіпсіздік мәселелерінің алдын алу үшін биотехнология бөлімі).^[⁸^]^[⁹^]^[¹⁰^] Биологиялық процестерді кәдеге жарату, организмдер немесе адам өмірін жақсартуға арналған өнімдер шығаратын жүйелер биотехнология деп аталады.^[¹¹^]

Керісінше, биоинженерия әдетте жоғары жүйелік тәсілдерге (биологиялық материалдарды өзгерту немесе пайдалану міндетті емес) баса назар аударатын байланысты сала ретінде қарастырылады тікелей) тірі организмдермен әрекеттесу және пайдалану үшін. Биоинженерия - бұл принциптерді қолдану инженерлік және жаратылыстану ғылымдары ұлпаларға, жасушаларға және молекулаларға. Мұны өсімдіктер мен жануарлардағы функцияларды жақсартуға мүмкіндік беретін нәтижеге жету үшін биологиямен жұмыс істеу және манипуляциялау туралы білімді пайдалану деп санауға болады.^[¹²^] Қатысты, биомедициналық инженерия - бұл жиі қолданылатын және қолданылатын қабаттасатын өріс биотехнология (әр түрлі анықтамалар бойынша), әсіресе биомедицинаның кейбір кіші салаларында немесе химиялық инженерия сияқты тіндік инженерия, биофармацевтикалық инженерия, және гендік инженерия

2.2.Гендік инженерия және биоқауіпсіздік мәселелері

Гендік инженерия — молекулалық және клеткалық генетиканың қолданбалы саласы. Белгілі қасиеттері бар генетикалық материалдарды In vitro жағдайында алдын-ала құрастырып, оларды тірі клеткаға енгізіп, көбейтіп, зат алмасу процесін өзгеше жүргізу. Бұл әдіспен организмдердегі генетикалық информацияны көздеген мақсатқа сай өзгертіп, олардың геномдарын белгіленген жоспармен қайта құруға болады.
Гендік инженерия ол функционалдық активті генетикалық құрылымдарды рекомбинаттық ДНҚ молекулалары түрінде қолдан құрастыру. Гендік иженерияның мәні жеке гендерді бір организмнен алып басқа организмге көшіру. Бұған рестриктаза мен лигаза ферменттерінің ашылуы мүмкіндік туғызады. Рестриктазалар ДНҚ молекуласын белгілі жерлерден жеке үзінділерге қиып бөлшектейтін ыдыратушы фермент. Қазір ДНҚ молекуласын бір-бірінен өзгеше 120 жерінен үзетін 500-ден астам рестриктазалар анықталған. Алынған полинуклеотид бөлшектерінінің комплементарлық немесе жабысқыш ұштарны ДНҚ лигазасы – бір-біріне желімдеп реттеп жалғасытырып қосады. Осы ферменттердің көмегімен бір ДНҚ молекуласынан қажетті ген бөлініп алынып, басқа ДНҚ молекуласын үзінділерімен құрастырылып рекомбинанттық, яғни жаңа будан ДНҚ жасалады. Биологиялық қауіпсіздік – адамзаттың ең басты міндеттерінің бірі.

Гендік инженерия ол функционалдық активті генетикалық құрылымдарды рекомбинаттық ДНҚ молекулалары түрінде қолдан құрастыру. Гендік иженерияның мәні жеке гендерді бір организмнен алып басқа организмге көшіру. Бұған рестриктаза мен лигаза ферменттерінің ашылуы мүмкіндік туғызады. Рестриктазалар ДНҚ молекуласын белгілі жерлерден жеке үзінділерге қиып бөлшектейтін ыдыратушы фермент. Қазір ДНҚ молекуласын бір-бірінен өзгеше 120 жерінен үзетін 500-ден астам рестриктазалар анықталған. Алынған полинуклеотид бөлшектерінінің комплементарлық немесе жабысқыш ұштарны ДНҚ лигазасы – бір-біріне желімдеп реттеп жалғасытырып қосады. Осы ферменттердің көмегімен бір ДНҚ молекуласынан қажетті ген бөлініп алынып, басқа ДНҚ молекуласын үзінділерімен құрастырылып рекомбинанттық, яғни жаңа будан ДНҚ жасалады. Одан кейін рекомбинанттық ДНҚ бірнеше әдістермен тірі енгізіледі. Жаңа геннің экспрессиясы өтеді де клетка сол ген белгілейтін белокты синтездей бастайды. Сонымен, клеткаға рекомбинанттық ДНҚ молекуласы түрінде жаңа генетикалық информация енгізіп, ақырында жаңа белгісі жаңа белгісі бар организмді алуға болады. Бұндай организмді трансгендік немесе трансформацияланған организм деп атайды, себебі организмдер өзгеріп басқа қасиетке ие болуын трансформация дейді.
Сөйтіп, гендік инженерияның дамуына негіз болған молекулалық биология мен молекулалық генетиканың мынадай жетістіктер:
1.рестректазалармен лигазалардың ашылуы;
2.генді химиялық және ферменттерді қолдану арқылы синтездеу әдісі ;
3.бөтен генді клеткаға тасымалдаушы векторларды пайдалану;
4.бөтен генге ие болған клеткаларды таңдап бөліп алу жолдарының ашылуы.

Барлық жоғарыда аталған шаралардың жалпы мақсаты бар – азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету, оған тұрақты өндірістік қамтамасыз етуге кепілдік беру, сондай-ақ азық-түлік тәуелсіздігін қамтамасыз ететін ауыл шаруашылығы өндірісінің көлемдерін сақтау. БҰҰ азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымымен (ФАО) «Әлемдегі азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша халықаралық міндеттемелер» әзірленді. 1996 ж. Бүкіләлемдік азық-түлік проблемалары бойынша жоғары деңгейде кездесуде Бүкіләлемдік өндірістік қауіпсіздік жөніндегі Рим декларациясы қабылданды. Аталған декларацияда азық-түлік қауіпсіздігі ретінде «экономиканың жалпы алғанда мемлекет халқына және жеке алғанда әрбір азаматқа тамақтану өнімдеріне, ауыз суға және басқа тамақ өнімдеріне жеке тұлғаның дене бітімінің және әлеуметтік дамуы, денсаулықты қамтамасыз ету және халықтың кеңейтіліп ұдайы өсуі үшін қажетті және жеткілікті сапада, ассортиментте және көлемде қол жетуді қамтамасыз етуге кепілдік берілетін күйі» анықталған. Азақстан Республикасында қазіргі уақытта азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету кезіндегі негізгі міндет тиімді мемлекеттік реттеу кезінде аграрлық сектор салаларының өнімділігі мен табыстылығын өсіру негізінде отандық агроөнеркәсіптік өндірісті тұрақтандыру болып табылады. Қазақстан үшін азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің үш құраушысы басым болып табылады:

– азық-түлікке жеке қол жетушілік: кез келген уақыт моментінде және минимум қажетті ассортиментте елдің бүкіл аумағында тамақ өнімдерінің бар болуы;

– азық-түлікке экономикалық қол жетушілік: әрбір қазақстандық табысының деңгейі тамақ өнімдерінің минимум жинағын иелену үшін жеткілікті болуы тиіс;

– қоректену қауіпсіздігі: еліміздің әлеуметтік-экономикалық жүйесі тамақ өнімдерінің және азық-түлік шикізатының қауіпсіздігіне қойылатын минимум талаптарға кепілдік беруі тиіс. Қазақстан Республикасындағы азық-түлік қауіпсіздігіне жартылай қол жеткізілуі тиіс: – азық-түлікке жеке қол жетушілік ФАО-мен қабылданған 84% құрайтын халықаралық деңгейге жетпеді. Мемлекет халқы отандық өндірістің тамақ өнімдерімен шамамен 80%-ға қамтамасыз етілген; – тамақ өнімдеріне экономикалық қол жетушілік әлеуметтік топтар мен аумақтар бөлігінде айтарлықтай біркелкі қамтамасыз етілмеген. Тамақтың бағалары мемлекеттің еңбекші халқының негізгі массасына қолайлы; – экологиялық таза және денсаулық үшін пайдалы тамақ өнімдері тек 50% құрайды.

Қазақстан Республикасының Конституциясының 31-бабында «Мемлекет адамның өмір сүру мен денсаулығына қолайлы қоршаған ортаны қорғауды мақсат етіп қояды» деп бекітілген.

САБАҚ 12

1. Тақырып: «Имумунитет түрлері. Антигендер мен антиденелер.»

2. Мақсаты: Білім алушыларды микроорганизмдерге сыртқы ортаның әсер ету жағдайлары. Микродене генетикасы.

3. Дәріс тезистері: Иммунитет (латынша іm-munіtas – босап шығу, арылу, құтылу) немесе Төтемелілік — организмнің антигендік қасиеттері бар жұқпалы және жұқпалы емес бөгде заттарды, жұқпалы аурулар қоздырғышын немесе олар бөліп шығаратын кейбір улы заттарды қабылдамаушылық қасиеті және оларға қарсы тұру қабілеті. Иммунитет – көрінісі мен механизмі бойынша әрқилы болып келетін жалпы жоғары сатыдағы организмдерге (адамдар, жануарлар, өсімдіктер) ортақ биологиялық қасиет. Организмнің бұл қасиеті оның жеке басының тіршілік ортасына бейімделу ерекшеліктерімен тікелей байланысты. Иммунитет кезінде организмде аса күрделі биологиялық процестер жүріп, организмнің қорғаныштық қасиеті арта түседі. Соның нәтижесінде түрлі зиянды микроорганизмдерді, олардың уларын, т.б. бөгде заттарды ыдыратып, бейтараптап жойып жіберетін қабілеті күшейеді.

Зерттеулер

Қорғаушы заттар, антиденелер

Жасанды және туа пайда болған иммунитет, иммунитеттеу

Иммунитеттің әлсіреу себептері

Иммунитетті күшейту жолдары

Антиденелер (ағылш. antibody, Ab, Қарсыдене деп те аударылады, кейде иммуноглобулин (ағылш. immunoglobulin, Ig),^[1] — адам мен жануарлар организміне енген жат бөгде ірі молекулалы протеиндік заттарға (антигендерге) қарсы иммундық реакциялар нәтижесінде түзіліп, олардың зиянды әсерлерін жоятын протеиндік заттар (негізінен гамма-глобулиндер); адам және жылықанды жануарлар денесінде пайда болған антигендерге қарсы қан плазмасында түзілетін ақуыздық заттар. Антиденелер ағза иммунитетін күшейтуде маңызы үлкен.^[2]

Антиденелерді лимфоциттер мен плазмоциттер бөледі. Қарсыденелерге тән қасиет — тек өздерінің түзілуіне әсер еткен антигендермен ғана әрекеттесіп, оларды жояды. Антиденелер — организмде қан сарысуы мен ұлпаларда жинақталады. Қарсыденелер антигендермен әрекеттесу сипатына қарай агглютининдер, гемолизиндер, бактериолизиндер, преципитиндер болып бірнеше топтарға бөлінеді.

Антигендер (antigen; көне грекше: anti — карсы; көне грекше: genesis — шығу тегі) — қанға еніп, ерекше антиденелерді қалыптастыруға қабілеті бар полисахаридті немесе ақуызды заттар. Барлық ақуыздарда өте ауыр дерттен қорғау қасиеті бар. Мысалға, адам жұқпалы аурулардың қоздырғышымен залалданғанда, адам ағзасында оны осы ауру қоздырғыштарынан қорғайтын антиденелер түзіледі.^[1]

Антигендер — гендеp жағынан ерекше бөлек немесе олардың жасанды түрлері. Организмде арнайы иммундық (антидене, немесе әсерленген лимфоцит клеткаларын жасау) жауап туғыза алады. Антигендік қасиет барлық тірі организмдердің макромолекулаларына — белоктарға, полисахаридтерге, карбогидраттарға, липополисахаридтерге (табиғи антигендер) және бір қатар күрделі жасанды полимерлерге (жасанды антигендер) тән. Барлық табиғи Антигендер белгілі бір биологиялық түрге тән, ал өзара олар тәнсіз, яғни әр түрге тән. Физико-химиялық қасиеттеріне қарай олар кор пускулдық (мысалы бактериялар), ерігіштік (мысалы токсиндер мен ферментер) болып бөлінеді. Антигендер қүрамында әрдайым иммундық жауаптың тәндігіне жауапкер детерминанттар болады. Бұл жауапкершілік Т-лимфоциттердің рецепторларына жабысу және қорғаныс жауаптарын тұрақтандырумен байланысты. Көпшілік Антигендер құрамында бірнеше тәнді және тәнсіз детерминанттар болады, сөйтіп олар к ө п немесе бір валентті бола алады. Егер мұндай антигендердің құрамында бөтен заттар болмаса, оларды д а р а Антигендер деп атайды. Антигендердің иммундық жауап туғызуын күшейту үшін оларды кейде минерал майына немесе басқа бір инертті қосымша әсерсіз заттарға қосады (депанентті Антигендер) Антигендердің тағы бір түрі — белгілі (енді) Антигендер. Олардың мо- лекулаларына радиоактивті изотоптар, ауыр металл атомдары, флюоресцентті бояулар енгізіледі, сондықтан олар морфологиялық және серологиялық зерттеулерде өте жақсы көрінетін болады

Иммунитет (латынша іm-munіtas – босап шығу, арылу, құтылу) немесе Төтемелілік — организмнің антигендік қасиеттері бар жұқпалы және жұқпалы емес бөгде заттарды, жұқпалы аурулар қоздырғышын немесе олар бөліп шығаратын кейбір улы заттарды қабылдамаушылық қасиеті және оларға қарсы тұру қабілеті. Иммунитет – көрінісі мен механизмі бойынша әрқилы болып келетін жалпы жоғары сатыдағы организмдерге (адамдар, жануарлар, өсімдіктер) ортақ биологиялық қасиет. Организмнің бұл қасиеті оның жеке басының тіршілік ортасына бейімделу ерекшеліктерімен тікелей байланысты. Иммунитет кезінде организмде аса күрделі биологиялық процестер жүріп, организмнің қорғаныштық қасиеті арта түседі. Соның нәтижесінде түрлі зиянды микроорганизмдерді, олардың уларын, т.б. бөгде заттарды ыдыратып, бейтараптап жойып жіберетін қабілеті күшейеді.

Қорғаушы заттар, антиденелер

Жасанды және туа пайда болған иммунитет, иммунитеттеу[өңдеу | қайнарын өңдеу]

САБАҚ 13

1. Тақырып: «Бактериалық ішек инфекция қоздырғыштары.

Антибиотиктер. Бактериялардың антибиотиктерге сезімталдығын анықтау әдістері.

Рубеждік аралық бақылау.»

2. Мақсаты: Білім алушыларды микроорганизмдерге сыртқы ортаның әсер ету жағдайлары. Микродене генетикасымен таныстыру.

3. Дәріс тезистері:

Ішек инфекциясы – бұл вирустар мен бактериялардың белсенділігі нәтижесінде 30-дан астам ауру түрлерін біріктіретін ұғым. Олармен байланысты қиындықтарды болдырмау үшін инфекцияның сипаттамаларын және аурудың белгілерін түсіну қажет.

Анықтама

Ішек инфекциясы - оның қоздырғыштары зардап шегушінің ішектеріне енетін ауру. Бұл жағдайда интоксикация, ас қорытудың бұзылуы, безгегі негізгі белгілер болып табылады. Сальмонелла, дизентерия, іш сүзегі, тырысқақ сияқты ішек инфекцияларының қоздырғыштары ас қорыту процестерін бұзады және ағзаны сусыздандырады.

Инфекция жолдары:

әуе;
ауа-шаң;
тағам.

Инфекция көзі біраз уақыт (шамамен үш апта) науқас және емделген науқастар болуы мүмкін. Микробтардың болуы нәжісте, сондай-ақ зәрде, құсықта, сілекейде байқалады. Дұрыс, бактериялық сипаттағы аурулар деп аталады"лас қолдар ауруы".

Вирустарға қарсы иммунитет қалыптаспаған, сондықтан аурудан кейін оның қайта оралмайтынына кепілдік жоқ.

Түрлері: бактериялық және вирустық

Ішек инфекциялары екі топқа бөлінеді: патогенді (бірден қабынуды қоздыратын) және шартты патогенді (белгілі бір жағдайларда дамитын, ағзаны әлсірететін). Вирустар да, бактериялар да патоген ретінде әрекет ете алады. Екеуі де денеге жеке әсер етеді және олардың біреуінің қаншалықты үлкен зиян екенін анықтау қиын.

Вирустар қоршаған ортаға ауру науқастың, жануарлардың, үй құстарының нәжісімен бірге түседі. Нәжіспен жанасқан барлық заттар жұғу қаупін тудырады.

Ішек инфекцияларының жалпы вирустық және бактериялық қоздырғыштары:

энтеропатогенді ішек таяқшасы;
Кампилобактериоз;
сальмонелла;
ротавирустар;
галофилиоз;
эшерихиоз;
дизентериялық шигелла;
стафилококктар;
V. тырысқақ.

Қоздырғыштардың жіктелуі қандай?

Вируалды. Инфекцияның берілуі: ауызша, тұрмыстық, ауа-тамшылы жолмен. Инфекция қаупі бактериялармен салыстырғанда жоғары. Ауру адам сауығып кеткеннен кейін үш апта бойы басқаларға қауіпті. Түрлері:

энтеровирустық - бұлшықет және жүйке жүйесі, жүрек зақымдалады;
энтеральды гепатит А және Е - сапасыз сумен, жұқтырғаназық-түлік, жуылмаған ыдыс-аяқ;
ротавирусты гастроэнтерит - инфекция көзі адам.

Қарапайымдар. Инфекция жұқтырған су қоймасынан суды жұтқанда пайда болады.

Емдеу ұзақ, арнайы препараттарды қолдануды қамтиды. Түрлері:

амебиаз, токсоплазмоз – адам, жануар организміндегі микроорганизмдер әсерінен;
лямблиоз - емделмегенде, қоныс аудару бүкіл денеде жүреді;
балантидиаз – ойық жаралы колитпен жүретін кірпікшелі балантидтердің көбеюі.

