Айшат Джумагазиева

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің магистранты

Ғылыми жетекшісі:

тарих ғылымдарының докторы, профессор

Қалқаман Тұрсынұлы Жұмағұлов

НЕГЕ КӨШПЕНДІЛЕР АРМИЯСЫ ӘЛЕМДІ ТАҢҒАЛДЫРДЫ?

Ғасырлар бойы көшпелі әскерлер әлемдегі ең қуатты мемлекеттердің арасында қорқыныш пен таңданыс тудырды. Рим империясы, Қытай, Таяу Шығыс және ортағасырлық Еуропа дала халықтарының әскери күшімен бірнеше рет қақтығысты. Ғұндар, түріктер, моңғолдар және басқа да көшпелі тайпалар ұлан-ғайыр империялар құрып, дүниежүзілік тарихтың бағытын өзгерте алды. Бірақ көшпелі әскерлер неге сонша тиімді болды? Олардың сыры неде еді?

Көшпелі халықтардың дала тұрмысының қатал жағдайында дамыған бірегей әскери дайындық жүйесі болғанын тарих көрсетеді. Дала тұрғындары үшін жылқылар көлік құралы ғана емес, күнделікті өмірдің бір бөлігі болған. Ерте жастан ер балалар атқа мінуді, садақ атуды және табиғаттың қатал жағдайларда аман қалуды үйренді. Сондықтан көптеген көшпенділер жас кезінде тәжірибелі жауынгерге айналды.

Дала әскерлерінің басты артықшылығы ұтқырлық болды. Отырықшы мемлекеттердің әскерлері баяу қозғалып, ауыр жаяу әскерге сүйенсе, көшпелі әскерлер аз уақыттың ішінде үлкен қашықтықты еңсере алатын. Олардың атты әскерлері жау территориясында кенеттен пайда болып, соққы беріп, дәл солай тез жоғалып кететін. Сюрприз көшпелілердің ең қауіпті қаруының біріне айналды.

Бұл әсіресе ғұндар мен Аттила дәуірінде айқын көрінді. Майдандық шайқастарды ұйымдастыруға дағдыланған римдік легиондар атты әскерлердің жылдам шабуылының тактикасына дайын болмады. Ғұндар ұзаққа созылған шайқастарды болдырмай, маневрлік соғыс жүргізді. Олар үнемі бағытын өзгертіп, жауды қоршап алып, құрама садақтар арқылы алыс қашықтықтан соққы берді.

Шыңғыс ханның моңғолдары кейін осындай амалдарды қолданды. Олардың әскері әлемдегі ең тәртіпті және ұйымдасқан әскерлердің бірі болып саналды. Моңғолдар жоғары жылдамдықты сақтай отырып, ұлан-ғайыр аумақтарда күрделі әскери қимылдарды жүргізе алды. Тарихшылар дәл осы ұтқырлық пен дәл үйлестіру моңғол әскерін іс жүзінде жеңілмейтін етіп жасағанын атап өтеді.

Дала әскерлерінің маңызды сипаттарының бірі барлау болды. Көшпелілердің кеме қатынасы тамаша болды, жау туралы мәліметтерді тез жинап, әлсіз жақтарын пайдалана білді. Олар жорықтарға шықпас бұрын аумақты, жолдарды, су көздерін, жау әскерлерінің орналасуын мұқият зерттеді.

Оның үстіне көшпелілер психологиялық қысымды белсенді қолданды. Дала әскерінің жай ғана жақындауы халық пен билеушілер арасында дүрбелең туғызды. Ғұндар немесе моңғолдардың жауыздығы туралы қауесет әскерлердің өзінен де тез тарады. Көптеген қалалар жойылып кетпеу үшін шайқассыз берілуді жөн көрді.

Алайда көшпенділерді тек жойқын деп қарау қателік болар еді. Қазіргі көптеген тарихшылар дала империяларының әлемдік өркениеттің дамуында орасан зор рөл атқарғанын атап көрсетеді. Олар тек соғыс жүргізіп қана қойған жоқ, сонымен қатар Шығыс пен Батыс арасындағы сауда, мәдени байланыстар мен технологиялар алмасуды жеңілдетті. Мысалы, Шыңғыс ханның Моңғол империясы Жібек жолы арқылы саудагерлердің қауіпсіз өтуіне жағдай жасады. Бұл Еуропа мен Азия арасындағы экономикалық және мәдени байланыстарды нығайтты. Сол сияқты ғұндар да Еуропаның саяси картасына айтарлықтай ықпал етіп, Ұлы көшті жеделдете түсті.

Қазақ тарихшысы Қалқаман Тұрсынұлы Жұмағұлов көшпелілер өркениетінің әлемдік тарихтың маңызды бөлігі болып, Еуразияның дамуына орасан зор үлес қосқанын атап өтті. Ғалымның пікірінше, әртүрлі мәдениеттер мен мемлекеттердің өзара әрекеттесуінің бірегей үлгісін жасаған дала халықтары.

Бір қызығы, көшпелілердің әскери өнерінің көптеген элементтері күні бүгінге дейін қолданылып келеді. Әскерлердің жоғары ұтқырлығы, жылдам ақпарат беру, маневрлік тактиканы қолдану және психологиялық қысым қазіргі армияның негізгі қағидалары болып қала береді.

Көшпелі халықтардың тарихы әскердің күші тек жауынгерлердің санына немесе қару-жарақ деңгейіне байланысты емес екенін көрсетеді. Тәртіп, жылдамдық, жағдайларға бейімделу қабілеті және стратегиялық ойлау қабілеті әлдеқайда маңызды. Дәл осы қасиеттер көшпелілерге ғасырлар бойы өз дәуірінің ең қуатты мемлекеттерін таң қалдырып, жеңуге мүмкіндік берді.

Бүгінде дала империяларының тарихына деген қызығушылық артып келеді. Көшпелілер жай ғана жаулап алушылар емес, адамзаттың дамуына зор ықпал еткен бірегей өркениеттің жасаушылары деген тұжырымға зерттеушілер көбейіп келеді. Дәл осы себепті көшпелі әскерлер әскери күштің, еркіндіктің және әлемдік тарихтың бағытын өзгертуге керемет қабілеттіліктің символы болып қала береді.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Қалқаман Тұрсынұлы Жұмағұлов. Көшпелілер өркениетінің тарихын зерттеу.

2. Л.Н. Гумилев. «Сюннулар».

3. Рашид ад-Дин. «Шежірелер жинағы».

4. Британ энциклопедиясы: Көшпелі империялар және Моңғол армиясы.