ӘОЖ 37.004.853

МҰҒАЛІМ ҚЫЗМЕТІНДЕ БІРЛЕСКЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ПЕДАГОГИКАСЫ ЖӘНЕ ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ

Ахмаханова С.Б. – ТП-25-13к1 тобының студенті

Төлешова А.Ә. - п.ғ.м., аға оқытушы

Қазіргі ғылыми зерттеулерде білім беруді цифрлық трансформациялау ақпараттық ресурстардың дамуына байланысты оқу қызметінің мақсаттарын, мазмұнын, ұйымдастыру формалары мен әдістерін жүйелі түрде жаңарту ретінде анықталады. Жасанды интеллекттің (ЖИ) дамуына қатысты зор үміт күттіретін перспективалар авторлар тарапынан басқару тиімділігін арттыру және оқытуды дараландыру, білім беру үдерісін оңтайландырудың жаңа мүмкіндіктерімен байланыстырылып отыр. Бұл мүмкіндіктерді іске асыру педагогикалық қызметкерлердің ЖИ технологияларын қолдана білу қабілеттеріне тікелей тәуелді [1].

Зерттеушілер цифрландырудың негізгі қиындықтарының бірі ретінде жасанды интеллект құралдарының қарқынды дамуы осы бағытта педагог кадрларды даярлау қарқынын едәуір басып озғанын бірауыздан атап өтеді (S.S. Zhumasheva мен A.A. Bitleuov). Осыған байланысты білім беру саласы мамандарын жасанды интеллект технологиялары негізінде мектеп оқушылары мен студенттермен жұмыс істеу әдіснамасына сапалы әрі уақтылы оқыту, білім беру үдерісін ұйымдастыруда ЖИ құралдарын қолдану, сондай-ақ әртүрлі оқу пәндерін ЖИ негізінде оқыту әдістемелерін әзірлеу мәселесінің өзектілігі нанымды түрде негізделеді[2].

Мәселені қою. Педагогтардың жасанды интеллект құралдарын қолдану саласындағы цифрлық құзыреттерін жаңарту міндеттерін шешуде білім қызметкерлерінің біліктілігін арттыру ұйымдарының негізгі рөлін атап өту қажет. Алайда бұл ұйымдар да әдістемелік тұрғыдан ЖИ-нің дидактикалық әлеуетін кәсіби міндеттерді шешуде дұрыс қолдана алатын мамандарды дайындау үшін өз тәсілдері, мазмұны, технологиялары мен даярлау формаларын қайта қарауды қажет етеді. Педагогтарды ЖИ ресурстарын пайдалану техникалық дағдыларына үйрету барысында білім беруді цифрлық трансформациялау концептуалды бағыттарын нақтылау маңызды.

Зерттеу мәселелері. Ақылды цифрлық платформалармен өзара әрекеттесу жағдайында педагогтарға білім беру субъектілері – мұғалім, оқушы және жасанды интеллект – арасындағы тиімді өзара әрекеттесуді қамтамасыз ететін әдістемелік қолдауды көрсету жолдарын қарастыру маңызды болып табылады. Қазіргі зерттеулерді талдау көрсеткендей, білім беруді цифрландыруда тұлғаға бағытталған гуманистік негіздер басымдыққа ие. Осы тұрғыдан мұғалімнің білім беру практикасында ЖИ енгізілген жағдайда жұмыс жасау мүмкін әдістемелік негіз ретінде бірлескен шығармашылық рефлексивтік педагогикасын талдау және интеллектуалды жүйелермен өзара әрекеттесу кезінде оқу үдерісін ұйымдастырудағы шығармашылық әдістемелерді меңгеруге педагогтарға көмек көрсету жолдарын нақтылау тиімді болады.

