ҚАЗАҚ ТІЛІ САБАҒЫНДА ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫ ДАМЫТУ МЕН ОЛИМПИАДАЛЫҚ ДАҒДЫЛАРДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ИНТЕГРАЦИЯЛЫҚ МОДЕЛІН ҚОЛДАНУ

Естемесова Сәнім Барлықбайқызы

қазақ тілі мен әдебиет пәнінің оқытушысы,

«DARA» қыздар мектеп-интернаты,

Астана қ., Қазақстан

Аңдатпа: Бұл мақалада қазақ тілі сабақтарында құндылықтарды дамытумен қатар оқушылардың олимпиадалық дағдыларын қалыптастырудың интеграциялық моделін қолдану жолдары қарастырылады. Интеграциялық модель – оқыту мазмұнын құндылықтық, танымдық, тілдік және олимпиадалық бағыттармен бірлікте ұйымдастыруды көздейтін тиімді әдістемелік жүйе. Мақалада құндылықтарды білім мазмұнына кіріктірудің теориялық негіздері, әдістемелік ұстанымдары және практикада қолдану тетіктері ұсынылады. Сондай-ақ мұғалімдерге арналған нақты жұмыс түрлері мен тиімді әдіс-тәсілдер беріледі.

Түйін сөздер: қазақ тілі сабағы, құндылықтарды дамыту, олимпиадалық дағдылар, интеграциялық модель, әдістеме, практика, аналитикалық ойлау, білім беру, шығармашылық, тұлғалық даму.

Қазіргі өркениеттің дамуы, ақпараттық қоғамның қалыптасуы, цифрландыру үдерістерінің жеделдеуі білім беру жүйесіне жаңа талаптар қойып отыр. Қоғамға тек білімді ғана емес, сонымен қатар ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды игерген, рухани дүниесі бай, өз ойын дәлелді және жүйелі жеткізе алатын, күрделі мәселелерді шығармашылықпен шеше алатын тұлға қажет. ХХІ ғасыр құзыреттіліктері – сыни ойлау, коммуникация, ынтымақтастық, ақпаратпен жұмыс, зерттеушілік қабілет – білім беру мазмұнының негізгі өзегіне айналды. Осыған байланысты қазақ тілі пәнін оқыту да тек тілдік нормаларды меңгерту шеңберінде қалмай, оқушыны жан-жақты дамытатын, оның тұлғалық қасиеттерін қалыптастыратын интегративті ортаға айналуы тиіс. [4] Жаңартылған білім беру мазмұнының негізгі компоненттерінің бірі – құндылықтарға бағытталған білім беру. «Мәңгілік Ел» идеясы аясында енгізілген құндылықтар – патриотизм, құрмет, ынтымақтастық, еңбекқорлық, ашықтық, өмір бойы білім алу – қазақ тілі сабағында табиғи түрде жүзеге асады. Себебі тіл – тек қарым-қатынас құралы ғана емес, ол – ұлттық мәдениеттің, дүниетанымның, руханияттың өзегі. Демек, тілді оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік қасиеттерін дамыту, ұлттық болмысын нығайту – пәннің тікелей міндеті. Сонымен бірге, қазақстандық білім беру жүйесінде оқушылардың пәндік олимпиадаларға қатысуы, дарындылықты дамыту, ғылыми ізденіске баулу үлкен мәнге ие болып отыр. Қазақ тілі бойынша олимпиадаларға дайындық күрделі лингвистикалық материалдарды терең түсінуді, мәтінді талдаудың жоғары деңгейін, тілдік құбылыстарды ғылыми тұрғыда дәлелдеуді талап етеді. Олимпиадалық тапсырмалар – тек білімді тексеру емес, ол – оқушының логикалық, зерттеушілік, аналитикалық ойлау дағдыларын дамытатын зияткерлік құрал. [3] Осы екі бағытты – құндылықтық тәрбие мен олимпиадалық дағды қалыптастыруды – бір-бірінен бөлек жүргізу оқыту сапасын төмендетеді. Себебі оқушы тұлғасы – тұтас жүйе, оның рухани дамуы мен интеллектуалдық өрлеуі бір-бірімен тығыз байланысты үдерістер. Осы тұрғыда интеграциялық модель, яғни пәндік білімді, құндылықтарды, зерттеушілік және олимпиадалық дағдыларды біртұтас жүйеде дамыту – педагогикалық инновациялардың маңызды бағытына айналып отыр.

