Міржақып Дулатұлының мұрасы – мәңгілік

Кіріспе

Қазақ халқының XX ғасыр басындағы тағдырлы кезеңінде елін оятқан, сөзін найзаға айналдырған тұлғалардың бірі – Міржақып Дулатұлы. Оның еңбектері тек әдеби мұра ғана емес, ұлттық сананы көтерген, тәуелсіздікке жетелеген тарихи қазына. Торғай даласының төсінде дүниеге келген ол – халқына үміт сәулесін сыйлаған, азаттықтың алғы шебінде жүрген қайраткер.

Міржақып Дулатұлы Әлихан Бөкейхан мен Ахмет Байтұрсынұлымен қатар жүріп, ұлттың болашағы үшін күресті. Оның мұрасы – өткеннің ғана емес, бүгінгі тәуелсіз елдің де рухани тірегі.

Негізгі бөлім

«Оян, қазақ!» – халықты серпілткен еңбек

1909 жылы Петербург қаласында жарық көрген «Оян, қазақ!» жинағы – қазақ қоғамын дүр сілкіндірген туынды. Бұл кітап алғаш шыққанда бар болғаны 3000 дана таралыммен басылып шықты, бірақ бүкіл қазақ даласына қолдан-қолға өтіп, елдің жүрегін оятты.

Жинақта Міржақып Дулатұлы халқын надандық ұйқысынан оянуға, білімге ұмтылуға, бірлікке шақыруға үндеді. Ол өлеңдерінде:

• халықтың ауыр тұрмысын суреттеді,

• елдің намысын қайрады,

• азаттықты арман етті.

Бұл кітапты оқыған қазақ жастары мен зиялылары жүректерінде жаңа бір үміт отын тұтатты. Қазақ қоғамында «Оян, қазақ!» сөзі ұлттың рухани ұранына айналды.

Алайда патша өкіметі бұл еңбектің қауіпті екенін түсінді. 1911 жылы кітапқа ресми түрде тыйым салынып, ел ішінен тәркіленді. Кітапты сақтаған адамдардың өзі қуғынға ұшырады. Бірақ қаншама тыйым салынса да, халық жүрегіндегі «оян» деген үнді ешкім өшіре алмады.

Міржақыптың осы еңбегін ғалымдар «қазақтың азаттық декларациясы» деп бағалады.

«Қазақ» газеті және журналистік қызметі

Міржақып Дулатұлы Ахмет Байтұрсынұлы, Әлихан Бөкейханмен бірге 1913 жылы «Қазақ» газетін шығарды. Бұл басылым XX ғасыр басындағы қазақ қоғамының ең ықпалды мінберіне айналды. Газет бетінде ол халықтың ең көкейкесті мәселелерін көтерді:

• жер мен тіл тағдыры,

• оқу-ағарту ісі,

• әйел теңдігі,

• ұлттық бірлік.

Газет бүкіл қазақ даласына тарап, ауыл-ауылда жұрт кезекпен оқып, пікірталастар ұйымдастырды. Міржақыптың мақалалары қарапайым да өткір тілмен жазылып, халықтың жүрегіне жетті. «Қазақ» газеті ұлттық сананы оятуда ерекше рөл атқарды, сондықтан патша өкіметі оны қатаң бақылауда ұстады. Соған қарамастан, басылым қазақ халқының азаттық жолындағы күресінің символына айналды.

«Бақытсыз Жамал» – алғашқы қазақ романы

1910 жылы жазылған «Бақытсыз Жамал» романы – қазақ әдебиетіндегі тұңғыш роман саналады. Шығармада қазақ қоғамындағы әйел теңсіздігі, әлеуметтік әділетсіздік өткір суреттелген. Жамалдың қайғылы тағдыры арқылы автор бүкіл халықтың шындығын көрсетті.

Романның құндылығы – оның реалистік сипатында. Жазушы өмірдің өзінен алынған оқиғаларды көркем тілмен жеткізіп, оқырманды терең ойға жетелейді. Бұл шығармада қазақ қыздарының еріксіз тағдыры ғана емес, ескіліктің құрсауындағы бүкіл қоғамның мәселесі айқын бейнеленді.

«Бақытсыз Жамал» тек қазақ әдебиетіне жаңа жанр – роман жанрын әкеліп қана қоймай, ұлт санасын жаңғыртуға ықпал етті. Ол кейінгі жазушыларға жол ашып, қазақ прозасының дамуына берік негіз қалады.

Ұлттық күрескердің тағдыры

Міржақып Дулатұлы – Алаш қозғалысының белсенді қайраткері, ұлты үшін бар ғұмырын арнаған азамат. Ол ұлттық күрес жолына 1905 жылдан бастап араласты. Ресейдегі бірінші революциядан кейін қазақ зиялылары елдің жер, тіл, оқу-білім мәселесін көтеріп, түрлі петициялар ұйымдастырды. Осы тұста Міржақып Әлихан Бөкейхан мен Ахмет Байтұрсынұлымен бірге ел болашағы үшін күрескерлікке қадам басты.

Әдебиет арқылы елін оятуға ұмтылған ақын 1909 жылы Петербургте «Оян, қазақ!» атты жыр жинағын бастырып шығарды. Бұл еңбек оның күрескерлік жолындағы алғашқы үндеуі болды. Жинақтағы «Қазақ халқының бұрынғы һәм бүгінгі халі», «Қазақ жерлері», «Жастарға» секілді өлеңдері елдің намысын қайрады.

1910 жылы Қазан қаласында жарық көрген «Бақытсыз Жамал» романы – қазақ әдебиетіндегі тұңғыш роман. Бұл туынды арқылы ол қоғамдағы теңсіздікті көрсетіп, әділет іздеген күрескерлік рухын жалғастырды.

Одан кейінгі жылдары Міржақып көптеген өлеңдерін жазды. Олардың ішінде:

• «Жастарға» (1909),

• «Қазақ жерлері» (1909),

• «Қазақ халқының бұрынғы һәм бүгінгі халі» (1909),

• «Шәкірттерге» (1910),

• «Азамат» (1913),

• «Терме» (1914).

Бұл өлеңдердің барлығы бір ғана мақсатқа – халықтың санасын оятуға, елді азаттыққа үндеуге бағытталды.

1913 жылы ол Ахмет Байтұрсынұлы және Әлихан Бөкейханмен бірге «Қазақ» газетін шығарды. Бұл басылымда ол елдің ең көкейкесті мәселелерін көтеріп, публицист ретінде қалыптасты.

1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін қазақ зиялылары ұлттық автономия құруды қолға алды. Осы қозғалыстың алдыңғы қатарында жүргендердің бірі – Міржақып Дулатұлы. Ол Алаш партиясының бағдарламасын жазуға атсалысты, ұлттық армия құру ісіне белсенді араласты.