Бактериялық аурулар:

Эшерихиоз. Ауру ішек таяқшасының белсенділігіне байланысты пайда болады. Бактериялар бірнеше ай бойы белсенді болып қалады.
Дизентерия. Шигелла интоксикациясы. Адам ағзасы токсиндерді шығарады. Инфекция көзі – адам, су, тамақ.
Іш сүзегі. Инфекция көзі – су, тамақ. Асқазан-ішек жолдарының зақымдануы ұлғаяды, ойық жаралар мен жарылыстар пайда болады. Бұл қауіпті, себебі оның инкубациялық кезеңі екі аптаға жетеді.
Сальмонеллез. Инфекция сапасы төмен ет, сары май, жұмыртқа, сүтті жегеннен кейін мүмкін. Мүмкін болатын асқынулар: церебральды ісіну, бүйрек жеткіліксіздігі.
Тырысқақ. Қоздырғышы тырысқақ вибрионы: диарея мен құсу салдарынан қатты сусыздану. Өлім жағдайлары сирек емес.
Бруцеллез. Асқазан-ішек жолдарының, тірек-қимыл аппаратының, репродуктивті, жүйке жүйесінің зақымдануы. Оның себебі – сапасыз сүт өнімдері. Адам инфекция көзі емес.
Хеликобактериоз. Жетекшіон екі елі ішектің және ас қорыту жүйесінің басқа бөліктерінің зақымдалуына. Шырышты қабаттарда жаралар бар.
Ботулизм. Ботулинум токсинінен болатын өлімге әкелетін ауру. Көбею оттегі болмаған жағдайда жүреді. Инфекция көзі - технологияны бұза отырып жасалған үй консервілері.
Стафилококк. Оппортунистік патогенді, симптомдар суық тиюмен шатастырылады. Дұрыс емес емдеу асқынуларға әкеледі.

Ішек инфекциясының қоздырғыштары тез көбейеді және маманға дер кезінде хабарласпаса, ауыр асқынулар жоққа шығарылмайды.

Себептер

Ереже бойынша, ішек инфекциясын тудыратын бактериялар ағзаға гигиеналық талаптарды сақтамау, өнімдерді дұрыс сақтамау және өңдеу, тағамның белгілі бір санаттарын жеу салдарынан түседі.

ішек инфекциясының алдын алу

Инфекция көздері:

шикі су, сүт;
кілегейлі торт, сүт өнімдері;
азық-түлікті сақтау шарттары дұрыс емес (сол сөреде термиялық өңдеуден өтуі тиіс жаңа піскен жемістер мен өнімдер бар - ет, балық);
қате сақтау температурасы (бөлме температурасында бактериялар белсенді түрде көбейеді);
ыдыстарға түсетін ластанған кеміргіштердің нәжістері;
шала піскен ет;
жұмыртқа: шикі, шала пісірілген, аз пісірілген;
жермен ластанған көкөністер мен шөптер;
жалпы гигиеналық заттар (ыдыс-аяқ, сүлгі);
байланыспациент тұратын бөлмедегі заттар;
гигиеналық ережелерді елемеу;
инфекцияның жәндіктер (шыбындар) арқылы берілуі;
тоғанда жүзу кезінде жұқтырған суды жұту.

Кейбір науқастар басқаларға қарағанда ішек қоздырғыштарына әлдеқайда сезімтал.

Азаматтардың мұндай санаттарына мыналар жатады:

қарт адамдар;
алкогольді асыраушылар;
шала туған нәрестелер;
бөтелкемен тамақтандыратын сәбилер;
жүйке жүйесінің бұзылуымен туылған;
иммунитеті төмен.

ұшатын фото

Симптомдар

Инкубациялық кезең қоздырғыштың түріне байланысты бірнеше сағаттан 10 күнге дейін созылады. Негізгі симптомдар, шырыш пен қан араласқан (немесе оларсыз) бос нәжістен басқа, қызба және құрысу ауруы, құсу және басқа да интоксикация белгілері. Сонымен қатар, ішек инфекцияларының нақты қоздырғышына байланысты клиникалық көріністер бар.

Алғашқы сағаттарда симптомдар болмауы мүмкін, бірақ кейін іште ауырсыну пайда болады - төрт минут немесе одан да көп уақытқа созылатын ұстамалар. Жедел ішек инфекцияларының негізгі белгілері ұқсас.

Ішек ауруларының жалпы белгілерінің тізімі:

тәбеттің бұзылуы;
диарея (дегидратацияны болдырмау үшін маңызды);
ұйқысыздық;
тері бөртпесі;
жүрек айну, құсу;
іштегі шу;
ұйқышылдық, шаршау.

Негіздің спецификалық белгілеріішек инфекцияларының қоздырғыштары:

гастрит синдромы: іштің ауыруы, үздіксіз құсу, тамақ ішкеннен кейін жүрек айнуы;
гастроэнтериялық синдром: кіндік аймағындағы жайсыздық, құсу, нәжіс жасылдау болып көрінеді, олардың құрамында шырыш, қан болуы мүмкін;
энтериялық синдром: жиі сұйық нәжіс (холераға тән);
энтероколит синдромы: іштің қатты ауыруы, жиі дәретке ұмтылу (дизентерия, сальмонеллезге тән);
колит синдромы: іштің төменгі бөлігінде ауру сезімі, шырыш, қан іздері, жалған дәретке ұмтылу, босатқаннан кейін жеңілдік сезімі жоқ, ауырсыну басылмайды;
интоксикация: әлсіздік, дененің ауыруы, бас ауруы, жүрек айну, бас айналу, қызба;
бактериялық инфекция: емделмеген жағдайда өлімге әкелетін сусыздану белгілері;
түрлі вариациядағы барлық белгілердің комбинациясы.

ішек инфекцияларының қоздырғыштары

Ішек инфекциясының қоздырғыштарын тасымалдаудың екіншілік белгілері:

пневмонияның көріністері (ішінара сусыздану фонында пайда болады, балаларда жиі кездеседі);
бүйрек жеткіліксіздігі (судың токсиндердің әсері, дегидратация);
токсикалық шок: ағзадағы улы заттардың концентрациясының жоғарылауы нәтижесінде инфекциядан кейін көп ұзамай көрінеді;
асқазан-ішек жолдарының саңырауқұлақ зақымдануы;
сусыздану: құсудан кейін, диарея.

Қоздырғыштың аты және мүмкін клиникасысурет:

кампилобактериоз – аппендицитті еске түсіретін жағдай;
йерсиниа инфекциясы - түйінді эритеманың дамуы, буындардың зақымдануы;
сальмонеллез - бактериемия және менингит, пневмония, ішкі ағзалардың абсцесстері;
E. coli инфекциясы - гемолитикалық уремиялық синдром, бүйрек жеткіліксіздігі, гемолитикалық анемия.

Сусызданған кезде науқас өліммен аяқталатын комаға түсуі мүмкін. Мәселелердің белгілері: зәр шығарудың ұзақ болмауы, жиі пульс, қан қысымының төмендеуі, тері өңінің өзгеруі, шырышты қабықтың құрғауы. Ластанған тағамдарды жегеннен кейін симптомдар неғұрлым тезірек пайда болса, ішек инфекциясы соғұрлым ауыр болады.

Кейбір жағдайларда ішек инфекцияларының қоздырғыштарын тасымалдауға талдау нәжістің пайда болуымен жүргізіледі:

сальмонеллез: жиі және сұйық жасыл түсті дәрет;
эшерихиоз: сарғыш-қызғылт сары түсті нәжіс;
тырысқақ, галофилиоз: ақшыл шырышпен сұйық нәжіс;
дизентерия: қан аралас шырышты нәжіс;
ротавирустық инфекция: борпылдақ, көбікті, қоңыр нәжіс.

Ішек инфекцияларын талдау үшін сыртқы белгілер жеткіліксіз, ол үшін егжей-тегжейлі зертханалық зерттеу қажет.

Диагностика

Әрбір жағдайда ауру алдын ала анықталады, науқасты тексеру және сұрау нәтижесінде. Бірақ ішек инфекциясының қоздырғышының нақты анықтамасы нәжістің, қанның, құсықтың бактериологиялық сараптамасын береді.

Зертханалық диагностика ішек тобына нәжістің культурасын және микробиологиялық зерттеуін, шигеллез диагностикумдары бар RNGA-ға қан анализін қамтиды.

Алдын ала диагноз қою мақсатында тұтынылатын тағамның сапасы мен нәжістің пайда болуы арасындағы байланыс орнатылады. Содан кейін олар ротавирус инфекциясын тексереді.

Нәтиже теріс болса, келесі диагностика қажет:

нәжіс мәдениеті;
жуғыш суды ауруды қоздырған бактериялардың қоректік ортасына зерттеу;
құсықты ұқсас әдіспен зерттеу.

Тест нәтижелері бес күнге дейін созылуы мүмкін. Серологиялық әдіс ELISA, RNGA көмегімен әртүрлі типтегі вирустарға арнайы антиденелерді анықтауға мүмкіндік береді.

Науқас ішек инфекциясының қоздырғыштарын венадан тасымалдауға сыналады, бұл аурудың бірінші күнінде емес, прогрессивті вируспен күресу процесінде жүргізіледі.

Биологиялық материалда бактериялардың белгілі бір түрінің сипаттамаларын зерттеу міндетті (ПТР зерттеу). Асқазан-ішек жолдарының зақымдануының белгілі бір түріне тән ішек микрофлорасындағы өзгерістер сигмоидоскопия, колоноскопия және басқа әдістерді қолданатын зерттеулерді анықтауға көмектеседі.

Егер культура нәтижесі теріс болса, иммунологиялық диагностикалық әдістер қолданылады. Иммуноферменттік әдістер Campylobacter және Salmonella антиденелерін анықтай алады; патогенді штаммдардың энтеротоксиндерін ПТР, латекс агглютинациясы арқылы анықтауға болады.

бес күн ет, алкоголь, сүт өнімдері, жарма, картоп, ақ наннан бас тарту;
Ішек инфекцияларына себу процедурасынан үш күн бұрын антибиотиктерді, іш жүргізетін дәрілерді, темір препараттарын, тік ішек суппозиторийлерін қабылдауды тоқтатыңыз;
талдау үшін контейнер дайындаңыз: дәріханадан сатып алынған, герметикалық жабылған және стерильді контейнер.

Рәсім ережелері:

бөтен заттардың нәжіске түсуіне жол бермеу: зәр, қан;
мазмұнға арналған контейнерді қатты химиялық заттармен өңдеуге болмайды: контейнерді сабынмен жуып, содан кейін қайнаған сумен күйдіру керек;
талдауды сақтау үшін тоңазытқышта шамамен 4 сағат тұруға болады; Тасымалдау мерзімі ұзағырақ болса, нәтижелер соғұрлым дәл емес, өйткені кейбір қоздырғыштар өледі.

Үйде талдау стерильді ыдыста алынады. Басшылыққа алынатын сома - толық шай қасық. Инфекционист кабинетінде тік ішек жағынды жағындымен алынады, ол тік ішекке таяз тереңдікте енгізіледі және пробиркаға салынады. Контейнерде дәрігердің жолдамасы бар.

Оқу түрлері:

Нәтиженің дәлдігі үшін нәжістің үш еселік талдауы ұсынылады. Материал 5 күн бойы қоректік ортаға орналастырылады. Сонымен қатар, ішек тобында жағындыға қолайлы колониялар аз мөлшерде болса да өседі.микроорганизмдер. Патологиялық қоздырғыштарды олардың сыртқы түріне, микроскоп арқылы организмдердің қозғалғыштығына қарай анықтауға болады.
Бірінші күні суда еріген нәжісті көргенде лаборант алдын ала нәтиже бере алады. Бактериологиялық зерттеу инфекция қоздырғышын, сондай-ақ антибиотиктерге сезімталдықты анықтауға мүмкіндік береді.
Микробиологиялық әдіс нәжісті арнайы қоректік ортаға міндетті түрде егуден тұрады, егер бұл мүмкін болмаса, материал үлгілері глицерин ерітіндісіне салынады.
Биохимиялық зерттеулер: ішектегі май қышқылдарының мөлшерін анықтайды, нәтижесінде олар ішек тобының сапалық құрамы туралы қорытынды жасайды.
Жылдам нәтиже қан реакцияларының серологиялық сынақтарын алады. Ішек тобының талдауы микроорганизмдердің барлық спектрін ескереді.

Талдау ұзақтығы: Ішек инфекциясының қоздырғыштарын зерттеудің соңғы нәтижесіне жеті күн қажет. Бұл кезең патогеннің өсу сипаттамаларын орнату үшін қажет. Азырақ сенімділікті қамтамасыз ететін экспресс әдістерді пайдаланып процесті жылдамдатуға болады.

Әртүрлі қоздырғыштың болуы зерттеу нысанының тиісті бағанында белгіленеді немесе дәрігердің қолымен қорытындыға сәйкес келеді. Колония құраушы бірліктердің санын ескере отырып, егжей-тегжейлі талдау пайдалы микрофлора фонында дисбактериоздың сипатын бағалауға мүмкіндік береді.

Анализді өзіңіз шешпеуіңіз керек, тек бактериологтар, инфекционистер, гастроэнтерологтар дұрыс жауапты береді.

Емдеу

Инфекциялық ішекауру кешенді тәсілді қажет етеді және өздігінен кете алмайды. Емдеу жедел ішек вирустық инфекциясының қоздырғыштарын жоюға бағытталған және дұрыс құрылған терапия схемасы кезең-кезеңімен қалпына келтіруді қамтамасыз етеді.

Емдеудің негізгі принциптері:

төсек демалысы;
белгілі диета;
арнайы дәрілерді қолдану.

Ішек инфекцияларының қоздырғыштарымен күресу үшін антибиотиктер немесе ішек антисептиктері тағайындалады. Олардың артықшылығы патогенді анықтауға дейін пайдалануға болады.

Әрбір жағдайда организмнен токсиндерді жылдам шығару үшін сорбенттер тағайындалады («Smekta», «Atoxil», «Enterosgel», «Filtrum»).

Қалыпқа келтіру процесінде пробиотиктер («Linex», «Hilak forte», «Acipol»), құрамында бифидус пен лактобактериялар бар өнімдер көрсетіледі. Энтерогермина, Мезим, Креон, Панкреатин, Био-гей, Энтерол, йогурттар дисбактериозбен сәтті күресуде.

Келесі қадам регидратация болып табылады, өйткені пациент көп мөлшерде тұз бен сұйықтықты жоғалтады, бұл салдарға толы. Бұған қоса, антипиретикалық препараттар, диареяға қарсы препараттар, диеталық тағам, төсек демалысы тағайындалады. Дәріханада тұзды ерітінді жасалатын дайын тұз өнімдерін сатып алуға болады.

Вирустық ішек инфекцияларының қоздырғыштарымен күресу үшін ұсынылатын құралдар: Норфлоксацин (таблеткалар), Оралит,«Регидрон», «Гумана». Гастриттің симптоматикалық емі «Омез», «Ранитидин», «Омепразол», жүрек айнуымен - «Церукал» қолдануды қамтиды. Егер адам тамызғышпен ауруханаға жіберілмесе, онда оған мол сусын тағайындалады.

Кішкентай пациенттер құсу жиі болмаса да, өзін нашар сезінсе, дәрігерге қаралуды кейінге қалдыруға болмайды. Олар тез сусыздануды болдырмау үшін ішек инфекцияларына шұғыл скринингті қажет етеді. Ал жедел жәрдем келгенге дейін балаға он минут аралықпен 5 мл сусын беру керек.

Диета

Кез келген ішек инфекциясы диетаны қажет етеді. Арнайы тамақтанусыз дәрілер пайдасыз. Тамақтану аурудың ауырлығын, жалпы ұсыныстарды және алынып тасталған өнімдердің санатын ескере отырып таңдалады. Ауырған кезде сорпалар, майы аз сорпалар, жарма, балық, буға пісірілген жұмыртқа, қабығы жоқ пісірілген алма, майсыз печенье ұсынылады.

Диареяға тыйым салынған тағамдар:

сүт және сүт өнімдері;
құрамында шикі көкөністер бар тағамдар;
жаңа піскен жидектер мен жемістер;
қуырылған, майлы;
дәмді (дәмдеуіштер, пияз, сарымсақ);
тұзды, ысталған;
консервілер;
алкоголь.

Ағзадағы сұйықтық жетіспеушілігінің орнын толтыру үшін кептірілген жеміс компоттары, әлсіз итмұрын сорпасы, газсыз су ұсынылады. Сауықтырудан кейін кем дегенде үш ай сүт диетадан шығарылуы керек.

Қашан не істеуге болмайдыкүдікті инфекция

Ішек инфекциясына күдік туғанда, адамдар өз жағдайын жақсартуға өз бетінше әрекет жасайды. Бірақ ішек инфекциясының қоздырғышын тексерусіз мұндай емдеу зиянды болуы немесе асқынуларға әкелуі мүмкін.

Жұқпалы ауруларға тыйым салынған әрекеттер:

ауырсынуды басатын дәрілермен емдеу: күйдің өзгеруі ішек инфекциясын тексеруді және емдеу бағдарламасын әзірлеуді қиындатады;
бекіткіштерді медициналық емес қолдану: токсиндер ішекте жинала береді, бұл жағдайды нашарлату қаупін тудырады, ал диарея денені тазартуға көмектеседі;
жылыту жастықшасын пайдалану: жылу бактериялардың көбеюін арттырады;
халық немесе гомеопатиялық емдеу әдістерін қолдану: әдістер маманмен кеңескеннен кейін ғана қосымша ретінде мүмкін болады.

Жүктілік кезінде инфекцияның кез келген түрінің пайда болуы ұрықтың дамуына қауіп төндіреді. Токсиндердің жинақталуы өздігінен түсік түсірудің алғышарты болуы мүмкін. Сусыздандыру қауіпті, онда оттегі мен қоректік заттардың жеткізілуі қиын. Жиі ұрықтың гипоксиясы болады, бұл оның одан әрі дамуына әсер етеді.