Интеграциялық модельдің негізгі ерекшелігі – оқытудың әр элементін өзара толықтырып, үйлесімді түрде ұйымдастыру. Бұл модельде сабақ мақсаты, мазмұны, әдістері, тапсырмалары және бағалау жүйесі бір-бірімен байланыстырылады. Мәселен, сабақтың тақырыбы етістіктің шақтары болса, құндылық – «еңбекқорлық» болуы мүмкін, ал олимпиадалық тапсырма – шақтық мағынаның контекстік қолданылуына талдау жасау. Мұндай тәсіл оқушыны көпқырлы түрде дамытады: ол әрі құндылықты меңгереді, әрі тілдік білімін тереңдетеді, әрі логикалық тапсырмаларды орындауға дағдыланады. [1]

Қазақ тілі пәні мұғалімдерінің тәжірибесі көрсеткендей, сабаққа құндылықтарды енгізу оқушылардың пәнге қызығушылығын арттырады, оқу уәжін күшейтеді, олардың сынып ішіндегі қарым-қатынасы жақсарады. Ал олимпиадалық тапсырмалар оқушылардың ойлауын дамытудың тиімді құралы болып табылады. Егер осы екі бағытты бір жүйеге біріктірсек, оқу процесінің сапасы артады, сабақ мазмұны жаңарып, оқушының жеке қабілетін ашуға мүмкіндік туады. [10]

Қазақ тілі сабағында құндылықтарды дамыту мен олимпиадалық дағдыларды қалыптастырудың интеграциялық моделін қолданудың әдістемесі оқыту мазмұнын, тапсырмалар жүйесін және сабақ құрылымын біртұтас ұйымдастыруға негізделеді. Әдістеменің негізгі мақсаты – оқушының тілдік құзыретін арттыра отырып, оның адамгершілік қасиеттерін, ұлттық құндылыққа құрметін және талдау, дәлелдеу, логикалық ойлау секілді жоғары деңгейлі дағдыларын дамыту. Сабақта пайдаланылатын мәтіндер оқушының ұлттық-мәдени танымын кеңейтетін, моральдық-этикалық құндылықтарды түсіндіретін мазмұннан таңдалады. Мәтінді талдау барысында оқушылар кейіпкерлердің әрекетіне баға береді, оқиға мазмұнын құндылықтармен байланыстырады, өз пікірін дәлелмен білдіреді. Бұл тәсіл олардың ойлау мәдениетін дамытады. [8]

Олимпиадалық дағдыларды қалыптастыру үшін сабаққа күрделі лингвистикалық, морфологиялық, синтаксистік және стилистикалық талдау тапсырмалары енгізіледі. Оқушылар сөзжасамдық ерекшеліктерді анықтау, сөйлемнің құрылымын талдау, стильдік реңкті дәлелдеу, мағыналық айырмашылықтарды табу сияқты жаттығулар орындайды. Сондай-ақ олимпиада форматына жақын ашық сұрақтар, дәлелді жауапты талап ететін мәтіндік тапсырмалар, салыстыруға және қорытынды жасауға бағытталған аналитикалық жұмыстар беріледі. Мұндай тапсырмалар оқушының логикалық ойлауын, дәлелді пайымдау қабілетін және тіл нормаларын терең түсінуін қалыптастырады. [7]

Интеграциялық модельді қазақ тілі сабағында практикада қолдану ең алдымен сабақ мазмұнына құндылық пен тілдік тапсырманы қатар енгізуден басталады. Мұғалім әр тақырыпқа сәйкес оқушылардың адамгершілік, жауапкершілік, еңбекқорлық, ынтымақтастық сияқты құндылықтарды түсінуіне мүмкіндік беретін мәтін немесе ситуация ұсынады. Осы мәтінмен жұмыс барысында оқушылар тілдік нормаларды ғана талдамай, кейіпкер әрекеті арқылы құндылық мәнін ашып, өз көзқарастарын дәлелдейді. Бұл тәсіл оқушылардың ойлауын нақты, жүйелі бағытта дамытады. [5]

Практикада модельді қолданудың тиімді жолдарының бірі — күрделі деңгейлі тапсырмаларды пайдалану. Бір тапсырмада оқушылар мәтін мазмұнын түсініп, оның тілдік ерекшеліктерін анықтап, кейін сол мәтіндегі құндылықты дәлелдеуі керек. Мысалы, сөйлемді синтаксистік талдау жасап болған соң, сол сөйлемнің кейіпкер мінезін қалай сипаттайтынын түсіндіру тапсырмасы беріледі. Бұл бір тапсырма арқылы екі мақсатқа жетуге мүмкіндік береді: тілдік дағдыны жақсарту және құндылықтық ой қалыптастыру. [3]

Сабақта олимпиадалық дайындыққа арналған нақты элементтер де қолданылады. Мұғалім үнемі мазмұнды сұрақтар, дәлелді жауапты талап ететін тапсырмалар, салыстыру, қорытынды жасау сияқты аналитикалық жұмыстар береді. Мысалы, оқушыларға екі мәтінді салыстырып, қандай құндылық ортақ екенін және оны қандай тілдік тәсілдер арқылы жеткізгенін көрсету тапсырылады. Мұндай жұмыс оқушылардың логикалық ойлауын және олимпиадалық талапқа сай мәтінді терең талдау қабілетін дамытады. Практикада топтық жұмыс та маңызды орын алады. Оқушылар бірігіп талдау жасап, ортақ пікір шығарып, дәлел келтіреді. Бұл олардың ынтымақтастық, сыйластық сияқты құндылықтарын қалыптастырып, тілдік қарым-қатынас қабілетін арттырады. Сабақ соңында қысқа рефлексия жүргізіледі: оқушылар бүгін қандай құндылықты түсінгенін және қандай тілдік дағдыны меңгергенін айтады. Мұндай өз-бағалау тәсілі оқу қызметін саналы түрде басқаруға үйретеді. [2]

