МНЕМОТЕХНИКА ӘДІСІН МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ ҰЙЫМДАРДА ҚОЛДАНУ АРҚЫЛЫ БАЛА ТІЛІН ДАМЫТУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ

Кіріспе

Мектепке дейінгі кезең – баланың тілдік, когнитивтік және тұлғалық дамуының іргетасы қаланатын маңызды уақыт. Осы жаста бала қоршаған ортаны танып, өз ойын сөз арқылы жеткізуге үйренеді. Тіл – баланың ойлауын, әлеуметтік қарым-қатынасын және эмоциялық дамуын қамтамасыз ететін негізгі құрал. Сондықтан мектепке дейінгі ұйымдарда тіл дамыту жұмыстары педагогикалық үдерістің басым бағыты болып табылады.

Қазіргі таңда балалардың сөйлеу тілінде сөздік қордың шектеулілігі, байланыстырып сөйлеудің әлсіздігі, логикалық жүйелеудің жеткіліксіздігі сияқты мәселелер жиі кездеседі. Мұндай қиындықтарды шешу үшін дәстүрлі әдістермен қатар, баланың табиғи қабылдау ерекшеліктеріне негізделген инновациялық тәсілдерді қолдану қажеттілігі туындайды. Осы тұрғыда мнемотехника әдісі тіл дамытуда тиімді құрал ретінде танылып отыр.

Зерттеудің теориялық негіздері

Мнемотехника – есте сақтау, ойлау және сөйлеу процестерін дамытуға бағытталған әдістер жүйесі. Бұл ұғымның негізі көне грек мәдениетінде қалыптасып, қазіргі таңда психология мен педагогика ғылымында кеңінен қолданылады. Психолог ғалымдар Л.С. Выготский, А.Р. Лурия, Н.И. Жинкин еңбектерінде тіл мен ойлаудың өзара тығыз байланысы дәлелденген.

Психолингвистикалық тұрғыдан бала тілі визуалды қабылдауға тікелей тәуелді. Мектепке дейінгі жаста көру арқылы есте сақтау есту арқылы есте сақтаудан басым болады. Сондықтан сурет, бейне, символдар арқылы берілген ақпарат бала жадында ұзақ сақталады. Мнемотехника осы заңдылыққа сүйене отырып, сөз бен бейненің ассоциативтік байланысын қалыптастырады.

Мнемотехника әдістерінің түрлері және олардың тіл дамытудағы рөлі

Мектепке дейінгі ұйымдарда мнемотехника бірнеше негізгі әдіс арқылы жүзеге асырылады:

Мнемокесте – белгілі бір мәтіннің, әңгіме немесе өлең мазмұнының құрылымын сақтауға арналған визуалды құрал. Мнемокесте баланың логикалық ойлауын дамытып, сөйлемді ретімен құрастыруға үйретеді.

Мнеможол – оқиға желісін, әрекет реттілігін көрсететін бейнелер тізбегі. Бұл әдіс уақыттық және себеп-салдар байланыстарын меңгеруге көмектеседі.

Пиктограмма – сөздер мен ұғымдарды шартты белгілер арқылы бейнелеу тәсілі. Пиктограмма баланың абстрактілі ойлауын дамытып, күрделі ұғымдарды түсінуді жеңілдетеді.

Аталған әдістердің барлығы баланың байланыстырып сөйлеуін, сөздік қорын және грамматикалық құрылымдарды меңгеруін кешенді түрде дамытады.

Практикалық қолдану тәжірибесі

Зерттеу барысында мнемотехника әдістері мектепке дейінгі ұйымның ортаңғы және ересек топтарында тіл дамыту сабақтарына енгізілді. Сабақтарда суреттер арқылы әңгіме құрастыру, пиктограммамен өлең жаттау, мнемокесте арқылы мәтінді қайта жаңғырту жұмыстары жүргізілді.

Нәтижесінде балалардың:

• сөйлеу белсенділігі артты;

• сөздік қоры кеңейді;

• сөйлем құрау дағдысы жақсарды;

• есте сақтау және зейін тұрақтылығы күшейді.

Балалар бейнелерге сүйене отырып, өз ойын еркін жеткізе бастады, сөйлеуге деген сенімділігі артты.

Қорытынды

Мнемотехника әдісі – мектепке дейінгі жастағы балалардың тілін дамытуда ғылыми негізделген, тиімді педагогикалық құрал. Ол баланың көру, ойлау, есте сақтау және сөйлеу процестерін бірлікте дамытады. Визуалды бейнелер арқылы тіл үйрету баланың табиғи қабылдау ерекшеліктеріне сай келеді және оқу үдерісін қызықты әрі нәтижелі етеді.

Мнемотехниканы жүйелі қолдану тәрбиешінің кәсіби шеберлігін арттырып қана қоймай, баланың тілдік және танымдық дамуына оң ықпал етеді. Сондықтан бұл әдісті мектепке дейінгі білім беру жүйесінде кеңінен енгізу өзекті әрі қажетті болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Выготский Л.С. Сөйлеу және ойлау.

2. Лурия А.Р. Жоғары психикалық функциялардың дамуы.

3. Ткаченко Т.А. Мнемотехника в развитии речи дошкольников.

4. Лыкова И.А. Развитие речи детей дошкольного возраста.

5. Қазақстан Республикасының мектепке дейінгі білім беру стандарты.