Ішек инфекцияларының қоздырғышы вирус болған кезде дәрігерге жүгінудің кешігуі өлімге әкелуі мүмкін.

Алдын алу

Бұзудың шамалы белгілері бүкіл өнімнің сапасының төмендігін көрсетеді. Ал азық-түлік қауіпсіздігіне сенімсіз болса, оны тастаған дұрыс. Ретіндепрофилактикалық егу және басқа да шаралар қарастырылмаған. Бірақ өз қауіпсіздігіңіз үшін бірқатар шараларды орындағаныңыз зиян емес.

Алдын алу шараларының тізімі:

гигиенаны есте сақтаңыз;
ішер алдында су мен сүтті қайнатыңыз;
дәретханаға барған соң қолды сабынмен жуу;
орамалдарды жиі ауыстырыңыз;
құс етінен жасалған шикі жұмыртқаны жеуден бас тарту;
етті жақсылап пісіріңіз немесе басқа жолмен қыздырыңыз;
сатып алынған өнімдердің жарамдылық мерзімін бақылау;
көктерді тамақ алдында жақсылап жуыңыз;

тағамдарды тоңазытқышта сақтаңыз;
балаға таза сүт бермеу;
тұрғын бөлмені таза ұстаңыз, бактериялардың көбеюіне арналған қоқыстарды жинамаңыз;
мүмкіндігінше, бактериялардың көбеюіне қолайлы үй-жайдың ылғалдылығын бақылаңыз;
ауырған жағдайда ауру жұқтырғандардың ыдыстарын қайнатыңыз;
науқастың нәжісін хлор ерітіндісімен өңдеңіз.

Судағы және қоршаған ортадағы ішек инфекциясы қоздырғыштарының ең жоғары белсенділігі жаз мезгілінде. Дәл жылы мезгілде көптеген адамдар ашық көздерден ішуге мүмкіндік береді. Өздеріңіз білетіндей, ыстықта тұрып қалған кран суы қауіпті бактериялардың көбеюі болып табылады. Жоғары температура әсерінен ет, балық сияқты өнімдер сыртқы түрін өзгертпей, тез жарамсыз болып қалады.

Бәрі де жәндіктермен күресуді қажет деп санамайды. Барлығына емесШыбынның денесінде ауыр ауруларды қоздыратын ондаған миллионға дейін микроорганизмдер болуы мүмкін екені белгілі. Сондықтан, жәндіктердің өнімдерді жорғалауына жол берілмейді.

Жазда адам сұйықтықты көп ішеді, ол асқазанға түскенде ферменттердің құрамын сұйылтады және сол арқылы олардың қорғаныс қызметін төмендетеді. Интоксикацияның алғашқы белгілерінде дереу дәрігермен кеңесу керек. Өзін-өзі емдеуге жол берілмейді. Отбасы, жұмыс тобы үшін қауіпті микроорганизмдердің жоқтығына көз жеткізу үшін ішек инфекцияларының қоздырғыштарын тасымалдаушыларды зерттеуді үш рет қайталау керек.

Ішек инфекцияларының қоздырғыштарын талдау міндетті:

перзентханалардың, балалар, жұқпалы аурулар бөлімшелерінің медицина қызметкерлері;
мектепке дейінгі мекемелердің, мектептердің қызметкерлері;
тамақ қызметкерлері;
өнімдерді өндірумен және өңдеумен айналысатын жұмысшылар, орауыштар, тасымалдаушылар, сатушылар.

Тізімде көрсетілген контингент бекітілген кестеге сәйкес жылына 2-4 рет сынақтан өтеді. Инфекцияны растау кезінде ішек инфекцияларының қоздырғыштарын тасымалдауға арналған зерттеу санитарлық қадағалау органдарының өтініші бойынша персоналды жалпы тексеру деңгейіне дейін кеңейтілуі мүмкін. Қауіпті эпидемия жағдайында тексеру өкілеттігі – мекеме жабылғанға дейін ұлғаяды.

Осылайша инфекция көзін, бактерио тасымалдаушыны, ауырған және ағзасында инфекция қалдықтары бар адамды, емделмеген науқасты анықтауға болады. Гигиенаға ұқыптылықпен қарау адамның денсаулығына қауіп төндіреді жәнеоның айналасындағы адамдар.

Ішек инфекциясы – бірінші кезекте ас қорыту жолын зақымдайтын жұқпалы аурулардың тобы. Оның пайда болуына негізінен микроағзалардың бактерия, вирус сынды түрлері себеп. Инфекция көзі – науқас адам немесе жіті ішек инфекция қоздырғыштарының тасымалдаушысы. Айналадағы адамдар үшін, әсіресе, аурудың жеңіл, анық байқалмайтын және симптомсыз түрлеріне шалдыққандар өте қауіпті

Микробтар науқастардан және тасымалдаушылардан нәжіс, құсық және зәр арқылы сыртқы ортаға бөлінеді. Жіті ішек инфекцияларын қабылдағыштық өте жоғары болғандықтан, ересек адамдар мен балалар, әсіресе, 1 жастан 7 жасқа дейінгі балалар ауруға жиі шалдығады. Жұқтыру қаупі ағзаға түскен қоздырғыштың мөлшеріне, сондай-ақ, асқазан-ішек жолдарының барьерлік және ферментативті функциясына және ағзаның қабылдағыштығына байланысты.

Оқи отырыңыз: Балалар аллергиясы неге айрықша қауіпті? Дәрігер кеңесі

Ауру негізінен нәжіс арқылы, тамақ, су және ортақ тұрмыс бұйымдарын қолдану арқылы жұғады. Қоздырғыштың ағзаға түскен кезінен бастап ауру белгілері пайда болғанға дейін бірнеше сағаттан 7 күнге дейін уақыт өтеді. Инфекция жұқтырғаннан кейін иммунитет 3-4 айдан 1 жылға дейін тұрақсыз болады, осыған байланысты, аурудың қайталануы әбден мүмкін.

Тамақ, су, тұрмыстық заттар, ойыншықтар аурудың берілу факторлары болып табылады, кейбір инфекцияларды жәндіктер (шыбындар, тарақандар) таратады. Сондай-ақ, антисанитарлық жағдайлар, жеке гигиена ережелерін сақтамау, санитарлық ережелерді сақтамай дайындалған тамақ өнімдерін пайдалану да жіті ішек инфекцияларын жұқтыруға себеп.

"Жіті ішек инфекциялары жылдың кез келген мезгілінде болуы мүмкін. Вирусты инфекция көбінесе салқын түскенде, тұмаумен және ЖРВИ-мен сырқаттану деңгейі артқан кезде көбейсе, бактериялық инфекциямен сырқаттану жазғы мезгілде арта түседі, – дейді ҚР ДСМ Қоғамдық денсаулық сақтау ұлттық орталығы Жұқпалы аурулардың алдын алу департаментінің бас маманы Гүлмира Өтепова. – Жіті ішек инфекцияларының көпшілігі жоғары тұрақтылығымен ерекшеленеді. Мысалы, іш сүзегі мен паразиттің қоздырғыштары сүтте 70 күннен астам, ал суда бірнеше ай тіршілік етеді. Дизентерия микробтары сүтте шамамен 6 күн тіршілік етеді және көбейеді, өзен суында 35 күнге дейін сақталады. Вирустар қоршаған ортаның түрлі нысандарында 10-15 күннен бастап 1 айға дейін, нәжістерде 7 айға дейін сақталады".

Жіті ішек инфекцияларының алдын алу шаралары:

Жеке гигиена ережелерін сақтау, тамақ ішердің алдында және дәретханадан шыққаннан кейін қолды сабынмен мұқият жуу;

Су ішу үшін тек қайнатылған немесе бөтелкедегі суды пайдалану;

Пайдаланудың алдында жеміс пен көкөністі жақсылап жуып, қайнаған сумен шаю;

Тамаққа термиялық өңдеуден өткен өнімдерді пайдалану. Тамақты ұзақ, тіпті тоңазытқыштың өзінде ұзақ сақтамау;

Тез бұзылатын тамақ өнімдерін тек салқын жерде сақтау, жарамдылық мерзімі өткен азық-түлікті пайдаланбау;

Шикі өнімдерді өңдеу үшін жеке ас үй жабдықтарын (пышақ және кесу тақтайлары) қолдану. Шикі өнімдерді дайын өнімдерден бөлек сақтау;

Тек арнайы белгіленген орындарда ғана шомылу. Су қоймаларында және бассейндерде шомылған кезде ауызға судың кетпеуін қадағалау;

Үйді, ауланы таза ұстау.

САБАҚ 14

1. Тақырып: «Ауа-тамшы және анаэроб инфекцияларының қоздырғыштары. Аса қауіпті зоонозды инфекция қоздырғыштары.»

2. Мақсаты: Білім алушыларды ауа-тамшы және анаэроб инфекцияларының қоздырғыштары. Аса қауіпті зоонозды инфекция қоздырғыштарымен таныстыру

3. Дәріс тезистері:

Анаэробты қоздырғыштар жөніндегі анықтамалар

Бұл өте қауіпті асқынулардың бірі, көбінесе қол-аяқтың терең сүйекпен қоса зақымдануында сонымен қатар алғашқы жараны сапасыз емдеуді жүргізген жағдайда пайда болады. Алғашқы көрінісі жарақаттанғаннан кейін бірнеше сағаттан, бірнеше күннің арасында болуы мүмкін. Аяқ-қол (көбінесе аяқ) ісінеді, тіндер өлуі өршиді, жалпы жағдайы нашарлайды: токсинмен ағзаның улану белгілері пайда болады. Дер кезінде көмек көрсетпесе (көбінесе зақымданған аяқтың бөлігн амплутациялау) өлім қауіпі туады. Процес басталуынан және ағзаның өлуіне дейін өте тез (сағаттар), жедел (тәуліктер) және баяу ағымда (бірнеше күннен аптаға дейін) дамиды. Гангренаны бактерияның клостридий түрі шақырады. Олар сыртқы ортада тұрақты, ал споралары қайнатқанда да өлмейді.Жарада оттегі түспегенде дамиды. Анаэробты қоздырғыштарға (инфекцияларға) сіреспе, газды гангрена және ботулизм жатады.олар жаралар инфекцияланғанда және организмнін басқа да зақымдалуларында жарақат инфекциясы ретінде саналады. Олар жайлы организмнің зақымдалуы туралы бөлімде жан-жақты айтылады.

Сіреспе ауруы

Сіреспе (лат., ағыл., фр.-tetanus; нем.- starrkrampt; орыс.- столбняк) – сапрозоонозды бактериалды қоздырғышы жанасу механизмі арқылы берілетін орталық жүйке жүйесінің зақымдануымен бұлшық еттердің сіресуімен асфекция дамуы мүмкіндігімен сипатталатын жұқпалы ауру.

Аурудың маңызы ауыр клиникалықағымына, өлім деңгейінің жоғарылығына, кең таралғандығына, инфекцияның сапрозоонозды (инфекция көзінің көптүрлілігі) сипатына байланысты.

Этиологиясы. Сіреспе қоздырғышы - Clostridium tetani Bacillaceae туысына жататын спора түзетін облигатты анаэроб. Аэробты жағдайда микроскоппен барабан таяқшасы тәрізді спора түрінде көрінеді. Спора қоршаған ортада жылдар бойы сақталады. Анэробты жағдайда, 37°С температурада ылғалды, аэробты бактериялармен араласқан ортада споралар вегетативті цормаға айналады. Вегетативті формадағы қоздырғыштар грам оң боялады, қоғалады (талшықтары арқылы). О- және Н – антигендік топтармен сипатталады, Н- антигеніне байланысты 10 серологиялық варианттарға бөлінеді. Қоздырғыш вегетативті формасында аса улы экзотоксин бөледі. Экзотоксин тұрақсыз, кілегей қабаты арқылы сіңіріле алмайды.Сіреспе эндотоксині 3 бөліктен құралған:тетаноспазмин, тетаногемализин және ұсақ молекулалық бөлік.

Споралар қайнатқанда 1 сағаттан кейін өледі, 5% фенол ерітіндісі, 1% формалин ерітіндісі, иод, сутегінің асқын тотығы 10 сағатта өледі. Вегетативті формасы әдеттегі физикалық, химиялық факторлармен 3-6 сағатта жойылаы.

Инфекция көзі. Шөп қоректі жануарлар, кеміргіштер,құстар және адам. Қоздырғыш жануарлардың және адамның асқазан-ішек жолдарында сапрофиттік тіршілік етеді. Олардың нәжісімен қоршаған ортаға түскеннен кейін спора түрінде ұзақ уақыт топырақта сақталады. Қолайлы климаттық жағдай туғанда споралар вегетативті формаға айналып, көбейіп, қайта спора түзеді . осы құбылысқа қарай сіреспені сапроантрозоонозды инфекцияларға жатқызуға болады. Ауру адам қауіпсіз. Қоздырғыштың берілу механизмі – жанасу. Қоздырғыш жарақатталған тері қабаты арқылы өтеді. Тыныс жолының клегей қабаты арқылы да өтуі мүмкін. Жанасу механизмінің жүзеге асу жолдары әр түрлі: тұрмыста, медицинада,өндірісте. Бейбіт кезде барлық аурулардың 85% астамы тұрмыста залалданады. 5-6% негізінен медициналық мекемеден тыс жерде жасалынған түсікпен босану кезінде болады. Қоздырғыштың берілу факторлары топырақ, көң, нәжіс, шаң ластанған әр түрлі тұрмыс эаттары, хирургиялық, акушерлік құралдар. Инкубациялық кезеңнің ұзақтығы әр түрлі 1-2 күннен 1 айға дейін созылуы мүмкін. Көп жағдайда 6-14 күн.

Эпидемиялық процестің сипаты. Сіреспе кең таралған ауру. әсіресе субтропикалық, тропикалық аймақтар жаппай иммундауға дейін эпидемиялық ошақтар болады. Ауру негізінен жылдың жыллы, ыссы мезгілдерінде байқалады. Бүкіл ауруға шалдыққандардың 90% дейіні ауыл тұрғындары. Балалар ересектерге қарағанда 2,5 есеге дейін жиі ауырады. Өлімге шалдығу 40-45% дейін жетеді. Сіреспенің патогенезі мен клиникалық көрінісі. Қоздырғыштың организмге ену қақпасы жарақаттанған тері қабаты. Енген қоздырғыш вегетативтің формасына айналып, көбейе отырып экзотоксин синтездейді. Потологиялық процесс осы экзотоксиннің әсерінен дамиды. Процестің өліммен аяқталуы 35-40% дейін жетеді.

Сіреспе клиникасына сыртқы тітіркендірулердің әсерінен әуелі шайнау еттерінің сіресуінен тризм, қайғылы бет пішіннің немесе сардоникалық күлкі (ауызбен күлу) пайда болуымен басталады. Одан кейін арқа бұлшық етінің сіресуіненомыртқа жотасының доға тәрізді иілуі (опистонус) пайда болып ауру классикалық «бағана тәрізді жағдайға» түседі. Аурудың атын ең алғаш осы көрініске қарай Гиппократ «Tetanus» деп ұсынған. Жаңа туған нәрестелер сіреспе болғанда сору етінің сіресуінен еме алмайды. Бетінде қиналу белгісі пайда болады. Қаңқа бұлшық еттерінің сіресуінен «тарбақ-қа» тәрізді болып жатады. жаңа туған нәрестелерде өлім 90% дейін жетеді.

Емдеу принциптері. Аурудың ақыры емдеу шараларына байланысты, сондықтан емдеу шаралары кешіктірілмеу керек. Ем экзотоксинді нейтралдаушы сіреспе сарысуымен, иммуноглобулинмен жүргізіледі. Сонымен қатар жарақатты хирургиялық өңдеу, сіресуге қарсы дәрілер, симптоматикалық ем жасалынады. Лабораториялық диагностикасы клиникоэпидемиологиялық маңызды ша-ра болып табылмайды. Күнделікті қолданыс үшін жолға қойылған тәсілдері жоқ. Қоздырғышты бөлу үшін анаэробты жағдай жасалып, қынап, құрсақ, жарақат материалдары себіледі. Қаннан экзотоксин бөлінбейді. Өсіндідегі экзотоксин сіреспе иммуноглобинімен жанама гамагглютинация реакциясын қою арқылы анықталады.

Профилактикасы. Арнамалы емес алдын алу шаралары тұрмыстағы жарақаттың ластануын болдырмау,дер кезінде медициналық көмекке жүгіну. Сіреспеде антимикробты иммунитет қалыптаспайды. Сіреспеге қарсы жедел иммундау ҚР ДСМ 15.10.97 ж. №526 бұйрығына сәйкес жүргізіледі. Жедел иммундау АС-анатоксинмен сіреспеге қарсы адам иммуноглобулинімен (ПСЧИ) және тазартылған сіреспеге қарсы жылқы сарысуымен жасалынады. Препаратты таңдау, оның дозасы жарақаттанушының иммундық статусына байланысты жүргізіледі (схема бойынша).

Газды гангрена (грек.-gangraina, жегі жара син.-анаэробты жарақат инфекциясы)- сапронозды анаэробты, қоздырғыштары жанасу механизмі арқылы берілетін, ауру жалпы интоксикациямен жергілікті ісікпен газ түзілумен, некрозданумен сипатталатын жұқпалы ауру. Аурудың маңызы ауру ағымына, өлім деңгейінің жоғарылығына, қоздырғыштарының табиғатта кең таралғандығына байланысты.

Этиологиясы. Қоздырғыштар Clostridium тустығына жататын спора түзуші бактериялар. Газды гангрена көп жағдайда жарақаттың C. pertringens, C. novgi, C. septicum, одан гөрі сирегірек C. Histolyticum, C. lifermentans, C. ramosum, C. sporogens, C. fallax, C. sordelli түрлерімен ластануына байланысты дамиды. Ең кең таралған С. pertingens ( лат.pertingono, бұзу, жару) А,В,Е,І токсиндерін түзу қабілетіне қарай алты сероварианттарға (А,В,С,D,E,F) бөлінеді. Адамда аура туғызатын негізінен А типі. Ауру газды гангрена (жарақаттанғандарда) немесе тағамдық токсиконфекция түрінде дамиды. Газды гангренаның дамуы токсиндермен байланысты. Споралар қайнатқанда бірнеше минутта жойылады. Вегетативті формалары әдетте қолданылатын дезенфектанттармен жойылады.