Болжам ретінде ұсынылатын тұжырым: ЖИ технологияларын үйрету барысында педагогтардың кәсіби біліктілігін арттыру әдістері бірлескен шығармашылық педагогикасының рефлексивтік позицияларына негізделгенде, білім беру үдерісіне қатысушылар – мұғалім, оқушы және ЖИ арасындағы қатынастарды үйлестіріп, ЖИ құралдарын мақсатты және нәтижелі қолдану кәсіби дағдыларын дамытуға ықпал етеді.

Зерттеудің мақсаты – педагогтарды әдістемелік қолдау тәжірибесін жинақтау, бұл тәжірибе бірлескен шығармашылық педагогикасының әлеуетін методологиялық негіз ретінде пайдалана отырып, жасанды интеллект құралдарымен өзара әрекеттесу жағдайында оқытуды жүзеге асыру үшін қажет кәсіби құзыреттерді дамытуға бағытталған.

Зерттеу әдістері: Жұмыста ғылыми-әдістемелік көздерді талдау, кіріктірілген бақылау және практикалық тәжірибені талдау әдістері қолданылды.

Зерттеу нәтижелері:

Адам мен жасанды интеллекттің білім беру серіктестігі жағдайында педагогтардың кәсіби құзыреттерін зерттейтін ғылыми көздерді талдау З.М.Жиембаев пен М.Т.Бқан еңбектері негізгі ЖИ-құзыреттердің қатарына мыналарды анықтауға мүмкіндік берді:

• оқушылардың тест нәтижелеріне байланысты оқу мазмұнын өзгерту үшін ЖИ-ді пайдалану;

• оқу мазмұнының ретін, күрделілігін, оқу қарқынын меңгеру деңгейіне қарай икемді өзгерту;

• тақырыпқа және күрделілік деңгейіне сәйкес мәтіндік материалдарды таңдау, оқушылардың қызығушылығы, қажеттілігі мен қабілеттеріне қарай жаттығулар мен тапсырмалар әзірлеу;

• оқыту процесінде оқушылардың оқу сұраныстарына сәйкес сапалы және уақтылы кері байланыс қамтамасыз ету З.М.Жиембаев пен М.Т.Бақан зерттеулерінде [3].

Сонымен қатар, цифрландыру жағдайындағы қазіргі заманғы білім берудің жаңартылған мақсаттарының бірі ретінде авторлар тұлғалық интеллекттің дамуын атап көрсетеді. Ол қазіргі адамның сүйенетін барлық интеллект түрлерінің синтезі ретінде түсіндіріледі: когнитивтік немесе логикалық, эмоциялық, әлеуметтік, мәдени, моральдық-этикалық. Зерттеулерде ЖИ енгізу жағдайында тұлғаны қалыптастыру және дамыту ортасының (конвергенттік желілік білім беру ортасы) адамға бағдарланушылығын сақтау маңыздылығына ерекше назар аударылады.

Зерттеушілер қазіргі таңда «әлсіз жасанды интеллектпен» өзара әрекеттесу жағдайында, сондай-ақ болашақта «күшті жасанды интеллектпен» жұмыс істеуде, гуманитарлық білім беру парадигмасының негіздеріне сүйену қажет екеніне назар аударады. Бұл парадигма субъект–субъектілік қатынастарды қалыптастырып, оқушы тұлғасының және педагог тұлғасының дамуына ынтымақтастық пен бірлескен шығармашылық жағдайында басымдық береді[4]..

Осыған байланысты жасанды интеллектке негізделген оқу үдерісінің дидактикалық қағидаттарын, педагогтің рөлі мен функцияларын тұлғалық-бағдарлы көзқарас тұрғысынан нақтылау мақсатында, оқушыны ғана емес, мұғалімді де өз тәжірибесін қайта пайымдауға бағыттайтын, жаңартатын, өзгеруге және түрленуге үйрететін педагогика сотворчестваға жүгіну маңызды болып табылады.

