НАНОТЕХНОЛОГИЯНЫҢ МЕДИЦИНА САЛАСЫНДАҒЫ МАҢЫЗЫ МЕН БОЛАШАҒЫ

І.Жансүгіров атындағы Жетісу университетінің Zhansugurov College - і

Бигалымова Д.К., химия пәні оқытушысы

Аңдатпа

Бұл мақалада нанотехнологияның медицина саласындағы қолданылуы, оның адам денсаулығын сақтау мен ауруларды емдеудегі мүмкіндіктері қарастырылады. Қазіргі уақытта нанотехнологиялар диагностиканың дәлдігін арттыруға, дәрілік заттарды мақсатты жеткізуге және күрделі ауруларды емдеуге мүмкіндік беріп отыр. Сонымен қатар аталған технологияның артықшылықтары мен болашақ даму бағыттары талданады.

Түйін сөздер: нанотехнология, нанобөлшектер, медицина, диагностика, биотехнология, наномедицина.

Кіріспе

Ғылым мен техниканың қарқынды дамуы адамзат өміріне көптеген жаңалықтар әкелді. Солардың ішіндегі ең маңызды жетістіктердің бірі – нанотехнология. Нанотехнология қазіргі заман ғылымының ең перспективалы бағыттарының бірі болып саналады. Бұл технология заттарды атомдық және молекулалық деңгейде зерттеп, басқаруға мүмкіндік береді.

«Нано» сөзі грек тілінен аударғанда «ергежейлі» деген мағынаны білдіреді. Ғылыми тұрғыдан алғанда 1 нанометр метрдің миллиардтан бір бөлігіне тең. Осындай өте кішкентай өлшемдегі материалдардың қасиеттері кәдімгі заттардан өзгеше болады. Сондықтан ғалымдар нанобөлшектерді медицинада, электроникада, энергетикада және өндірісте кеңінен қолдануға ұмтылуда.

Қазіргі таңда медицина саласы нанотехнологияны ең белсенді пайдаланып отырған бағыттардың бірі болып табылады. Себебі көптеген ауруларды ерте анықтау мен тиімді емдеу мәселесі әлемдік денсаулық сақтау жүйесінің басты міндеттерінің қатарына жатады.

Зерттеу мақсаты

Нанотехнологияның медицина саласындағы қолданылу ерекшеліктерін зерттеу және оның адам денсаулығын жақсартудағы рөлін анықтау.

Зерттеу міндеттері

• Нанотехнология ұғымын ғылыми тұрғыдан сипаттау;

• Нанотехнологияның медицинадағы негізгі қолданылу бағыттарын талдау;

• Нанобөлшектердің диагностика мен емдеудегі мүмкіндіктерін анықтау;

• Наномедицинаның артықшылықтары мен болашақ даму перспективаларын қарастыру.

Зерттеу әдістері

Ғылыми әдебиеттерді талдау, салыстырмалы зерттеу, деректерді жинақтау және сараптау әдістері қолданылды.

Негізгі бөлім

Нанотехнология туралы жалпы түсінік

Нанотехнология – атомдар мен молекулаларды басқару арқылы жаңа материалдар мен құрылғылар жасауға мүмкіндік беретін ғылым саласы. Бұл бағыттың негізін қалаушылардың бірі америкалық физик Ричард Фейнман болып есептеледі. Ол 1959 жылы «Төменде орын жеткілікті» атты баяндамасында болашақта заттарды атом деңгейінде басқару мүмкіндігі туралы айтқан болатын.

Кейінгі жылдары ғылымның дамуы бұл болжамның шындыққа айналуына мүмкіндік берді. Бүгінде нанотехнология медицина, химия, биология және инженерия ғылымдарымен тығыз байланыста дамып келеді. Нанобөлшектердің өлшемі өте кішкентай болғандықтан, олар адам ағзасындағы жасушалар мен ұлпаларға оңай ене алады. Осы қасиет оларды медицинада қолдануға үлкен мүмкіндік береді.

Нанотехнологияның медицинадағы қолданылуы

Медицинадағы нанотехнологияның негізгі бағыты – ауруларды ерте анықтау және тиімді емдеу.

Қазіргі таңда дәрілік препараттардың көпшілігі ағзаға енгізілгеннен кейін бүкіл денеге таралады. Соның нәтижесінде дәрінің пайдалы әсерімен қатар жанама әсерлері де байқалады. Ал нанотехнология негізінде жасалған дәрілік тасымалдаушылар препаратты нақты ауру орналасқан аймаққа жеткізуге мүмкіндік береді.

Мысалы, қатерлі ісік ауруларын емдеуде нанобөлшектер арқылы дәріні ісік жасушаларына тікелей жеткізу технологиясы қолданылып жатыр. Бұл сау жасушалардың зақымдануын азайтып, емдеу тиімділігін арттырады.