Инфекция көзі. Клостридиялардың резервуары шөп қоректі жануарлар, адам. Споралар топрақта және онымен ластанған кез-келген объектілерде сақталады. Инкубациялық кезең бірнеше сағаттан 5 күнге дейін созылады. Қоздырғыштардың берілуі: сіреспе қоздырғышы тәрізді жарақатты газды гангрена қоздырғышы да әр түрлі факторлардың (жарақат, күйік, үсік) әсерінен зақымдалып езілген, жыртылған тері арқылы енеді.жарқат орны ластанумен қатар терең тесіліп, онда қалта тәрізді өзек болуы керек. Қоздырғыштар жарақатқа топырақпен шаңмен түседі. Асептика ережелері сақталмаған жағдайда медициналық мекемелерде де залалдану болу мүмкін. Қоздырғыш жарақатқа абиотикалық ортадан спора түрінде түседі. Аурудың патогенезі мен клиникалық көрінісі. Жарақатқа түскен клостридиялар газ түзе отырып жарақатталған тінде некроз туғызуыүшін ол жерде қоздырғыштардың көбеюіне жағдай жасалуы керек.

Жергілікті инфекциялық процес әуелі ісіну, сосын тіндердің ферменттермен токсиндердің әсерінен некроздануымен жүреді. Организмнің аса күшті бактерия токсиндерімен некрозданған тінмен улануы қатар жүреді.

Емдеу принциптері: жарақатты сапалы алғашқы хирургиялық өңдеу, поливалентті газды гангренаға қарсы сарысу енгізу, анаэробты флораға әсер етуші антибактериалды препараттар, жергілікті анаэробты инфекцияға қарсы ем жүргізу. Лабораториялық диагностикасы. Аурудың лабораториялық диагностикасы шешуші роль атқармайды. Себебі жарақаттан алынған материалдан клостридияларды ңбөлінуі, инфекцияның анаэробты екенінің, олардың табиғатта кең таралуына байланысты дәлелі бола алмайды. Бактериологиялық зеріттеу үшін жарақат тіні, ісік сұйықтығы, топырақ, дәке т.б. алынады. Микробиология-лық зеріттеу клостридияларды бөлумен идентификациялауға бағытталған.

Профилактикасы. Ең алғашқы, нәтижелі профилактикалық шара жарақатты хирургиялық өңдеу. Газды гангрена дамуы мүмкіндігіне күдік туған жағдайда поливалентті антитоксикалық сарысу енгізу. Сонымен қатар арнамалы бактериофаг, антибиотиктер, антитоксикалық иммунитет үшін анатоксин қолданылуы мүмкін.анатоксин сіреспе анатоксині сияқты нәтиже бермейді, сондықтан жие қолданылмайды.

Ботулизм (барлық Еуропа халықтарының тілінде ботулизм) - тағамдық токсиконфекция тобына жататын, нәжісауыз механизмімен берілетін, ботулоток-синнің синапстардан қозудың өтуін тежеуіне байланысты көлденең жолақты және бірыңғай салалы бұлшықеттердің парез, параличімен сипатталатын ауру. Аурудың маңызы ақырының науқастың өмірі үшін аса қолайсыздығына (өліммен аяқталу 20%-дан 70%-ңа дейін жетеді) қоздырғыштың табиғатта кең таралуына, спора түзуіне орай, абиотикалық ортада ұзақ сақталуына, тұрмыстық жағдайындағы тағамды консервілеудің, ыстаудың, тұздаудың кең қолданылуына орай эпидемиологиялық бақылаудың қиындықтарына байланысты.

Этиологиясы. Аурудың қоздырғышы клостридиялар тұқымдасына жататын СІ. Botulinum (лат. botulus –шұжық, botulism- шұжық уымен улану). Қоздырғышты 1896 жылы Голландияда Э. Ван Эрменгем ашқан. CI. botulinum ірі (4,4-8,6 х 0,3 мкм),ұштары доғал келген, әлсіз қозғалатын, грам оң боялатын, тек анаэробты жағдайда ғана өсетін таяқшалар. Спора түзеді. Түр 7 серологиялық варианттарға бөлінеді: A,B,C1,C2,D,E,F,G. Барлық сероварлар анаэробты жағдайда, негізінен абиотикалқ ортада, 35-40°С температурада экзотоксин түзеді. Экзотоксин – нейротоксин мен гемагглю-тининнен тұратын улы, кешенді қосылыс. Токсин қайнатқан кезде (100°С) 20 минутта ыдырап, нейтралданады. Ботулотоксин ең күшті биологиялық у, оның кристалданған түрінің 1 граммы милиондаған адамды өлтіруге жеткілікті(биологиялық қару түрінде). Токсин тек асқазан - ішек жолдары арқылы түскенде ғана улы әсер етеді.

Қоздырғыштың көзі және табиғаттағы резервуары сиыр, шошқа, жылқы, тауық, қоян, егеуқұйрық сияқты үй және жабайы жануарлар, балық, су құстары. Ауру адам эпидемиологиялық қауіпсіз. Жануарлардың тасмалдаушылығы кейде өмір бойына созылуы мүмкін. Инкубациялық кезең орташа 4-6 сағат. Бұл кезең 2 сағаттан 10 күнге дейін созылуы мүмкін. Кезеңнің ұзақтығы залалдау дозасына байланысты. Алғашқы 24-36 сағаттың ішінде қандағы консентрациясы ең жоғарғы деңгейіне жетеді.

Берілу механизмі - нәжіс-ауыз. Берілу жолы - алиментарлы (тағам жолы). Берілу факторлары ботулизм қоздырғышымен контаминацияланған көкөніс, саң-ырауқұлақ, ет, балық консервілері, шұжық.топырақта немесе жануарлар нәжісі-мен ластанған кез-келген тағам түрінде CI. botulinum споралары болуы мүмкін. Бірақ тек анаэробты жағдайда сақталып, сақталу температурасы 35°С деңгейінде болса ғана экзотоксин түзіліп, ауру дамиды. Тағамдық уланудан өзге ботулизм қоздырғышы түскен анаэробиоз жағдайы жасалған жарақатта да ботулизм дамуы мүмкін.

Эпидемиялық процестің көрінісі. Ботулизм спородиялы немесе топталып ауруға шалдығу түріне көрінеді. Үй тағамдық консервілеу дәстүрге айналған елдерде кездеседң. Ботулотоксинге адамдардың сезімталдығы жоғары. Қазақ халқы ет тағамдар-ын тұздап, кептіріп, ыстап сақтайды, сондықтан анаэробиоз жағдайы көп туында-майды. Қазақстандағы қала тұрғындары арасында көкөніс, саңырауқұлақ консер-вілерін үйден дайындау (әсіресе орыс, корей т.б. ұлт өкілдері арасында) тарал-ған.Осыған байланысты ауруға шалдығу споройдиялық түрде тіркеліп отырады.

Аурудың потогенезі мен негізгі клиникалық белгілері. Ботулизм токсикоинфекция тәрізді өтеді. Ботулотоксин асқазан –ішек жолдарынан қанға тез сіңіріледі. Инфекциялық процеске тән процестер болмайды. Ботулотоксин орталық жүйке жүйесіне әсер етіп нейроциттердегі синапстарда импульс тасмалдаушы ацетилохиннің бөлінуін тоқтатады. Сөйтіп, көлденең жолақты және бірыңғай салалы бұлшық еттерде қозу мен жиырылу тоқтайды, яғни парез, паралич дамиды. Ауру мионеврологиялық симптомдармен көрініс береді, әр түрлі ағым варианттарымен басталады (гастроэнтериттік, «көз» варианты, жедел тыныс жетіспеушілік), қай вариант болса да қалыпты температурада, ақыл-естің бұзылуынсыз өтеді. Аурудың ауыр ағымында сырқат 3-4 сағатта тыныс, жүрек параличінен өледі. Өліммен аяқталу 85% дейін жетеді. Дер кезінде көп валентті антитоксиндік сарысу енгізу өлімді 15-20% дейін төмендетеді.

Профилактикасы. Ботулизмнің алдын алу шаралары тағамды өңдеу, тасмалдау, сақтау барысында санитарлық, гигиеналық талаптарды қатаң сақтауға байланысты. Ерекше технологиялық, сонитарлық назарда консервілеу, кәсіпорын-дарында тағамды стерильдеу, бактериологиялық бақлау, техникалық жабдықтардың дұрыс жұрыс жұмыс істеуі т.б. ұсталады. Дайын өнімдерді тұтынушыларға жеткізу жүйесі- тасмалдау, сақтау ережелерін қатаң сақтауы қажет. Балық өнімдерін өндіру, кәсіпорындары балықты өңдеу тәртібін, тұздауды сақтау керек.

Зоонозды инфекциялардың қоздырғыштары. Зоонозды инфекция қоздырғыштары оба антропозооноз, дене қызуының көтерілуімен өте айқын улану белгілерімен, терінің лимфа түйіндерінің өкпе және басқада мүшелер мен жүйелердің зақымдалуымен сипатталатын жұқпалы ауру.

Франсиеллалар –туляремия қоздырғышы болып жедел және созылмалы адамдарда және жануарларда ағзада қабыну процессін, интоксикациямен, лимфа түйіндерінің зақымдалуымен өтеді.
Бациллалар –адам және жануарларда кездесетін өте айқын улану белгілерімен өтетін, терімен лимфатикалық аппараттың зақымдалуы мен сипатталатын жедел жұқпалы ауру.

Жұқпа көзі және қоздырғыштың резервуары шөп қоректі жануарлар (сиыр, жылқы, түйе, ешкі, қой, шошқа т.с.с.) Жануарларда ауру негізінен ішектік және сепсистік түрде өтеді. Қоздырғыш ауру малдың организмінен зәрімен және нәжісімен бөлінеді. Ауру мал залалдылығын жазылғанша немесе өлгенше (80% дейін) сақтайды. Өлген жануарлар эпидемиологиялық талаптарға сай көмілмесе үлкен қауіп төндіреді. Өлген малдың денесі 7 күнге дейін залалды. Ауру малдан алынған өнім (жүні, терісі, мүйізі, т.б.) көп жылдарға дейін қаіптілігін жоймайды. Ауру адамның эпидемиологиялық қауіптілігі аурудың клиникалық формаларына байланысты. Терілік формасы қауіпсіз саналады. Біріншілік немесе екіншілік (сепсистік) өкпелік формалары және ішек формасы қауіпті. Жaнуарлар организміне қоздырғыш нәжіспен, зәрмен, қанмен, ластанған шөп, шаң арқылы енеді. Адамға қоздырғыш негізінен (95% астам жағдайда ) жанасу механизмі арқылы беріледі. Қарым-қатынас (жанасу) тікелей болуы мүмкін (ауру малды сою, жүндеу, терілеу т.с.с.) немесе шаруашылық құралдары, шөп арқылы болуы мүмкін. Біріншілік берілу факторлары- зәр, нәжіс, қан, ет, тері, жүн; екіншілік- саймандар, шөп, жем, т.с.с.) 5% жағдайда қоздырғыш адам организіміне аэрозольді немесе тағам жолымен енеді. Ауа-шаң (аэрогенді) жолы ауыл шаруашылық қызметкерлері арасында, техникалық қызметкерлер арасында жүзеге асуы мүмкін.

Аса қауіпті зоонозды жұқпа қоздырғыштары. Оба иерсиниялары, туляремия франсиселлалары.Бруцеллалар. Сібіройық жарасының бациллалары

Жоспар:

1. Оба микробиологиясы

2. Туляремия микробиологиясы

2. Бруцеллез микробиологиясы.

3. Туляремия микробиологиясы

4. Сібір түйнемесі микробиологиясы.
Оба микробиологиясы

Оба бактерияларын 1894ж Гонконгте Иерсен ашқан сондықтан бұл тұқымды иерсиниялар деп атаған. Сонымен қатар орыс ғалымдары да көп үлес қосқан: Д.К.Заболотный, Н.К.Клодницкий, И.А.Лебединский.

Иерсиния тұқымына 3 түрлі бактерия жатады.
1 . уersiniae pestis-оба қоздырғышы
2. уersiniae pseudotuberculosis- псевдотуберкулез қоздырғышытары
3. уersiniae enterocolitica-ішек инфекциясының қоздырғыштары
Бүл тұқымның бәрі де грам теріс таяқшалар сопақша мөлшері 0,4-0,7 - 1-2мкм. Спора түзбейді. Псевдотуберкулез қозғыштары мен иерсинии энтереколитика талшықтары болады. Қоректі ортаны талғамайды. Ферментативті белсенді: көмірсутек қышқылға дейін ажыратады.
Морфология: оба қоздырғышы - сопақша таяқша, мөлшері 0.3-0.6 1-2 мкм. Полиморфты, спора түзбейді, талшықтары жоқ, нәзік капсуласы болады. Грам теріс.
Култивирлеу. Оба қоздырғыштары - факультативті анаэробтар. Қоректік ортаны талғамайды. жәй қоректік ортада 28-30 градус температурада рН 7,0-7,2 өседі. Өсім 12-14 сағаттан кейін пайда болады. Оба қозғыштарының элективті ортасы жазеин және ұйыған қан гидролизаты. Оба бактериялары вирулентті R-түрде өседі. Сонымен қатар әртүрлі факторлардың әсерінен тез өзгеріп. Авируленті S -түрде де өседі.
Оба бактерияларының 2 варианты бар-глицеринді бөлетін және бөлмейтін. Белок ыдырату қасиеті аз дамыған: желатинді ерітпейді, сүтті ұйытпайды, күкіртті сутек құрайды.

Оба бактериялары фибринолизин, гемолизин, гиалуронидаза, коагулаза өндіреді. Токсин түзуі. Оба таяқшасының токсині экзо- және эндотоксиннен тұрады. Ол адамға өте улы. Оны тышқан уы деп атайды, себебі тышқандар оған өте жоғары сезімтал. Антигендік құрылымы-өте күрделі. Қоршаган орта факторына төзімділігі 100 градус температура оба таякшаларын ДРМ өлтіреді, 80 градус температуря б минуттан кейін өлтіреді, Температураға төзімді. 0 градус температурада 6 айға дейін сақталады, қатырған іште 1 жылға дейін сақталады. Кун сөулесі 2-3 сағаттан кейін өлтіреді. Кептіруге сезімтал. Тағамдарда 2 айдан 6 айға дейін сақталады. Дезинфекциялаушы ерітінділер 5-10 минуттан кейін өлтіреді. Әсіресе сулема мен ибол сезімтал

Жануарлар қабылдаушылығы. Негізгі тасымалдаушылар-кемірушілер: сарышұнақтар, суырлар. Олар обаның табиғи ошақтық көзі, Обаға егеуқұйрыктар, тышқандар, түйелер, түлкілер, мысықтар сезімтал, Тәжірибелік жануарлардан тышқандар, егеу құйрықтар, теңіз шошқалары сезімтал.

Инфекция көзі. Ауру жануарлар, кемірушілер,

Таралу жолдары.

1)негізгі таралу жолы-трансмиссивтік. Тасымалдаушылар – бүргелер (кеміруші - бүрге - адам)

2)ауа-түйіршіктері (обаның өкпе түрінде ауру адамнан ауа түйіршіктері арқылы жұғады)

3) тағам арқылы

Патогенез. Тері жөне тыныс жолдарының, асқорыту жолдарының кілегей қабаты арқылы енеді. Енген жерде папула пайда болып ол қанды ірінді пустулаға айналады. Лимфа түйірлері арқылы ішкі мүшелерге туседі. Түскен жеріне байланысты әртүрлі болады: тері, тері-бубонды, ішектік, өкпе. І-септикалық. Көбінесе бубонды түрі кездеседі. Ауру жедел түрде басталады: интоксикация, қызу, бас ауру,т.б. Иммунитет-тұрақты

Алдын-алу шаралары. Жалпы шаралар - дер кезінде анықтау, ауруды оқшаулау, жанасуда болған адамдарға карантин салу. Ошақта дезинфекция, дезинсекция, дератизация жасау. Жанасуда болған адамдарға стрептомицин беріледі. Мемлекеттік шекараны қорғау.
Туляремия микробиологиясы

Туляремия қоздырғышын 1911ж Мак-Кой мен Чепин сарышұнақтардың ауруын зерттегенде ашқан. Туляра деген жерде 1921ж американ зерттеушісі Э.Фернсис бұл аурумен адамдар да ауыратынын дәлелдеген. Сондықтан Francisella tularensis деп атаған

Морфология: Туляремия қоздырғышы ұсақ бактериялар 0,3-0,6 - 0,1-0,2 мкм.полиморфты, шар тәрізді, жіпше тәрізді, т.б Қозғалмайды, спора түзбейді, нәзік капсуласы бар. Грам теріс.

Культивирлеу. Туляремия қоздырғышы факультативті анаэробтар. Қоректі затқа бай орталарда өседі: сарыузы ортасы, ет-агар ет балық ортасы .Тығыз қоректік ортада жақсы көбейеді, бірақ жәй өседі, 4-14 күнде 36-37 градус температурада pH 6,8-7,2. Олар ұсақ, ақ түсті, томпақ, жалты тегіс шеттері бар -1-3 мм колониялар. Ферментативті касиеті-аз дамыған, арнайы қоректік орталарда бөлінеді. Глюкозаны, мальтозаны, маннозаны, левулезаны қышқылға дейін ыдыратады. Токсинтүзуі.Эндотоксин түзеді

1 градус суда 9 айға дейін, етте 30 күн сақталады. Дезинфекциялаушы ерітінділерде 10*15 минуттан көйін өледі. Көптеген антибиотиктерге сезімтал. Жануарлар кабылдаушылығы. Көбінесе көмірушілер және кейбір құрт - құмырысқа ауырады Тәжірибелік жануарлардан теңіз шошқаларымен ақ тышқандар сезімтал. Инфекция көзі-кемірушілер, үй тышқандары, кояндар. Сонымен қатар су, тағамдар, шөптер болуы да мүмкін нәжістермен ластанған. Таралу жолдары: трансмиссивтік, ауа шаңдары, тұрмыстық-жанасу тағамдар

Патогенез. Туляремия бактериялары зақымданған және зақымданбаған тері және кілегей қабаты арқылы енеді. Ену түріне байланысты бактериялар теріде, ішектің, көздің тыныс жолдарының кілгей қабатарына жайылады. Одан лимфа түйіндеріне түсіп, көбейеді. Қанға тарайды. Жиналған жерінде-бірінші бубон пайда болады.
Аурудың әртүрлі клиникалық түрлері болады:

1 бубонды

2 ангинозды бубонды

З. көз бубоны

4 . өкпе, іш жөне кеңтараған түрі.