Жалпы алғанда, интеграциялық модельді практикада қолдану сабақтың мазмұнын байытып, оқушылардың пәнге қызығушылығын арттырады, әрі құндылықтық түсінуді де, олимпиадалық дайындығын да бір уақытта дамытуға мүмкіндік береді. [13] Қазақ тілі сабағында құндылықтарды дамыту мен олимпиадалық дағдыларды қалыптастыруды тиімді ұйымдастыру үшін мұғалім оқыту процесін мақсатты, жүйелі және бірізді жоспарлауы қажет. Ең алдымен әр сабақтың мақсатына міндетті түрде белгілі бір құндылықты енгізу ұсынылады, себебі оқушы сол құндылықпен байланысты әрекеттерді нақты тапсырмалар арқылы меңгергенде ғана нәтиже байқалады. Сонымен қатар аптасына кем дегенде бір рет күрделі логикалық, талдамалық, мәтін интерпретациясына құрылған олимпиадалық тапсырмалар беру оқушылардың тұрақты дайындық қарқынын сақтап, олардың тілдік ойлауын дамытады. Мұғалімдерге өзара ынтымақтастықта интеграциялық тапсырмалар банкін дайындау да тиімді, өйткені бұл ортақ тәжірибені жинақтап, пән мұғалімдерінің күшін біріктіруге мүмкіндік береді. Сабақта топтық және жұптық жұмысты жиі қолдану құндылықтарды бекітуге, әсіресе сыйластық, ынтымақтастық, жауапкершілік дағдыларын қалыптастыруға көмектеседі. Әр сабақ соңында қысқа рефлексия жаздыру оқушының ішкі жауапкершілігін арттырып, қандай құндылық пен қандай дағдыны қолданғанын ұғындыруға әсер етеді. Олимпиадалық дайындықты сатыландыру да маңызды: кіші сыныптарға бақылау, жүйелеу, негізгі тілдік құрылымдарды қалыптастыруға бағытталған тапсырмалар ұсынылса, жоғары сыныптарға күрделі синтаксис, терең талдау, дәлелді эссе жазу сияқты жоғары деңгейлі дағдылар берілуі керек. Сабақ мазмұнын өмірмен байланыстыру үшін мұғалім ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды қамтитын авторлық мәтіндер мен сұрақтар әзірлегені жөн. Сонымен қатар цифрлық платформаларды пайдалану оқушылардың дағдыларын жылдам әрі тиімді бекітуге мүмкіндік береді. Үй жағдайында да оқушының құндылыққа бағытталған мінез-құлқын дамыту үшін ата-анамен қысқа ақпараттық жұмыс жүргізу артық емес.

Соңында бұл процестің сапалы жүруі мұғалімнің кәсіби біліктілігіне байланысты болғандықтан, құндылыққа негізделген оқыту, интеграциялық тәсіл және олимпиадалық дайындық бағытында тұрақты курстар мен коучингтер ұйымдастыру қажет.[2]

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасының орта білім мазмұнын жаңарту тұжырымдамасы. – Астана: ҚР БҒМ, 2016.

2. Қазақстан Республикасының жалпы орта білім беру стандарты. – Астана: ҚР БҒМ, 2020.

3. Ыбырайым, Н., Қасымова, Г. Қазақ тілін оқытудың заманауи әдістері. – Алматы: Қазақ университеті, 2021.

4. Жұбанова, Ә. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы: Рауан, 2018.

5. Құрманова, Ш. Құндылыққа негізделген білім беру: теориясы мен тәжірибесі. – Нұр-Сұлтан: Абай атындағы ҚазҰПУ баспасы, 2020.

6. Назарбаев Зияткерлік мектептері. Құндылықтар негізіндегі оқыту моделі: әдістемелік нұсқаулық. – Астана, 2019.

7. Bloom, B. Taxonomy of Educational Objectives. – New York: Longman, 1956.

8. OECD. Global Competence Framework. – Paris: OECD Publishing, 2018.

9. Қалиев, С. Тәрбиенің теориясы мен әдістемесі. – Алматы: Білім, 2017.

10. Қазақ тілі пәні бойынша республикалық олимпиада тапсырмалары жинағы. – Астана: Ұлттық тестілеу орталығы, 2021.

11. Тілдік дағдыларды дамытудың жаңа тәсілдері: халықаралық тәжірибе. – Алматы: «Pedagogy Press», 2022.

12. Vygotsky, L. Mind in Society: Development of Higher Psychological Processes. – Harvard University Press, 1978.

13. Anderson, L., Krathwohl, D. A Taxonomy for Learning, Teaching and Assessing. – New York: Longman, 2001.

14. Тілдік олимпиадаларға дайындықтың әдіс-тәсілдері: әдістемелік құрал. – Нұр-Сұлтан: Республикалық ғылыми-практикалық орталық, 2021.