Сонымен қатар нанотехнология жүрек-қан тамырлары ауруларын, қант диабетін және жүйке жүйесі ауруларын емдеуде де маңызды рөл атқарады.

Нанодиагностика мүмкіндіктері

Нанотехнологияның маңызды жетістіктерінің бірі – ауруларды ерте кезеңде анықтау мүмкіндігі.

Көптеген аурулар бастапқы кезеңде анықталмаса, оларды емдеу күрделене түседі. Сондықтан диагностика сапасын арттыру медицинадағы негізгі міндеттердің бірі болып табылады.

Наносенсорлар деп аталатын арнайы құрылғылар адам ағзасындағы өзгерістерді өте жоғары дәлдікпен анықтай алады. Олар қан құрамындағы вирустарды, бактерияларды немесе қатерлі ісік жасушаларын ерте кезеңде анықтауға мүмкіндік береді.

Нанодиагностиканың көмегімен:

• қатерлі ісік ауруларын ерте анықтауға;

• жұқпалы ауруларды тез диагностикалауға;

• генетикалық өзгерістерді бақылауға;

• ағзадағы биохимиялық процестерді зерттеуге болады.

Мұндай технологиялар адам өмірін сақтап қалу мүмкіндігін арттырады.

Нанотехнологияның артықшылықтары

Нанотехнологияның медицинадағы басты артықшылықтары:

Біріншіден, емдеу дәлдігі жоғарылайды. Дәрілік заттар қажетті аймаққа ғана жеткізіледі.

Екіншіден, дәрілердің жанама әсерлері азаяды. Себебі препарат бүкіл ағзаға емес, ауру ошағына бағытталады.

Үшіншіден, ауруларды ерте анықтау мүмкіндігі артады. Бұл емдеу нәтижесінің тиімді болуына ықпал етеді.

Төртіншіден, күрделі хирургиялық операциялардың санын азайтуға мүмкіндік береді.

Бесіншіден, медициналық зерттеулердің жаңа бағыттарын дамытуға жол ашады.

Нанотехнологияның даму болашағы

Ғалымдардың болжамы бойынша, алдағы онжылдықтарда наномедицина денсаулық сақтау жүйесінің маңызды бөлігіне айналады. Болашақта адам ағзасында жұмыс істейтін микроскопиялық нанороботтар жасалуы мүмкін. Олар қан тамырлары арқылы қозғалып, ауру жасушаларды анықтап, қажетті дәріні жеткізеді деп күтілуде.

Сонымен қатар жасанды мүшелер жасау, зақымданған ұлпаларды қалпына келтіру және генетикалық ауруларды емдеу бағыттарында да нанотехнологияның мүмкіндіктері кеңейіп келеді. Кейбір зерттеулер наноматериалдардың сүйек пен тері жасушаларының қалпына келу процесін жылдамдататынын көрсетуде. Бұл болашақта регенеративті медицинаның дамуына үлкен серпін беруі мүмкін.

Нанотехнологияның қауіптері мен мәселелері

Кез келген жаңа технология сияқты нанотехнологияның да белгілі бір қауіптері бар.Нанобөлшектердің адам ағзасына ұзақ мерзімді әсері толық зерттелмеген. Кейбір ғалымдар олардың қоршаған ортаға немесе адам денсаулығына ықтимал әсерін қосымша зерттеу қажеттігін айтады.

Сондықтан нанотехнологияларды қолдану барысында қауіпсіздік талаптарын сақтау және ғылыми бақылауды күшейту маңызды. Сонымен қатар мұндай технологияларды дамыту үлкен қаржылық шығындарды талап етеді. Бұл кейбір елдерде олардың кеңінен таралуын баяулатуы мүмкін.

Қорытынды

Қорытындылай келе, нанотехнология қазіргі ғылымның ең маңызды және болашағы зор бағыттарының бірі болып табылады. Оның медицина саласындағы мүмкіндіктері адам денсаулығын сақтауда ерекше рөл атқарады. Нанотехнологияның көмегімен ауруларды ерте анықтау, дәрілік препараттарды дәл жеткізу және күрделі ауруларды тиімді емдеу мүмкіндігі артып келеді.

Сонымен қатар наномедицина болашақта денсаулық сақтау жүйесін жаңа деңгейге көтеруге ықпал етуі мүмкін. Сондықтан бұл саланы әрі қарай дамыту, ғылыми зерттеулер жүргізу және қауіпсіздігін қамтамасыз ету қазіргі ғылымның маңызды міндеттерінің бірі болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Drexler K. Engines of Creation: The Coming Era of Nanotechnology. – New York, 1986.

2. Freitas R. Nanomedicine. – Landes Bioscience, 2003.

3. Bhushan B. Springer Handbook of Nanotechnology. – Springer, 2017.

4. Kumar C. Nanotechnology and Nanomaterials in Medicine. – Wiley, 2020.

5. Жұмаділов Қ. Нанотехнология негіздері. – Алматы, 2018.