Ауыртпалығына қарай: 1.Жеңіл 2.ауыр түрі

Ұзақтығына қарай: 1.жедел 2.созылмалы түрі болады.

Алдына-алу шаралары: Кемірушілермен, құрт - құмырысқалармен күресі, санитарлық шаралар.
Бруцеллез микробиологиясы.

Бруцеллез - Brucella туыстығының бактерияларымен шақырылатын ауру, онымен адамдар және жануарлар ауырады. Адам бруцеллезбен көбінесе үй жануарларынан зақымдалады (қой, ешкі, сиыр, шошқа, солтүстік бұғылары - табиғаттағы қоздырғыштың негізгі резервуары). 1886 жылы Д.Брюс осы қоздырғышты ашты. Оны ол мальтиялық лихорадкада қайтыс болған солдаттың көк бауырынан жасалған препараттан тапты, сондықтан оны мальтиялық микрококк деп атады – Mikrococcus melitensis. Оның негізгі тасымалдаушысы қойлар мен ешкі болатындығы, ал зақымдалуы олардан алынған шикі сүтті ішкенде болатындығы анықталды. 1897 жылы Б.Банг Б.Стрибольд сиырлардағы инфекционды абортының қоздырғышын – bacterium abortus bovis, ал 1914 жылы Дж.Трау шошқалардың инфекционды абортының қоздырғышын - bacterium abortus suis ашты. Олардың Mikrococcus melitensisтен айырмашылығы бір шамалы ғана болғандықтан оларды бір топқа Brucella – біріктіру шешілді. 1929 жылы И.Хедельсон оларды үш түрге бөлуді ұсынды: В.melitensis, В. аbortus, В. Suis. Біраз уақыттан кейін оларға тағы үш түрі қосылды: В ovis, B. Neotomae, B. Canis. Бруцеллалар ұқсас морфологиялық, тинкториальды және дақылдық қасиеттерге ие болады. Олар ұсақ грам теріс кокктар тәрізді д 0,5-0,7 мкм және ұзындығы 0,6-1,5 мкм жасушалар болып табылады, олар ретсіз, кейде жұптасып орналасады, талшықтары жоқ, капсула мен спора түзбейді. Бруцеллалар аэробтар немесе микроаэрофильдер болып табылады, анаэробты жағдайларда өспейді. Өсудің температуралық оптимумы 36-37⁰С рН 7-7,2 қарапайым орталарда жақсы өседі, бірақ сарысу мен қан қосу кезінде жақсы өседі. Ұсынылатын орталар сарысу 5%, глюкоза қосылған қоректік агар 5% сарысу қосылған картоп тұнбасы негізінде жасалынған агар, қанды агар, ЕПС. В. Аbortus-тың ерекшелігі атмосфералық өсу ортасында СО2 ге қажетілігінің болуы. Бруцеллалардың коллониялары түссіз, төмпешіктелген, дөңгелек S формалы немесе кедір-бұдырлы-R формалы, басында нәзік және мөлдір өсуімен бұлаңғыра түседі. В ovis, B. Canis, В. Suis коллониялары әрқашанда R формалы болады. Бруцеллалардың сұйық ортада өсуі бір қалыпты бұлыңғырлануына әкеледі. Бруцеллалардың өсуіне тиамин биотин ниацин керек. Бруцеллалар глюкозамен арабинозаны газдық түзілуінсіз ферменттейді, индолды түзбейді. Экстрактардың иммуноэлектрофорезі арқылы бруцеллалар антигендерінің 10-14 фракциясы анықталды. Бруцеллаларды жалпы туыстық антиген, басқа әртүрлі соматикалық антигендері. Соның ішінде түрлік М (В.melitensis), А(В. Аbortus) және R (кедір-бұдырлы формалары) антигендері бар. Резистенттілігі: олар қоршаған ортада жоғары тұрақтылыққа ие, ылғалды топырақта және суда екі-үш айға дейін, 11-13⁰С температурада 4,5 ай ақпайтын суларда 3 ай, сүтте 273 күн, майда 142 күн, ірімшікте 1 жыл, айранда 11 күн сақталады. Бірақ олар жоғары температураға сезімтал болып келеді. Сонымен қоса, бруцеллалар әр түрлі химиялық дезенфектанттарға сезімтал. Патогендік факторлары: Бруцеллалар экзотоксин түзбейді, олардың патогенділігі экзотоксинге және фагоцитозды тежеу қабілеттілігіне байланысты. Фагоцитозды тежейтін нақты факторлары әлі толық зерттелінбеген. Сонымен қоса, бруцеллалардың патогенділігі гиалуронидаза және басқа ферменттермен байланысты. Бруцеллалар күшті аллергенді қасиетке ие, ол бруцеллездің патогенезін және клиникасын анықтайды. Эпидемиялогия ерекшеліктері: бруцеллалардың негізгі тасымалдаушылары қойлар, ешкілер, ірі қара мал, шошқалар және солтүстік бұғылар болып табылады. Бірақта олар басқа көптеген жануарларға берілу мүмкіндігі жоғары. Әсіресе эпидемиялогиялық қауіптілігі В.melitensis-ѕ ірі қара малға өтуі, себебі осы кезде ол адам үшін патогенділік қасиеті сақталынады. Кездесетін бруцеллездің 95-97% В.melitensis әсерінен болады. В. Аbortus аурудың латентті түрін туғызады, бірақ 1-3% клиникалық белгілері көрінеді. Жануарларда бруцеллез жалпы ауру түрінде өтеді, және оның көрінуі әр түрлі болып келеді. Ірі және ұсақ қара малға инфекционды аборттар тән. Шошқаларда аборттар сирек кездеседі. Ауру (созылмалы сепсис) буындарды, жұмыртқаларды зақымдаумен өтеді. Ауру арқылы жануарлардан қоздырғыш сүт, зәр, нәжіс, ірің, әсіресе ұрықты түсіру кезінде, ұрық маңы қабықшалармен сыртқа шығады. Адам жануарлардан контактты немесе контакты-тұрмыстық жолмен (80-90% барлық ауруларынан) зақымдалады. Алиментарлы жолмен пастеризациядан өтпеген сүт, сүттен жасалған тамақ және су арқылы зақымдалады. Контактты және контактты-тұрмыстық жолмен зақымдалған жануарлармен жұмыс істейтін барлық адамдар зақымдала алады (бақташылар, сауыншылар, ветеринарлы қызметшілер және басқалары). Осы кезде бруцеллалар адам ағзасына тері және ауыз, мұрын, көздің шырышты қабықтары арқылы енеді (кір қол арқылы). Патогенез бен клиникасының ерекшеліктері: бруцеллез кезіндегі инкубациялық период 1 аптадан бірнеше айларға созылады. Лимфалық жолдар арқылы қоздырушы лимфа түйіндеріне түседі; көбейіп, «біріншілік бруцеллезді комплекс» түзеді, оның локализациясы кіру қақпасына сәйкес келеді, көбінесе ауыз қуысының, жұтқыншақтың, мойын, жақасты лимфа түйіндері мен ішектің лимфалық аппараты зақымдалады. Лимфалық түйіндерден қоздырғыш қанға түсіп, қан ағымымен таңдамалы лимфа-гемопоэтикалық жүйенің ұлпаларын зақымдайды. Бактериямия мен процестің генерализациясы ағзаның аллергизациясына әкеледі. Бруцеллез созылмалы сепсис түрінде өтеді. Жасуша ішінде болуын және көбеюін бруцеллаларға антиденелердің де, химиялық заттардың әсер етуіне де кедергі жасайды. Сонымен қоса, олар жасуша ішінде а-формаға айналуы мүмкін және осындай күйде ағзада ұзақ уақытқа дейін сақталады, ал бастапқы формаға келіп ауру рецидивін туғыза алды. Бруцеллез клиникасы әртүрлі және күрделі. Оның клиникасы ағзаның аллергизациясына және интоксикатциясына, инфекционды процеске қандай мүшелер мен ұлпалар қатысатындығына байланысты. Лимфалық, тамырлық, гипатолиональды, жүйкелік және тірек қимыл жүйелері жиі зақымдалады. Бруцеллезге ұзақ ағымды ауру тән, ауыр жағдайларға көпке созыған жұмыс қабілеттілігінің жоғалуына және уақытша мүгедектілікке алып келеді, бірақ ауру толығымен жазылып кетуімен аяқталады. Постинфекционды иммунитет. Ұзақ, мықты, бірақ қайталануы мүмкін. Иммунитеті қиылысқан Т-лимфоциттер мен макрофактарға байланысты иммунитеті бар адамдар мен жануарларды фагоцитозы аяқталған болып келеді. Антиденелердің қызметі фагоцитарлы активтілігін күшейтуіне негізделген, оң аллергиялық реакция ағзаның сенсибилизациясын ғана емес, иммунитетінің барын көрсетеді. Иммунитеттің бұзылуы қоздырғыштың көп мөлшерімен немесе оның жоғары вируленттілігі кезінде байқалады. Лабораторлы диагностика. Бруцеллез диагностикасы биологиялық сынама, бактериологиялық әдіс, серологиялық реакция, Бюрне аллергиялық сынамасы және ДНК –РНК гибридизация әдісі арқылы жүргізіледі. Зерттеу материалы ретінде қан, сүйек кемігі, конъюнктивалы секрет, зәр, сирек – нәжіс, буын маңы сұйықтығы алынады. Бактериологиялық әдіс жүргізу үшін B.abortus өсуі үшін жағдай жасалынуы керек (СО2-ге қажеттілік). Серологиялық реакция қоздырғыштың антигендерін немесе оған қарсы антиденелерін анықтау үшін қолданылады. (Бруцеллезді антигендерін). Қанды немесе бос күйінде, антиген –антидене комплексінде болатын бруцеллезді антигендерін анықтау үшін келесі реакциялар қолданылады: ТГАР, агрегатгемагглютинация реакциясы – бруцеллезді антигендерге эритроциттер антиденелер әкеледі, коагглютинация реакциялары, преципитация және ИМӘ. Науқас сарысуында антиденелерін анықтау үшін Райт агглютинация реакциясын, Кумбс реакциясын, тікелей емес иммундфлуоресценция реакциясын, ТГАР, ИФӘ, РСК, ОФР сонымен қоса шыныдағы жылдам реакциялар: Хеддельсон, роз-бенгал, латеко-агглютинация, тікелей емес гемолиз реакциясын қолданады. Маманданған профилактика: тірі вакцина арқылы жүзеге асады. Ол B.abortus штамынан жасалынады (тірі бруцеллезді вакцина –ТБВ), ол қой-ешкі бруцелледі аймақтарында ғана жасалынады. Вакцина бір рет теріүстілік жасалынады. Реавакцинацияны Бюрне сынамасы мен серологиялық реакциялары теріс болғанда ғана жасайды. ТБВ өте аллергенді болғандықтан, оның орнына химиялық бруцеллезді вакцина (ХБВ) қолданылады. Өлтірілген бруцеллезді вакцина мен ХБВ созылмалы бруцеллезді емдеу үшін қолданылады.
Туляремия микробиологиясы
Туляримия – жануарлардың (кемірушілердің) біріншілік ауруы, адамда әртүрлі клиникалық көріністерімен өтетін жедел инфекционды ауру түрінде және жұмыс қабілеттілігінің орнына баяу келетін ауру түрінде өтеді. 1912 жылы Г.Мак-Кай және Ш.Чепин F.rancisela tularenssis-ті ашты. Олар өте ұсақ 0,2-0,7мкм кокк және эллипс тәрізді полиморфты таяқшалар жиі арнаулы бояулармен биполярлы боялады, қозғалмайды, грам теріс, спороларды түзбейді, каталаза теріс, Н2S түзеді, қатаң анэробтар, өсу үшін температура оптимумы 37⁰С, рН 6,7-7,2. Вирулентті штаммдар капсулаға ие, кейбір көмірсуларды (глюкоза, мальтоза, фруктоза, декстрин) ферменттенгенде газсыз қышқыл түзеді. F.Tularenssis қарапайым орталарда өспейді. Г.Маккой мен Ш.Чепин ұйыған сарыуызды ортаны қолдады. Онда туляримия таяқшасы ұсақ нәзік клолони түрінде өседі. Туляримия таяқшасын өсіру үшін Э.Френсис құрамында 0,05-0,1% цистин, 1% глюкоза, 510% қаны бар қоректік агарды ұсынды. Олардың өсуі баяу, өзінің максимальды көлемдеріне 3-5 күнде жетеді. Туляримия бактериялары тауық эмбрионының сарыуыз қапшығында жақсы өседі. F. tularenssis өсуі үшін келесі АҚ қажет: аргинин, лейцин, изолейцин, лизин, метионин, пролин, треонин, гистидин, валин, цистин, кейбір түр астылар үшін –серин, триозин аспарагин қышқылы, сонымен қоса олардың өсуі үшін пантотен қышқылы, тиамин және Мд иондары қажет. Туляримия қоздырғышы жас ішілік паразит болып табылады. Оның вируленттілігі фагоцитозды тежейтін капсулаға, адгезияға қатысатын нейроминидазаға, эндотоксинге жас қабат аллергенді қасиетіне, сонымен қоса фагоцит ішінде көбейіп, оның киллерлік эффектін тежеу қабілеттілігіне байланысты. Сонымен қоса туляримия таяқшасына JgG класының Fc-фрагментизімен байланысатын рецепторлар табылды. Осындай байланысу әсерінен комплемент жүйесі мен макрофагтардың активтілігі төмендейді. S-формалы F. Tularenssis-ң еі антигені бар О және Vi. О-антигені бруцеллалардың антигендеріне ұқсас. S-SR-R диссоциациясы. Капсуланың, вируленттілігінің және иммуногенділігінің жойылуына әкеледі. F.tularenssis үш географиялық расаға бөлінеді: Голартикалық (үй қояндары үшін әлсіз патогенді, глицеринді ферменттенбейді және цитруллинуреидаза ферменті жоқ, солтүстік жарты шар мемлекеттерінде кедеседі) орта азиялық (үй қояндарына аз патогенді, цитрулинуреидаза бар және глицеринді ферменттейді) неарктикалық (американдық) үй қояндарына патогенді, глицеринді ферменттейді, цитруллин урендазасы бар. Сонымен қоса американдық және ортаазиялық түрастылар фосфотазды активтілікке ие. Резистенттілік. F. Tularenssis сыртқы ортада, әсіресе патологиялық материалда болса тұрақты. Ауру кемірушілердің бөлінділерімен ластанған фуражда, астық тұқымдарында төрт айға дейін, суда -3айға дейін, мұзда - 1айдан көп сақталады. Тікелей күн сәулелеріне жоғары t-ға сезімтал, 3% лизол ерітіндісінде, 50% спиртте, формалинде 510 минут кейін өледі. Эпидемиология. Табиғаттағы туляремияның негізгі резервуары кемірушілер болып табылады. Адам тек жануарлардан зақымдалады, адамнан адамға берілмейді. Туляримияға сезімталдығы бойынша жануарларды төрт топқа бөлуге болады: 1 топ – көбірек сезімтал (су егеуқұйрықтары, үй тышқандары, ақ тышқандар, теңіз шошқалары т.б.) өлімге әкелетін минимальды дозасы микроб жасаушасы. 2 топ – сезімталдығы азырақ (сұр егеуқұрйықтар, суыр және т.б.) өлімге әкелетін минимальды дозасы 1 млрд.микроб жасушасы. 3 топ- жыртқыштар, мысықтар, түлкілер. Үлкен дозаларға тұрақты, ауру белгілерінің көрінбеуімен өтеді. 4 топ – туляримияға тұрақты (тұяқты жануарлар, суық қандылар, құстар). Адам үшін өлім дозасы – бір микроб жасушасы. Адамның зақымдалуы әртүрлі жолдармен өтеді, ауру кемірушілермен тікелей және тікелей емес қатынаста болғанда, алиментарлы, ауа – тамшылы, трансмиссивті жолмен. Туляримия бактерияларымен зақымдалуы қан сорғыш буынаяқтарының 77 түрінде анықталды. Олардың ішінде иксод кенелері маңызды орын алады, себебі ол қоздырғышты өмір бойы сақтайды және ұрпағына беруі мүмкін. Патогенез бен клиникасының ерекшеліктері. F. tularenssis ағзаға сыртқы қабаттар арқылы (зақымдалған және зақымдалмаған тері мен шырышты қабаты) енеді. Ену жерінде жиі жаралар түзіледі. Лимфа тамырлары арқылы лимфа түйіндеріне жетіп, онда кедергісіз көбейеді, қабыну процесі бубонның түзілуіне әкеледі. Осыдан қоздырғыш қанға өтеді, бактеримия процесстің генерализациясына әкеледі, оған әртүрлі ұлпалар мен мүшелер қосылады, олардағы қоздырғыштың көбеюі гранулемалардың және некотикалық жаралардың пайда болуына әкеледі. Ағзаның аллергиялық қайта құрылуы бактеримия мен генерализациямен байланысты. Туляримия кезіндегі инкубационды кезең 2 күннен 8 күнге дейін созылады. Ауру жедел басталады, қызба, бас аурулары, бұлшықеттердің ауырсынулары, бет гиперемиясы пайда болады. Аурудың дамуы ену қақпасына байланысты, соған қарап туляримияның келесі клиникалық түрлерін ажыратады, жаралы –бездік (бубонды), көзді-бездік, ангинозды-бездік, абдоминальды және өкпелік. Туляримия кезіндегі летальдік 1-3% аспайды. Постинфекционды иммунитет мықты, көп кезде өмірлік, жасушалық табиғатқа ие, Т лимфоциттер мен макрофагтарға байланысты. Иммунитеті бар адамдарда фагоцитоз аяқталған болады. Лабораторлы диагностика. Туляримияның полиморфты клиникалық көріністеріне байланысты оның диагностикасында келесі лабораториялық әдістер маңызды болады: бактериологиялық, биологиялық, серологиялық реакциялар мен аллергиялық сынама. Бактериологиялық әдіспен ауру адамнан қоздырғышты бөліп алуға болмйды. Сондықтан алдымен зерттелетін материалмен (бубон пунктаты, конъюнктивадан іріңді, аңқадан алынған пленка, қақырық, нәжіс т.б.) ақ тышқандарды немесе теңіз шошқаларын тері астылық зақымдайды, содан кейін таза дақыл алу үшін мүшелерден алынған материалды немесе қанды егеді. F.tularensis-ті сонымен қоса тауық эмбриондарын зақымдау арқылы бөлуге болады. Онда қоздырғыш иммунды флуоресценция әдісімен оңай табылады. Иммунды флуоресценция әдісімен оңай табылады. Қарапайым клиникалық жағдайларда туляримия диагностикасы үшін серологиялық реакциялар және аллергиялық сынамалр жүргізеді. Маманданған профилактика. Туляримияның табиғи ошақтарында тұратын аурудан сақтандыру үшін вакцинация қолданылады. Ол тірі (әлсізденген) құрғақ теріүстілік вакцина арқылы жүзеге асады. Вакцинаны бір рет енгізеді, иммунитет 5-7 жылдан кем емес сақталынады.
Сібір түйнемесі микробиологиясы.