Білім беру тәжірибесі қазіргі кезеңде педагогика сотворчества әрбір адамды ақпараттық-роботтандырылған, жасанды интеллекті бар жүйелермен бәсекеге түсе алатын ғана емес, сондай-ақ өздерінің креативті қасиеттері мен құзыреттіліктері бойынша олардан жақын және алыс болашақта да асып түсе алатын субъект ретінде дамытудың ерекше маңызға ие екенін көрсетеді [5].

Қорытындылай келе Цифрлық тасымалдау жағдайында білім беру жүйесінің міндеттерін шешу үшін маңызы зор кәсіби құзыреттіліктерді жаңартуға ықпал ететін біліктілікті арттыру әдістемелерін зерттеуге бағытталған зерттеуіміз қосымша кәсіби білім беру жобалары мен бағдарламаларын кешенді түрде біріктірудің маңыздылығын көрсетті. Мұндай бағдарламалардың мазмұны педагог қызметкерлерге арналған сатылы рефлексияға негізделген сотворчество практикумдарын қамтиды:

ретроспективті рефлексия (алдыңғы тәжірибені талдау), ситуативті рефлексия (қазіргі практикаларды талдау), перспективті рефлексия (анықталған кемшіліктерге сүйене отырып, өзін-өзі түзетуге және оқыту тәжірибесіне өзгерістер енгізуге арналған жоспар құру).

Анықталған сын-қатерлер мен даму нүктелерінің негізінде педагог кәсіби тұрғыда дамиды, жасанды интеллектінің жаңа құралдарын меңгереді және педагогикалық әрі цифрлық технологиялардың өзара байланысына негізделген білім беру үдерісінің субъектілері арасындағы қарым-қатынас түрлерінің жаңару жағдайында жаңашыл тәсілдерді қолдануды үйренеді[6]..

Әдістемелік қолдау жобасы аясында педагогтерді оқытуды ұйымдастырудың айқындалған ерекшеліктері білім берудің цифрлық трансформациясына қатысушылар арасындағы рефлексивті-дамытушы қатынастарды қалыптастыратын педагогика сотворчества ресурстарын одан әрі зерттеу қажеттігін көрсетеді. Бұл үдерісте интерактивтіліктің техникалық және дидактикалық қасиеттерінің арқасында жасанды интеллект мұғалім мен оқушы үшін білім беру міндеттерін шешуде қосымша әмбебап ассистентке айналып, білім сапасын арттырудың маңызды ресурсы ретінде қызмет етеді.

Әдебиеттер тізімі

1. Tagayeva A. Білім берудегі жасанды интеллект // Eurasia Science. – 2025. – № 1. – 78–84-бб.

2. Zhumasheva S.S., Bitleuov A.A. Жоғары оқу орындарында педагогикалық қызметті жетілдіру құралы ретіндегі жасанды интеллект // Research Result. Pedagogy and Psychology. – 2025. – № 2. – 41–49-бб.

3. Moldashev K., Sakhimbekov B. Determinants of teachers’ adoption of artificial intelligence: Evidence from Kazakhstan // Eurasian Journal of Educational and Behavioral Sciences. – 2025. – № 1. – 45–59-бб.

4. Smagulov Y., Zhiembayev Z., Bokan M. Artificial intelligence in education: impact, applications and future prospects // Bulletin of KazNPU. Pedagogical Series. – 2025. – № 3. – P. 23–31.// Bulletin of KazNPU. Pedagogical Series. – 2025. – № 3. – 23–31-бб.

5. Alkenova G. Мұғалімдердің цифрлық сауаттылығы мен кәсіби құзыреттілігін арттырудағы жасанды интеллекттің рөлі // Eurasia Science. – 2024. – № 4. – 96–102-бб.

6. Sarmuldieva B. Жасанды интеллектті интеграциялау жағдайында мұғалімдердің үздіксіз кәсіби дамуы // Eurasia Science. – 2025. – № 3. – 134–140-бб.