Сібір түйнемесі жануарлар мен адамның жедел инфекциялық ауруы болып табылады. B.anthracis Bacillaceae тұқымдастығына жатады. Бұл ірің таяқша ұзындығы 5-8 кейде 10 мкм, диаметр 1,0-1,5 мкм. Тірі таяқшаларының ұштары сәл дөңгеленген, өлі таяқшаларда олар кесілген сияқты және ішіне қарай иілген. Жұғындыда таяқшалар жұптасып және өте жиі тізбектеліп орналасады. Сібір жарасының таяқшасы барлық анилинді бояулармен боялынады, грам теріс. Талшықтары болмайды, спораларды түзеді, бірақ адам ағзасынан немесе жануар ағзасынан тыс және оттегінің болуына және белгілі бір ылғалдылықты ғана түзеді. Спора түзу үшін оптимум температурасы 30-35⁰С. Спора орталықта орналасады, олардың диаметрі бактерия жасушасының диаметрінен аспайды. Споралардың түзілуі энергия мен энергия көздері жеткіліксіздігіне немесе АҚ мен негіздердің дефициті кезінде басталады. Сондықтан да қан мен ұлпаларда бұл энергия көздері болатындықтан спора түзілуі болмайды. Сібір жарасы жануармен адам ағзасында капсула түзбейді, қоректік орталарда ол өте сирек кездеседі. Патогенді бактериялардың капсула түзуі қорғаныс механизмі болып табылады. Олар қан мен ұлпаларда болатын факторлармен индуцирленеді, сондықтан да бактериялар капсуланы тек ағзада немесе қан, плазма мен сарысу қосылған орталарда ғана түзеді. Сібір жарасын қоздырушы аэроб және факультативті анаэроб. Өсу үшін температуралы оптимум 37-38⁰С, орта рН 7,2-7,6. Қоректік орталармен күй талғамайды. Тығыз қоректі ортада ірі кедір бұдыр R-формалы колонияларды түзеді. Таяқшалардың тізбектеліп орналасуы және орталықтан кететін жіптердің түзілуі колониялардың құрылысына арыстан басына ұқсас түрді береді. Пенициллині бар агарда үш сағат бациллалар бөлек дөңгелектерге бөлініп кетеді, олар тізбектеліп орналасады, да маржан ожерельесіне ұқсас болып орналасады. Сұйық қоректік ортада таяқшалардың Rформалары түбінде мақта тәрізді тұнба түзіп өседі, бұл кезде мөлдір болып қалады. B.anthracis R-формада ғана вирулентті, S-формаға өткенде өздерінің вируленттілігін жоғалтады. Осындай таяқшалар тығыз ортада дөңгелек жазық түзу шекаралары бар колонияларды түзеді, ал сорпада біркелкі бұлыңғырлануын түзеді. Сонымен қоса жұғындыларда тізбектеліп орналасу қабілеттілігінен айырылып, коккобактериялар түріне ие болып, шоғыр болып орналасады. B.anthracis биохимиялық активтілікті көрсетеді: азсыз қышқыл түзімен глюкозаны, сахарозаны, мальтозаны, трегалазаны ферменттейді, Н2S-ті түзеді, сүтті үгітеді және пептонирлейді, каталаза оң, нитратредуктазасы бар. B.anthracis басқа Baccilus түрлерінен ажырату үшін белгілер комплексі қолданылады. Антигенді құрамы. Адам немесе жануар ағзасында түзілетін соматикалық және табиғаты ақуызды капсуланы антигені бар. Соматикалық антиген табиғаты бойынша полисахарид термостабильді, көп уақытқа дейін сыртқы ортада немесе жануарлар өліксесінде сақталады. Сібір жарасы таяқшасында Baccilus туыстығына ортақ антигендері де бар. Патогенділік факторлары. Сібір жарасы таяқшасының негізгі вируленттік факторы капсула болып табылады. Капсуланың жойылуы вируленттілігінің жоғалуына әкеледі. Капсула B.anthracis-ті фагацитоздан қорғайды. Жануарлардың өліміне жауапты тағы бір вируленттілік факторы бар, ол токсиннің күрделі кешені болып табылады, әртүрлі үш компоненті бар: ақуыз бен көмірсудан тұратын І фактор, және табиғаты таза ақуызды тағы ІІ фактор (ІІ және ІІІ факторлар). Күрделі токсиннің синтезі рХ01 плазмадимен бақыланады. р Х01 плазмида құрамында экзотоксиннің негізгі компоненттердің синтезін анықтайтын үш ген бар: Суа гені – ісіну факторы (JФ) Рад гені- протективті антигені (ПА) Let гені – летальдік факторы (ЛФ) Суа генінің (JФ) өнімі эукариот жасушасында цАМФ-ң жиналуын катализдейтін аденилатциклаза болып табылады. Ісіну факторы тамыр өткізгіштігін жоғарлатады. Протективті антиген қорғаныс антиденелерінің синтезі идуцирлейді, летальдік факторы жануарлар өліміне әкеледі. Токсиннің барлық үш компоненті синергидті әсер етеді.
САБАҚ 15

1. Тақырып: «Вирустық инфекция қоздырғыштары. АИТВ қоздырғыштары»

2. Мақсаты: Білім алушыларды Вирустық инфекция қоздырғыштары. АИТВ қоздырғыштарымен таныстыру

3. Дәріс тезистері:

Адамның иммунтапшылық вирусы инфекциясы және жұқтырылған иммунтапшылығының синдромы (АИВ/ЖИТС) — адамның иммунтапшылық вирусы (АИВ) қоздырған инфекцияның организмге әсерінен дамитын дертті жағдай. Инфекция жұқтырған адамда ешбір ауру белгілері байқалмауы не қысқа мерзімді тұмау тәрізді синдром белгілері пайда болуы мүмкін. Әдетте, инфекцияның симптомсыз кезеңі ұзаққа созылады. Ауру үдеген жағдайда адамның иммунды жүйесі әлсіреп, туберкулез секілді көп кездесетін, сондай-ақ иммунитет қызметі қалыпты адамдарда бола бермейтін оппортунис инфекциялар мен ісіктер пайда болуы мүмкін.^[4] Инфекцияның аталған кеш белгілерінің жиынтығын жүре пайда болған иммунитет тапшылығы синдромы (ЖИТС) деп атайды. Әдетте, бұл саты адамның өте қатты жүдеуімен қатар жүреді.

АИВ бірінші кезекте қорғаусыз секс (анал және орал сексі кезінде де қан, былазық, шәует, қынап шырышы арқылы), жұқтырылған қан құю, теріасты инъекцияға арналған ине арқылы, сондай-ақ жүктілік, босану не емізу кезінде анадан балаға беріле алады. Вирус сілекей, тер, жас секілді дене сұйықтығы арқылы адамнан адамға берілмейді.

Алдын алу шаралары: қорғаулы секс, ине алмасу бастамасы (қолданылған инені жаңасына тегін алмастыру), жұқтырғандарды емдеу, жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика және ерлерді сүндеттеу. Аурудан толық айықтыратын дәрі не вакцина жоқ; десе де, антиретровирусты терапия ауру ағымын баяулатып, өмір сүрудің әдеттегі ұзақтығына әкелуі мүмкін. Диагноз қойылған сәттен бастап, емдеуді бастау ұсынылады. Ауру жұқтырған адам емделмесе, шамамен 11 жыл өмір сүреді. Анасына да, балаға да антиретровирусты терапия жүргізу арқылы нәрестеде аурудың дамуын алдын алуға болады.

2018 жылы әлемде шамамен 37,9 миллион адамның статусы — АИВ – оң болып, оның 770 000 қайтыс болған. Жұқтырғандардың 20,6 миллионға жуығы Африканың шығысы мен оңтүстігінде тұрады. ЖИТС анықталғаннан бастап (XX ғасырдың 80 жылдары), 2018 жылға дейін бұл аурудан 32 миллион адам көз жұмды 2019 жылғы дерек бойынша Қазақстанда 24 мыңнан астам адам АИВ жұқтырған АИВ/ЖИТС — пандемия, яғни өте ауқымды аймаққа белсенді түрде таралуда АИВ алғаш рет XIX ғасыр соңында не XX ғасыр басында, Орталық-батыс Африкада пайда болған деген болжам бар. ЖИТСті алғашқы болып, 1981 жылы АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары (ағылш. Centers for Disease Control and Prevention, CDC) анықтаған, ал оның себебі — АИВ жұқпасы екені онжылдықтың басында мәлім болған.

АИВ/ЖИТС қоғамға дерт ретінде де, дискриминация түрі ретінде де үлкен ықпалын тигізді. Сондай-ақ аурудың экономикаға да ықпалы аз емес. АИВ/ЖИТС жайлы "ауру күнделікті тұрмыстық қарым-қатынаста берілуі мүмкін" деген секілді жаңсақ түсініктер де өте көп. Католик шіркеуі үрпекқапты аурудан сақтану үшін пайдалануды қолдамайтыны белгілі, сондықтан бұл ауру осы секілді көптеген дінге қатысты дау-дамайға да арқау болып отыр. 1980 жылдары анықталғаннан бері АИВ/ЖИТС әлем медицинасы мен саясатының назарын өзіне аударып, үлкен қаржыландыруды талап етуде.

Негізгі мүмкіндіктер

АИТВ-инфекциясының қоздырғышы ХХ ғасырдың аяғында (1983 ж.) анықталды. Вирусты АҚШ пен Францияның екі ғалымы бір уақытта ашқан. Америкада қоздырғыштың ашылуынан 2 жыл бұрын ЖИТС деп аталатын жүре пайда болған иммун тапшылығы синдромы алғаш рет сипатталған. Қазіргі уақытта АИТВ қоздырғышының екі түрі бар екені анықталды. Біріншісі Еуропа елдері мен АҚШ-та кең таралған, екіншісі Батыс Африкада.

Қатысты ақпаратқоздырғыштың шығу тегі өте аз. Бүгінгі таңда АИТВ-инфекциясының қоздырғышы маймыл вирустарының мутациясының нәтижесінде пайда болды деген негізгі гипотеза болып табылады. Ол Африкада пайда болды, ол жерде кең таралған. Ұзақ жылдар бойы ол ел шекарасынан шықпай, байырғы халықтардың санын көбейтті. Біртіндеп африкалық аумақтардың дамуы орын алды, нәтижесінде көші-қон ағынының көрсеткіші артып, кейбір мемлекеттермен байланыс орнатылды. Табиғи салдары қоздырғыштың кең таралуы болды.

АИТВ-инфекциясының қоздырғышының негізгі сипаттамасы:

Ретровирустарға қатысты. Бұл отбасы рибонуклеин қышқылдарымен ұсынылған генетикалық аппараттың болуымен сипатталады.
Вирус – сфералық бөлшек. Оның өлшемдері 80 нм мен 100 нм аралығында өзгеруі мүмкін.
АИТВ қоздырғышы белок қабығынан, нуклеин қышқылынан және арнайы ферменттен тұрады. Соңғысы вирустың РНҚ-ның патогенді ДНҚ-ға айналуына ықпал етеді. Осыдан кейін ол генетикалық бағдарламаны жүзеге асыруға жауапты адамның макромолекуласына енгізіледі.

Ауру әртүрлі жолмен жүруі мүмкін. Кейде ол тез дамиды, көбінесе бірнеше жылға созылады. Күтім терапиясы пациенттің өмір сүру ұзақтығын ұзарта алады. Емдеудің болмауы қысқа мерзімде сөзсіз өлімге әкеледі.

Тұрақтылық

АИТВ-инфекциясының қоздырғышыбасқа организмдердің жасушаларында ғана дами алатын патоген. Вирус сыртқы ортада өте төмен төзімділік көрсетеді. Ол тек адам ағзасында көбейе алады.

Қоздырғыш төмен температураға төзімді, оның өмірлік белсенділігі мұздағанда да тоқтамайды. Оған ультракүлгін де, иондаушы сәуле де әсер етпейді. Бұл жағдайда АИТВ-инфекциясының қоздырғышы патогендік микроорганизм болып табылады, ол қайнаған кезде бірден өледі. Температура сәл төмен болса, оның өмірлік белсенділігі шамамен жарты сағаттан кейін тоқтайды.

Сонымен қатар, қоздырғыш алкоголь 70%, ацетон ерітіндісі, 5% сутегі асқын тотығы, эфир, хлорамин әсерінен тез өледі. Кептірілген түрінде вирустың өміршеңдігі 6 күнге дейін сақталады. Героин ерітіндісінде қоздырғыштың барлық қасиеттері шамамен 3 апта сақталады.

Иммундық жүйеге әсері

Ағзаның қорғаныс күштері сырттан келетін антигендерді бейтараптандыруға және жоюға арналған. Бөгде элементтерге барлық вирустар, бактериялар, саңырауқұлақтар, қарапайымдылар, тозаңдар, ашытқылар және тіпті донорлық қан кіреді.

Иммундық жүйе бүкіл денеде орналасқан жасушалар мен мүшелерден тұрады. Т-лимфоциттер реакцияның қалыптасуына жауап береді. Дәл осылар бастапқыда аурудың қоздырғышы (АИТВ-инфекциясы) антиген екенін анықтайды. Бөгде элементті танығаннан кейін Т-лимфоциттер жаңа қорғаныс жасушаларының жетілу процесін жеделдететін бірқатар заттардың синтезін бастайды. Осыдан кейін антиденелердің өндірісі пайда болады, оның негізгі міндеті патогендік микроорганизмдерді жою болып табылады.

Бірақ вирус Т-лимфоциттерге тез енуге қабілетті, соның салдарынан ағзаның қорғаныс күші әлсірейді. Дамуиммун тапшылығы. АИТВ ағзада жиі кездеседі, бірақ оны жұқтырған адам оны тіпті білмейді. Белсенді емес кезең 1 жылдан 5 жылға дейін. Сонымен қатар қанда аз мөлшерде антиденелер айналады, олар иммундық жүйе арқылы дамыды. Дәл олардың сұйық дәнекер тінінде болуы диагнозға негіз болады.

Вирус қанға енген бойда адам оның тасымалдаушысы болып саналады, яғни басқаларға жұқтыруы мүмкін. Бұл жағдайда жалғыз симптом, әдетте, кейбір лимфа түйіндерінің ұлғаюы болып табылады.

Уақыт өте келе вирус белсенділенеді, ол өте тез көбейіп, Т-лимфоциттерді жоя бастайды. Басқаша айтқанда, қорғаныс жүйесінің негізгі буындарының бірі жойылуда. Сонымен қатар, оған әртүрлі қоздырғыштар енген кезде, ағза Т-лимфоциттерден иммундық жауаптың қалыптаса бастағаны туралы сигналды күтеді, бірақ ол келмейді. Осылайша, адам сау адамдарға қауіп төндірмейтін қарапайым жұқпалы аурулардан да қорғансыз болады.

Иммундық тапшылықтың өршуі ісіктердің пайда болуымен бірге жүреді. Уақыт өте келе ми мен жүйке жүйесі патологиялық процеске қатысады.

Тасымалдау жолдары

Инфекция көзі әрқашан адам (ЖҚТБ-мен көп жылдар бойы ауыратын, әрі тасымалдаушы). Қоздырғыштың шығу тегінің негізгі теориясына сәйкес, бірінші типтегі АҚТҚ-ның резервуары жабайы шимпанзелер, екіншісі - африкалық маймылдар. Сонымен қатар, қалған жануарлар инфекцияға ұшырайдыиммунитет.

Адамның биологиялық материалының келесі түрлері негізгі эпидемиологиялық қауіп төндіреді:

қан;
қынаптық құпия;
тәжі;
етеккір ағымы.

Ең қауіптілері: сілекей, емшек сүті, ми-жұлын сұйықтығы, көз жасы секрециясы.

АИТВ жұғуының негізгі жолдары:

Табиғи (жыныстық қатынас кезінде, анадан балаға ұрықтың дамуы кезінде немесе босану процесінде). Бір жыныстық қатынастан кейін жұқтыру қаупі өте аз. Тасымалдаушымен тұрақты жыныстық қатынас кезінде ол айтарлықтай артады. Анадан балаға вирус плацентарлы тосқауылда пайда болған ақаулар арқылы, нәресте босану кезінде қанмен немесе емшек сүтімен байланыста болған кезде беріледі. Статистикаға сәйкес, жаңа туған нәрестелер арасындағы аурушаңдық шамамен 30% құрайды.
Жасанды (дәрілік заттарды парентеральді енгізу, қан құю, травматикалық медициналық процедуралар және т.б.). АИТВ-инфекциясының қоздырғышын берудің негізгі жолдарының бірі - СПИД-пен ауыратын немесе вирус тасымалдаушысының қанымен ластанған инелермен инъекция. Сондай-ақ инфекция көбінесе стерильділік стандарттарын бұзатын медициналық процедуралар кезінде пайда болады: татуировка, пирсинг, стоматологиялық процедуралар.

Аурудың қоздырғышы (АИТВ) тұрмыстық қатынас арқылы берілмейді.

Қандай жағдайлар болдыадамның вирусқа қарсы иммунитеті анықталды. Ғалымдар мұны жыныс мүшелерінің шырышты қабатында болатын спецификалық иммуноглобулиндердің болуына байланысты деп есептейді.

Симптомдар

Иммундық тапшылықтың дамуы баяу. АИТВ-инфекциясы кезінде бірнеше кезеңдерді ажырату әдеттегідей:

Инкубация. Оның ұзақтығы 3 аптадан бірнеше айға дейін созылады. Бұл кезең вирустың интенсивті көбеюімен сипатталады, бірақ әлі де организмде иммундық жауап жоқ.
Негізгі көріністер. Иммундық жауаптың қалыптасуы антиденелердің қарқынды өндірісімен бірге жүреді. Бұл кезеңде ескерту белгілері пайда болмауы мүмкін. Бірақ жұқтырған адамдардың көпшілігінде келесі белгілер байқалады: дене қызуы көтеріледі, теріде және шырышты қабаттарда бөртпелер, лимфа түйіндерінің ісінуі, диарея, фарингит. Кейбір науқастарда өткір кезең қайталама инфекциялардың (тонзиллит, саңырауқұлақ патологиясы, пневмония, герпес және т.б.) қосылуымен бірге жүреді. Бұл жағдайда пайда болатын аурулардың белгілері қосылады. Бастапқы көріністер кезеңінің ұзақтығы шамамен үш апта.
Жасырын. Ол иммунитет тапшылығының дамуымен сипатталады. Бұл жағдайда жалғыз симптом тек лимфа түйіндерінің ұлғаюы болып табылады. Кезеңнің ұзақтығы шамамен 2 жылдан 20 жылға дейін өзгереді.
Екіншілік аурулардың сатысы. Науқастың дене салмағы төмендейді, жұмыс қабілеті төмендейді, әл-ауқат нашарлайды. Ауыр жағдайларда қайталама инфекциялар генерализацияланады.
Терминалкезең. Бұл кезеңде қайталама аурулардың дамуымен туындаған бұзушылықтар қайтымсыз. Бұл жағдайда емдеудің кез келген әдістері тиімсіз. Бұл кезең өліммен аяқталады.

АИТВ-инфекциясы әртүрлі ағыммен сипатталады, яғни кейбір кезеңдері мүлдем болмауы мүмкін. Аурудың даму ұзақтығы бірнеше айдан көптеген жылдарға дейін созылады.

Емдеу

Барлық консервативті терапия аурудың дамуын бәсеңдетуге және қайталама инфекциялардың дамуын болдырмауға бағытталған.

Әдетте АИТВ жұқтырған адамдарды емдеу режимі мыналарды қамтиды:

Вирусқа қарсы препараттарды қабылдау. Препараттардың белсенді заттары патогендердің көбею жылдамдығын төмендетуге көмектеседі. Бұл препараттарға мыналар жатады: Зидовудин, Залцитабин, Абакавир, Невирапин, Ритонавир, Нелфинавир және т.б.
Дәрумендер мен тағамдық қоспаларды қабылдау.
Физиотерапия.
Режимді қатаң сақтау.
Диета.
Психологиялық көмек.

Анық алудың орындылығын түсіну маңыздыпрепараттарды тек дәрігер бағалайды. АИТВ-инфекциясы үшін иммуностимуляторлар тағайындалмайды. Себебі, мұндай препараттар аурудың асқынуына ықпал етеді.

Екіншілік патологияларды дер кезінде емдеу маңызды. Науқас нашақорлықтан зардап шегетін болса, оны тиісті стационарлық мекемеге орналастыру керек.

Болжам және алдын алу

АИТВ-дан құтылу мүмкін емес. Осыған байланысты науқастың детерминациясы мен психологиялық жағдайы шешуші рөл атқарады. Бұрын науқастар жұқтырғаннан кейін орта есеппен 11 жыл өмір сүрген. Қазіргі уақытта заманауи дәрі-дәрмектердің үлкен саны жасалды, тиімді күтім терапиясы схемасы әзірленді. Дәрігердің нұсқауларын бұлжытпай орындасаңыз, өмір сүру ұзақтығы айтарлықтай артады және бірнеше ондаған жылдарға созылуы мүмкін.

Негізгі алдын алу шаралары: кездейсоқ жыныстық қатынасқа түспеу, жыныс мүшелерінің инфекциясын дер кезінде емдеу, тек беделді медициналық мекемелерге бару, дәрігерге үнемі тексеріліп тұру.

Қазіргі таңда гендерлік сауатсыздыққа ерекше көңіл бөлінуде. Жағдайды түзету үшін көптеген мектептер мен университеттер оқу жоспарына арнайы курстарды қосады.

САБАҚ 16

1. Тақырып: «Бактериялық трансмиссивтік инфекция қоздырғыштары.

Вирустың негізгі қасиеттері. Рубеждік аралық бақылау.»

2. Мақсаты: Білім алушыларды Бактериялық трансмиссивтік инфекция қоздырғыштары.

Вирустың негізгі қасиеттерімен таныстыру қорытынды сабақ

3. Дәріс тезистері:

Қазір күн жылыған кезде, яғни көктемде, қоршаған ортада түрлі жұқпалы ауруларды тарататын жәндіктердің белсенділігі артатын кезеңнің жақындап қалғанын байқайсыздар. Бұл жәндіктер - трансмиссивті (лат. transmissio «берілу») инфекциялардың қоздырғыштары. Оларды таратушы - қан сорғыш жәндіктер мен буынаяқтылар: маса, шіркей, шыбын, бит, кенелер. Зертханалық статистикаға сәйкес, кенелердің шағу кезеңі сәуір айынан шілде айына дейін болады, бірақ олардың белсенділігі ақпан, наурыздан бастап күздің аяғына дейін байқалады. Кене - қан сорғыш паразит. Ауру жұқтырған кенелер адамдарға үлкен қауіп төндіреді. Адам үшін өте қауіпті трансмиссивті инфекциялар деп аталатын инфекциялардан ауру туындайды. Жұқпалы аурулар қан сорғыш жәндіктер арқылы, көбінесе қоздырғыш көзі ретінде, дені сау адамға және жануарларға жұғады. Трансмиссивті инфекциялардың 2 түрлі берілу жолдары бар: инокуляциялық (шаққан кезде) және контаминациялық (зақымдалған теріні сүрткен кезде).

Аса қауіпті инфекцияларды бақылау референс зертханасы трансмиссивті инфекцияларды диагностикалаудың заманауи әдістерін, оның ішінде полимеразды тізбекті реакция (ПТР), иммуноферментті талдау, серологиялық және бактериологиялық әдістерді қолданады. Уақытылы диагноз қою - қауіпті патологияны дұрыс емдеудің кілті.Кене энцефалиті вирусының, Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы вирусының антигенін анықтау үшін адам терісінен алынған кенелерге зерттеу жүргізіледі, адам қанының сарысуында кене энцефалиті, кене боррелиозы, Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы және т.б. қоздырғыштарына M және G сыныпты иммуноглобулиндерді анықтайды. Ку қызбасы, Батыс Ніл қызбасы, кене боррелиозы және т.б. қоздырғыштарын жұқтыру ПТР әдісімен анықталады. Туляремия қоздырғышын анықтау үшін серологиялық және бактериологиялық зерттеулер жүргізіледі.

Аса қауіпті инфекцияларды бақылау референс зертханасы заманауи жабдықтармен жабдықталған, қолжетімді бағамен сапалы қызмет көрсетеді. Біліктілігі жоғары мамандар жұмыс істейді. Егер сізде трансмиссивті патогендерден берілетін инфекция симптомдары білінсе, біздің зертхананың көмегіне жүгіне аласыздар.

Трансмиссиялық ауру (Трансмиссивное заболевание; лат. transmissio — жіберу ) — ауру адамнан (жұқпалы ауруды бастапқы таратушы) немесе жануардан дені сауға таратқыш-жануарлар, негізінен қансорғыштар арқылы (буын аяқтылар, тропиктік елдердің жарғанаттары, тағы басқа) жұғатын жұқпалы аурулар (безгек, бөртпе сүзек, тағы басқа)

Векторлық аурулар-адамның жұқпалы аурулары, олардың қоздырғыштары қан соратын артроподтармен (жәндіктер мен кенелер) таралады. Векторлық инфекциялар адамнан адамға берілмейді. Олар адам ағзасында тышқандар мен егеуқұйрықтар мен жәндіктер (масалар, кенелер, биттер және басқа да қан сорғыштар класына жататын) жануарларға байланысты пайда болуы мүмкін. Бірқатар векторлық ауруларға мыналар жатады: іш сүзегі, қайталанатын сүзек, безгек, оба, туляремия, кене энцефалиті және басқалар. Жоғарыда аталған ауруларды емдеу тек дәрігерлердің бақылауымен жүргізілуі керек. Инфекция жануарлармен немесе жәндіктермен тікелей байланыста ғана емес, сонымен қатар кеміргіштердің зәрі сияқты жұқтырған тағамдар арқылы да жұғуы мүмкін.

АУРУДЫҢ НЕГІЗГІ ТҮРЛЕРІ Риккетсиоз-бұл риккетсия, кішкентай бактериялар тудыратын бірқатар аурулар. Риккетсия - бұл жасушаішілік паразиттер, олар адам ағзасында капиллярлар мен тіндерде кездеседі. Іш сүзегі-риккетсия тудыратын жұқпалы аурулардың бірі. Симптомдар келесідей көрінеді: петихиальды бөртпе; бауыр мөлшерінің ұлғаюы; қызба; көкбауырдың ұлғаюы; энцефалиттің кейбір белгілері. Аурудың векторы-биттер, көбінесе олар бас емес, ақылы. Олар нәжіспен риккетсияны шығарады, 5 күн ішінде биттердің өмірі шамамен 17 күнге созылады.

Іш сүзегінің дамуының бірнеше кезеңдері бар: риккетсия эндотелий жасушаларына енеді; риккетсия дамыған кезде жойылған жасушалар пайда бола бастайды; тамырлардың қызметі бұзылады нәтижесінде дұрыс емес микроциркуляция; ұсақ тамырлардың тромбоваскулиті. Аурудың өршуі қысқы-көктемгі кезеңде байқалады, инкубациялық кезең 5-тен 25 күнге дейін созылады. Бірінші симптом-температураның жоғарылауы, бірнеше күн ішінде ол 40 °C – қа дейін көтерілуі мүмкін, галлюцинация, жүрек айну, бас ауруы, ұйқысыздық, Розенберг-Винокуров симптомы пайда болады, зәр шығарудың төмендеуі және тағы басқалар болуы мүмкін. Іш сүзегінің көптеген белгілері бар, егер олардың біреуі болса, одан әрі асқынулардың алдын алу үшін ауруханаға бару керек.

Іш сүзегі-бұл ауру спиротехтармен қоздырылады, олардың тасымалдаушылары кенелер. Мұндай іш сүзегі эндемиялық, споридтік және эпидемиялық аурулар түрінде көрінеді. Инфекция шағудан кейін пайда болады, аурудың дамуының ең өткір кезеңі, кенелер белсенді болған жылы мезгіл. Эпидемиялық сүзектің тасымалдаушылары-биттер. Аурудың инкубациялық кезеңі 1-2 аптаға созылады, инфекция процесі кезеңдерге бөлінеді. Алғашқы белгілер - дене температурасының жоғарылауы және қалтырау, тістеген жерде қою қызыл папуланың пайда болуы. Алғашқы 2-3 күнде науқаста фебрильді шабуыл жалғасады, ол кейіннен басқа белгілермен ауыстырылады, мысалы:

балтыр бұлшықеттерінің ауыруы;

тері сарғыш реңк алады;

аздап әлсіздік, әлсіздік;

көкбауырдың мөлшері аздап артады. Шабуылдың соңында дене температурасы қалыпқа келеді, бұл қатты тершеңдікпен бірге жүреді. Кейіннен іш сүзегі тағы 1-2 қызба ұстамасы болуы мүмкін, ал кене 3-4. Іш сүзегін диагностикалау тек шабуылдар кезінде жүзеге асырылады, өйткені дәл осы кезеңде патогенді анықтау оңай. Безгек масалардың шағуы арқылы беріледі (безгек), аурудың тән белгілері: қалтырау, безгегі, анемия, бауыр мен көкбауыр мөлшерінің ұлғаюы. Безгек қоздырғыштары негізінен бауыр мен көкбауыр жасушаларында өмір сүреді, аурудың ұзақ ағымымен дәнекер тіндерде де пайда болады.

Безгектің бірнеше көрінісі бар: сопақша-безгек, үш күндік, тропикалық және төрт күндік. Формалардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар, бірақ барлығына қызба, анемия және смпленогепатомегалия тән. Оба-карантиндік ауру, оны адамдар ғана емес, жануарлар да жұқтыруы мүмкін. Оба микробы-жұмыртқа тәрізді таяқша, ол қоректік ортада оңай көбейеді, бірақ дезинфекция кезінде тұрақты емес және 100 ° C температурада өледі. Обаның өте кең белгілері бар, бастапқыда жұқтырған адамда қатты бас ауруы, қалтырау, қозу, терінің гиперемиясы, безгегі бар, жиі көрінісі ми қабығының зақымдануы болуы мүмкін.

Обаның ең қауіпті түрі-өкпе, алғашқы көрінісі кеудедегі қатты ауырсыну, қызғылт түсті қақырықты шығаруға болады. Емдеу болмаған жағдайда өлім 100% сөзсіз. Туляремия-бұл лимфа түйіндеріне әсер ететін жұқпалы ауру. Қоздырғыш-қозғалмайтын грам-теріс аэробты капсулаланған бактериялар (Африка, Орта Азия, Еуропа-Азия). Адамның инфекциясы жұқтырған кеміргішпен байланыста болады. Туляремия қоздырғыштары тікелей күн сәулесіне, дезинфекцияға және жоғары температураға төзімді емес. Шикі су, әсіресе су қоймаларынан ластанған болуы мүмкін. Аурудың белгілері: жоғары температура, қалтырау, бас айналу, бұлшықет ауруы. Аурудың дамуының бес түрі бар:

бубонды;

ойық жаралы-бубонды;

ангинозды-бубонды;

өкпе;

жалпыланған.

ВЕКТОРЛЫҚ ИНФЕКЦИЯЛАРДЫҢ АЛДЫН АЛУ Векторлық аурулардың алдын алудың негізгі әдістері векторлардың санын азайтуға бағытталған шаралар болып табылады: Дезинсекциялық іс-шаралар (жәндіктер мен кенелердің санын жою, азайту). Дератизациялық іс – шаралар (кеміргіштер санының азаюы-қан соратын жәндіктер мен кенелердің негізгі қоректендіргіштері және табиғи-ошақты жұқпалы аурулардың резервуарлары. Кенелердің дамуы үшін қолайсыз жағдайлар жасауға, оның ішінде кенелерді қоректендіретін ұсақ және орта сүтқоректілердің санын азайтуға бағытталған қоршаған ортаны экологиялық қауіпсіз қайта құру (орман алқаптарын абаттандыру, соның ішінде санитарлық кесу және қураған ағаштарды, қураған ағаштарды және былтырғы шөптерді алып тастау, бұталарды сирету, тұрмыстық және орман қоқыстарын жою).

Бақылау сұрақтары:

Микроорганизмдердің физиологиясы және экологиясы туралы анықтама беріңіз
Иммунитет деген не?
Иммунитеттің қанша түрі бар?
Жасанды иммунитет пен туа пайда болған иммунитет айырмашылығы
Зоонозды инфекция қоздырғыштары
Сібір жарасы емі қоздырғышы алдын алуы туралы айтыңыз?
Оба ауруы қоздырғышы және түрлері.
АИВ инфекциясы және қоздырғышы
Бактериялық ішек инфекция қоздырғыштарына анықтама беріңіз
Іріңді қабыну және оның қоздырғыштары?
Бактериофагтар туралы айтыңыз?

Нүктелердің орнына керекті сөздерді қойыңыз

........., микробтар – тек қана ........ көруге болатын өте ұсақ организмдер. Бұларды алғаш рет 17 ғасырда ......... ғалымы ............ ашқан. ............. арасында ............. және .......... тобына жататындары бар.

.......кезең (............) – микроб ........ кезден ......... ауру белгілері......... болғанға ...... уақыт. Ол ....... өсу ........., улы заттар бөлінуіне,.......... реактивтілігіне ......... бірнеше сағаттан (сальмонеллез), ....... (іш сүзегі, мерез), .......... (құтыру, гепатит) және ......... (аллапес) созылуы мүмкін

........ кезең – барлық .......... ауруларға ....... жалпы .......... белгілері ......... (тәбеті жоқ, шамалы ........., бас ......) және ......... есеппен ........ күнге созылады.

........үрдіс- .........ортасының ........ және ...........қызметін бұзатын ...........микробтар ..........енгенде ........болатын және дамитын ..........және............, адаптациялық және ...........реакциялардың ..........көрінісі. Қарапайымдар қоздырған осындай процесті – ............ дейді.

........... (іnfectio-........ , ......) - сыртқы және ....... ортаның тиісті жағдайында .......... қорғаныс ......... және ........... реакциялардың дамуын қамтитын ......... пен ......... арасындағы ........і кешенді..............

Билет №1

АИТВ - инфекциясының микробиологиялық диагностикасының зерттеу материалы мен әдістері.

АИТВ - адамның иммунтапшылық вирусы (АИВ) қоздырған инфекцияның организмге әсерінен дамитын дертті жағдай. Берілу жолдары:қан және қан өнімдерін құю, тамыр ішілік есірткілер қолдану, ағзалар мен тіндерді алмастыру, вертикалдық берілу, кәсіби жұқтыру, медициналық инфекцияланған аспаптармен екпе жасағанда немесе кесіп алғанда жұқтыру. АИТВ – лимфотропты вирус, Retroviridae тұқымдастығына, Lentivirus туыстастығына жатады. Лентивирустар бір жіпшелі, оң–мәнді, РНҚ құрамды вирус түрінде таралады. Қазіргі күнде вирустың 2 түрі белгілі:

АИТВ-І (негізгі қоздырғыш)
АИТВ-ІІ(басты Африкада)
АИТВ-вирустың қасиеттері:
Түрі-диаметрі 100-140 нм сфера тәрізді
Сыртқы қабаты-2 гликопротеидтен (др 120, др 41) қалыптасады – иммунды клеткаларын тіркелу әрекетін атқарады.
Ішкі қабаты-белок р.17-ден құрылған –клетка орталығын тығыз қоршайды.
Орталығында РНК-ның 2 молекуласынан қалыптасқан вирустың геномы орналасады.
РНК-мен қатар – кері транскриптаза (ревертаза) протеаза, интеграза деген ферменттеры де орын тапқан.
АИТВ-жоғары деңгейлі өзгергіштікпен жоғары биологиялық белсенділікпен сипатталады.
1 тәулік ішінде 1 млрд-қа дейін жаңа вириондар шығып отырады.
Адам организмінде вирус СД-4-рецепторлары бар клеткаларын зақымдайды:
Т4- лимфоциттер;
Моноциттер, Лангерганс клеткасы, макрофагтар В және О лифмоциттер;
энтероциттер;
нерв клеткалары;

Төзімділігі – орташа. 51С-10 минут ішінде жайылады. Төмен температураларды жақсы көтереді.Дезинфекциялық сұйықтықтардың 70% этил спирті, 2 % этил эфиры, ацетон, 0,2 % натрий гипохлорид әсер береді.

Ауру көзі– тек қана адам
Лабораториялық диагностикасына жатады:
-айналымдағы қанның антиденелерін, антигенды және иммунды комплекстерді анықтау;
-вирустың гендік материалын және ферменттерін анықтау;
-иммундық жүйенің клеткалық звеносының қызметін бағалау.
АИВ тест. АИВ–оң адамдардың көбінде жұқтырғаннан кейін үш не он екі аптадан кейін арнайы антиденелер (сероконверт) түзіледі. Оған дейінгі кезеңді "терезе кезеңі" деп атайды. Бастапқы инфекцияны сероконверсияға дейін қандағы АИВ РНҚсын не p24 антигенін тексеру арқылы да анықтауға болады.

Шұғыл тест әдістеріне: агглютинация реакциясы, полимерлі мембранадағы ИФТ, иммунологиялық фильтрациялы талдау және иммунхроматография жатады. Тест нәтижесін 15—30 минут ішінде білуге болады. Бұл әдіс, нәтижені дереу білу керек кезде, мысалы: шұғыл түрде операция алдында статус анықтау керек болған кезде өте тиімді әрі ыңғайлы.
Билет №2

Тұмау вирустары – вирионның құрылысы, антигендік құрылымы, антиген дрейфі мен шифт туралы түсінік.

Тұмау – бұл вирус, өткір респираторлық инфекция, яғни тыныс алу жолдарының ауруы.
Аурудың себебі – жоғарғы тыныс жолдарының шырышты қабығының тұмау вирусымен зақымдануы. Инфекцияның (аурудың) көзі тұмауға шалдыққан адам. Ауырған адам басқаларға жөтел, түшкіру арқылы жұқтырады. Вирус сонымен бірге тұрмыстық заттар арқылы – майлық, тамақ арқылы да жұғады.
Аурудың қоздырғышы - ортомиксовирустар, олардың үш типі:А, В, С бар. Өте жұқпалы ауру. Тұмау вирусының сыртқы қабыршағының құрамында гемагглютицин (оны Н әрпімен белгіленеді) және нейраминидаза (N әрпімен белгіленеді) болады. Олар әр түрлі факторлардың әсерінен өзгеріп, тұмау вирусының жаңа вариантын түзуі мүмкін.
Тұмау вирусы күн сәулесіне және зарарсыздандырғыштар (хлор, қышқылдар, спирт және т.б.) әсерінен тез қырылады.
Патогенезі.Тұмаудың патогенді әсері оның биологиялық қасиетіне. эпителиотроптылығына, улылығына және антигенді әсеріне байланысты. Тұмау вирусы жасуша ішілік еніп, бронх өкпелік жүйені зақымдайды. Вирус эпителиде көбейіп, оны зақымдайды. Репликация жылдамдылығы колоссалды, үлкен, сондықтан инкубациялық кезеңі қысқа болады.
Тұмау вирусы- домалақ немесе сопақша пішінді, диаметрі 80-100 cм. Құрамында РНҚ бар. Бөлме температурасында тұмау вирусы бірнеше сағаттан кейін өзінің белсенділігінен айырылады, ал 65 С градусқа дейін қыздырғанда 5-10 минут аралығында өледі. Ол қышқыл тез бұзылады, кептіргенге шыдамайды, эфир спирт және басқа залалсыздандыру
ерітінділерінде жойылады. Ультракүлгін сәуле мен ультрадыбыстар тұмау вирусын тез жояды.
Ортасында-РНҚ ( 1%-жуығы), айналасы– капсид ( ақуыз – 70%), капсидтің беті – екі қабатты липид – суперкапсид. Липидтер мен көмірсулар сыртқы қабықшаның липопротеидтері мен гликопротеидтерінің құрамына енеді және жасушалық шығу
тегі бар. Тікеншелері – ол нейраминидаза мен гемагглютинин.
- Антигендік дрейф –Н- антигеннің гендегі нүктелік мутация нәтижесінде аздаған өзгеріске ұшырауы. Осы үрдіс антигеннің аздаған өзгерісін тудырады,бірақ популяциядағы айналымда жүрген антидененің спецификалығын төмендетеді.
-Антигендік шифт– жаңа антигендік варианттың пайда болуына әсер ететін

геннің толық ауыстырылуы. (ондай құбылыс өте сирек кездеседі). Осы үрдіс ірі эпидемия және пандемия туғызуы мүмкін,себебі иммунды қорғанышы төмен,осы қорғаныш түзілгенде таралу процесі тоқталады. Мыс:тұмау вирусының А2 және А3 түрінің пайда болуы.
Диагностика;
Вирусоскопиялық: мұрынның шырышты затынан жағынды таңба- иммунды –флоюресцентті реакция (ИФР) – экспресс-диагностика
Вирусологиялық: материал: мұрын-жұтқыншақ шайындысы, тауық эмбрионына дақылдандыру немесе жасуша дақылдары.
Идентификация: ГАТР: гемаглютинацияның тежелу реакциясын диагностикалық сары сумен жүргізу.
Серодиагностика:аурудың қан сары суынан антиденелерді анықтау. Қан екі рет алынады (жұп қан сары суы) және тұмаулық диагнгостикуммен ГАТР қойылады. Диагноз қойылады егер антидененің титірі 4-есе өссе.

Билет№3
Сіреспе қоздырғыштың патогенділік факторлары және патогенезі.

Сіреспе – жедел токсикалық жаралы инфекция, нейротоксин арқылы жұлынның және мидың қозғалтқыш клеткалары зақымдалады. Ол көлденең жолақты бұлшықеттің дірілдеуімен көрінеді.
Антигендік құрылысы.Сіреспе қоздырғышында О- және Н-антигендер бар. Нантиген бойынша 10 серотип ажыратады, бірақ олар бірдей экзотоксин бөледі.
Патогендік факторы.C. tetani-ң басты патогендік факторы – бөлінетін өте күшті экзотоксин. Оның адам үшін өлімге әкелетін дозасы 2нг/кг дене массасына. Экзотоксин екі фракциядан тұрады – тетаноспазмин және тетанолизин.
Тетанолизин клеткадан дамудың бірінші күндерінен бөліне бастайды.
Тетаноспазмин клостридияның қабырғасынан өтпей, клетка ыдырағанда дақылдық сұйықтыққа бөлінеді.
Активті клеткадан тыс нейротоксин бір-бірімен дисульфидті байланысқан тізбектен – жеңіл – L(50кД) және ауыр – Н(100кД). Н-тізбек акцепторлы қызмен атқарады – токсин үшін рецептор ретінде аксондық аяқтамалардың мембраналарының три- және дисиалоганглиозидтері болады. L-тізбек белгілі-бір ферментативтік қызмен атқарады, яғни нейротоксиннің биологиялық белсенділігін қамтамасыз етеді. Өздігінен алынған L- және Н-тізбектер токсинді емес, бірақ токсин молекуласының реассоциациясынан кейін оның токсиндігі орнына келеді.
Резистенттілігі- Оларды жою үшін 1-3 сағат қайнату керек; 120С автоклавта 40 минутқа дейін шыдайды. Споралар төмен теператураға және шашыранды күн сәулесіне сезімтал емес. Сулеманың 1% ерт-сі, 5% фенол ерт-сі оларды 12-24 сағаттан кейін жояды, химиотерапевтік препараттарға сезімтал емес.
Патогенезі- Анаэробты жағдайда споралар вегетативті түріне ауысып экзотоксин бөледі. Ең қауіптісі тетаноспазмин. Тетаноспазмин гематогенді, лимфогенді және периневралді жолдарымен бүкіл организме тарап жүйкелік жасушалардың сыртқы талшықтарына бекінеді. Эндоцитоз арқылы жасушаның ішіне кіріп аксон арқылы ОЖЖ жетеді.

Тетаноспазмин синаптобревиннің және целлюлобревиннің нейромедиаторлардың түзілуін

төмендетеді, полисинаптикалық рефлекторлық доғаның қондырмалы нейрондарының қызметі бұзылады. Нәтижесінде мотонейрондардан түскен импульстер бұлшық еттерге үздіксіз беріліп, көлденең жолақты бұлшық еттерінің тоникалық тырысуын шақырады.

Бұл тырысулар әр түрлі дыбыстық, жарықтық, тактилді, иіс рецепторлардың импульстарынан басталуы мүмкін. Ұзаққа созылған тырысулар гипертермия және энергия жоғалту әсерінен ацидоз шақырады. Диафрагмалді және қабырғааралық бұлшық еттерінің тырысу әсерінен өкпе жетіспеушілігі дамиды.

Тетаногемолизин гемолитикалық және кардиотоксикалық касиеттерімен жергілікті некроз

шақырады. Ретикулярлы формацияның нейрондарының блокадасының әсерінен парасимптакалық жүйке жүйесінің жұмысы бұзылып тыныс орталығы және тамырқозғалыс орталығы зақымдану нәтижесінде жүрек, тыныс тоқтап қалады.

БИЛЕТ №4
Адамдардағы бруцеллез қоздырғыштары – жіктелуі, морфологиясы, патогендік факторлары және олардың аурудың дамуындағы маңызы.

Бруцелланың әр түрі биоварларға бөлінеді: В. melitensis — те 3 биовар, В. abortus — та 9 биовар, В. suis — те 5 биовар бар. Адам үшін патогенді болып В. melitensis саналады. В. abortus — адамдарда аурудың клиникалық белгілерін оте сирек туындатады. Бруцелла Морфологиясы Бруцеллез қоздырғыштары майда 0,6 — 0,8 х 0,3 -0,5 мкм. Бактериялардың пішіні таяқша тәріздес немесе сопақ болады. Жылжымайтын. Спора түзбейді. Нәзік қабықша түзеді. Грамм теріс. Жұғындыда тәртіпсіз орналасады.
Дақылдануы Бруцеллалар — аэробтар. Қоректік ортаға талабы үлкен. Қоректік ортада жәй өседі (2 — 3 апта). Оларды арнайы қоректік ортада: сарыуызды — декстрозды агарда, сарысу және қан агары қосылған картоп тұрындысында (5% қой қанынан дайындалған), бауыр агарында өсіреді. Олар 37°С температурада, рН 6,8 — 7,2 өседі. Кейбір штамдардың өсуі үшін 5 — 10% С02 қажет, әсіресе алғашқыларын анықтау үшін.
Қатты қоректік ортада нәзік, майда, түссіз, томпақ, перламутр тәрізді жылтырақ S — пішінді колониялар түзеді. Кейбір факторлардың әсерінен олар диссоцирленіп, R — пішінге өтуі мүмкін. Антибиотиктердің әсерінен олар L — пішінге өтуі мүмкін. Сұйық қоректік ортада бруцеллалар біркелкі лайлылық туындатады. Бруцелланы тауық эмбрионының сарыуызды қапшығында дақылдауға болады. Бруцелланың түрлерін күкірт сутек түзуіне және бояйтын, негізінен фуксинді және тионинді орталарда өсіру арқылы нақтылауға болады.
Ферментативтік қасиеті Бруцеллалар Д — рибозаны, Д-галактозаны, аланин және аспаргинді ыдыратады. Кейбір штаммалары аминқышқылын гидролиздеу арқылы аммиак түзеді. Бруцеллалардан гиалуронидаза, каталаза, пероксидаза, липаза, фосфатаза және басқа да заттар түзіледі.

Антигендік құрылысы Бруцеллалар құрамында екі соматикалық антиген бар: А және М.

Таралуы- ұсақ және ірі қара мал.

Патогенезі Ағзаға түскеннен кейін бруцеллалар лимфа жолда-рымен лимфа түйіндеріне, қанға, сүйек майына, паренхиматозды мүшелерге жетіп, ұлпалардың ішіне орналасады. Процесс асқынған кезде бруцеллалар ұлпалардан қанға өтеді де аурудың қайтадан өршуі байқалады. Ауру буындардың ісінуімен, невралгиямен және табиғи түсікпен сипатталады.

БИЛЕТ №5
Туберкулездің микробиологиялық диагностикасының әдістері (атап айту). Туберкулезді диагностикалаудың жеделдетілген әдістерінің сипаттамасы.

Туберкулез (tuberculosis; латынша tuberculum - төмпешік) микобактериялар туғызатын жұқпалы ауру, әр түрлі ағзалар мен жүйелерді зақымдаумен сипатталады. 3 түрлі микобактериялар ауру тудырады: M.tuberculosis- адамдық түрі - ( адамдарда 92% жағдайда туберкулез тудырады), M.bovis - -(5% жағдайда), M.africanum-аралық түрі (3% жағдайда). Құрамында 70-80 пайыз май қышқылдары бар.

-Бактериоскопиялық - Циль Нильсон әдісімен бояу арқылы анықтайды. Барлық микобактериялар бояуды нашар қабылдайды. Осы әдіспен қызылға бояйды. (микроскоппен қарағанда көк фонда ол қақырық қызыл кішкентай таяқшалар болса осы микобактерия)
-Бактериологиялық әдіс – Левенштейн – Йенсен ортасында өсіреді, таза дақылды бөліп алады, биосынама жүргізеді M. hominis,bovis түрлерін ажыратады.
• Туберкулез таяқшасын зертелетін затта көбейту үшін флотация жүргізеді( қышқыл қосады және сілтілі).

-Ниацин сынамасы.Ниацинды барлық микобактериялар тузеді және рибонуклеатидке айналдыратын фермент тузеді, бірақ туберкулез таяқшасы осы ферментті тузбейді. Туберкулез таяқшасы ниацин қөрек ортасында жинақтайды. Сондықтан ортада ниацин анықтау керек. Қөрек ортанын устінен 4%спирт және 10 % цианоген бромид қосамыз, ортада ниацин болса сары түс пайда болады.

- Аллергиялық әдіс. Манту мен Пирке.

• Манту сынамасы – вакцинаны еккенде, бір ай дан кейін жүргізеді. Тері астына

туберкулин егеді, 42 сағ. Кейін инфилтратты өлшейді.Осы сынама вакцинаның әсерінен түзелетін иммунитетті теқсереді.

• Экспресс-әдіс –Прайс микродақылдар әдісі.

Жұғындыны шыныға салады, қышқылмен өңдейді және физ ерітіндімен шайып, қоректік ортаға(қанды агар) салады. 3-4 күн тұрады , одан кейін алып Циль Нильсонмен бояйды.Осылай микоколониялар түзілсе анықталады.

Әдебиеттер:

Кисленко, В.Н. Пищевая микробиология: микробиолог.безоп.сырья.: Уч. / В.Н. Кисленко, Т.И. Дячук. - М.: Инфра-М, 2017. - 192 c.
41. Кисленко, В.Н. Ветеринарная микробиология и иммунология: Практикум / В.Н. Кисленко. - СПб.: Лань, 2012. - 368 c.
42. Кисленко, В.Н. Ветеринарная микробиология и иммунология. Практикум: Учебное пособие / В.Н. Кисленко. - СПб.: Лань, 2012. - 368 c.
43. Колычев, Н.М. Ветеринарная микробиология и микология: Учебник / Н.М. Колычев, Р.Г. Госманов. - СПб.: Лань, 2014. - 624 c.
44. Колычев, Н.М. Ветеринарная микробиология и микология: Учебник / Н.М. Колычев, Р.Г. Госманов. - СПб.: Лань, 2018. - 632 c.
45. Королев, А.А. Микробиология, физиология питания, санитария и гигиена: В 2 ч. Ч. 1: Учебник / А.А. Королев. - М.: Академия, 2018. – 288

Жүктеу

Бөлісу

ЖИ арқылы жасау

Файл форматы:

docx

Басқа Басқа Басқа

22.01.2026

Жүктеу

ЖИ арқылы жасау

Жариялаған:

Юлдашова Дилдора Арибжановна

Бұл материалды қолданушы жариялаған. Ustaz Tilegi ақпаратты жеткізуші ғана болып табылады. Жарияланған материалдың мазмұны мен авторлық құқық толықтай автордың жауапкершілігінде. Егер материал авторлық құқықты бұзады немесе сайттан алынуы тиіс деп есептесеңіз,
шағым қалдыра аласыз