Өлшеуіш аспаптар

Өлшеуіш аспаптар — белгіленген өлшемде өлшенетін физикалық шамалардың мәнін алу үшін арналған өлшеу құралы болып табылады.средство измерений, предназначенное для получения значений измеряемой физической величины в установленном диапазоне. Өлшеуіш аспаптарды көбінесе тікелей қабылдау операторы үшін ыңғайлы түрде өлшеу ақпараттарының сигналын әзірлеу арналған өлшеу аспаптары ретінде қарастырады.

Жіктелуі

Ақпараттарды ұсыну тәсілі бойынша (көрсететін немесе тіркейтін)

Көрсететін өлшеуіш аспаптар — өлшенетін шаманың.көрсеткіштерінің мәндерін есептеп көрсетуге ғана мүмкіндік беретін өлшеу аспабы.

Тіркейтін өлшеуіш аспаптар  — көзделген тіркеу мәндерін өлшеу аспабы.   Тіркеу мәндері аналогтық немесе сандық нысанда жүзеге асырылуы мүмкін.  беріледі. Өзіндік жазушы және басып шығарушы тіркеуші аспаптар болып ажыратылады.

Өлшеу тәсілі бойынша

Тікелей әрекет ететін өлшеуіш аспап - мысалы, манометр, амперметр, яғни бір немесе бірнеше түрлендірілген  өлшенетін шамамен жүзеге асырылатын өлшеу аспабы және оның мәні  белгілі аттас шамамен салыстыруға да келмейді.

Салыстыру өлшеу аспабы— өлшенетін шаманы белгілі шамамен тікелей салыстыру мақсатына арналған өлшеу аспабы.

Көрсеткіштерді ұсыну пішіні бойынша

Аналогты өлшеу аспабы — өлшегіш аспап, айғақтар немесе оның шығыс сигнал өлшенетін шаманың өзгерісінің үздіксіз функциясы болып табылатын көрсеткіштерді өлшеу аспабы.

Сандық өлшеу аспабы — сандық пішінде берілген көрсеткіштерді өлшеу аспабы.

Басқа да белгілер бойынша

Жинақтау өлшеу аспабы — функционалды байланысқан, әр түрлі арналар бойынша жинақталатын екі немесе бірнеше шаманың жиынтығын көрсететін көрсеткіштерді өлшеу аспабы.

Интегралдайтын өлшеу аспабы — өлшеу аспабы, онда өлшенетін шаманың мәні оны басқа шамамсн интегралдау бойынша анықталатын өлшеу аспабы.

 қолданылу және құрылымдық орындалуы бойынша (стационарлы, қалқанды, панельді, тасымалданатын);

 құрылымын есепке ала отырып әрекет ету принципі бойынша (жылжымалы бөліктерімен және қозғалмалы бөліктерін);

 механикалық бөліктер үшін аспаптар, сонымен қатар қарсы тұру моментін құру тәсілі (механикалық қарсы әрекеттермен, магниттік немесе электрмагниттік күштердің);

 шкалалар және ондағы нөлдік нүктеге орналасу ережесінің сипатына қатысты (біркелкі шкала, бір қалыпты емес, бір жақты, екі жақты (симметриялық және симметриялық емес), нөлдік емес шкала).

Есептеуіш құрылғылардың конструкциясы бойынша (жарық көрсеткішімен тікелей есептеу — жазу құрылғыларымен жарық шұғылалары, тілдік — оптоэлектрондық әсерлі — люминофор шкаласына арналған дірілдік жиілік өлшегіш).

Есептеу құрылғылардың конструкциясы бойынша (тікелей есептеу, жарық көрсеткішімен — жарық шұғыласымен, жазу құрылғысымен, тілдік — дірілді жиілік өлшегіш, оптоэлектрондық әсердің шкаласы бойынша — люминофор);

Өлшеу дәлдігі бойынша (мөлшерленген немесе мөлшерленген емес индикаторлар немесе көрсеткіштер);

Қолданылатын энергия түріне қатысты (физикалық құбылыстармен) – электр механикалық,  жылу электрлік, электр кинетикалық, электр химиялық;

Өлшенетін шаманың түрі бойынша (вольтметр, амперметр, веберметры, жиілік өлшегіш, варметр және т.б.).

Өлшеу аспаптары келсідей параметрлермен сипатталады:

              өлшеу диапозоны — аспаптың қалыпты жұмыс істеуі кезінде есептелген өлшенетін шаманың мәндер облысы (берілген дәлдікпен өлшеу);

              сезімталдық шегі — аспап ажырата алатын біршама аз немесе шекті өлшенетін шаманың мәні;

              сезімталдық — аспаптың көрсеткішінің мәнін өзгертуге қатысты өлшенетін параметрдің мәнін байланыстырады;

              дәлдік — өлшенетін көрсеткіштің нақты мәнін көрсететін аспаптар қабілеттілігі (рұқсат етілген қателік шегі немесе белгісіздік өлшеу);

              тұрақтылығы— белгілі бір уақыт ішінде калибрлеуден кейін берілген аспаптың дәлдігін ұстап тұру қабілеті;

              электр өлшеуіщ аспаптар — өлшеу үшін әр түрлі электрлік шамаларды пайдаланатын құрылғылар тобы. Электр өлшеуіщ аспаптар тобына сондай-ақ басқа жеке өлшеу аспаптарының және басқа да өлшем құралдары — өлшемдер, түрлендіргіштер, кешенді қондырғылар кіреді. 

                 Амперметр               Вольметр              Омметр               Мультиметр

Переменного          переменного тока

Тока

Қолданылуы

Электрлік өлшеу құралдары энергетикада, байланыс құралдарында, өндірісте, тасымалдауда, ғылыми зерттеулерде, медицинада, сонымен қатар тұтынылған электр энергиясын есептеу үшін тұрмыста кеңінен қолданылады. Арнайы датчиктерді пайдалана отырып электрлік емес шамаларды электрлік шамаларға түрлендіре аламыз, электрлік өлшеу аспаптарын әр түрлі физикалық шамаларды өлшеу үшін пайдалануға болады, бұл бұрынғыдан да оның қолдану аумағын кеңейтеді.

Жіктелуі

 Электр өлшеуіш аспаптар өлшенетін немесе жаңартылатын физикалық шамалардың маңызды белгісі бойынша келесідей құрылғылар қатарына ажыратылады: 

 амперметрлер — электрлік ток күшін өлшеуге арналған;

 вольтметрлер — электрлік кернеуді өлшеуге арналған;

 омметрлер— электрлік кедергіні өлшеуге арналған;

 мультиметрлер (басқаша айтқанда, тестерлер, авометрлер) —  өзіне бірнеше функцияларды біріктіретін құрамалы аспаптар;

 жиілік өлшегіштер — электрлік тогының тербелістерінің жиілігін өлшеу үшін арналған ;

 ваттметрлер және варметрлер— электрлік тогының қуатын өлшеуге арналған;

 электр есептеуіштер — тұтынылған электр энергиясын өлшеуге арналған.

Бұдан басқа басқа белгілері бойынша жіктеледі:

 арналуы бойынша — өлшеуіш аспаптары, өлшеу түрлендіргіштері, өлшеу қондырғылары мен жүйелері, қосалқы құрылғылар;

 нәтижелерді өлшеу тәсілі бойынша — көрсетуші және тіркеуші (график түрінде қағазға немесе фотопленкеге, басып шығарылған немесе электронды түрде);

 өлшеу әдісі бойынша— тікелей бағалау және салыстыру аспаптары;

 қолдану тәсілдері және құрылымы бойынша — қалқанды (қалқанда бекітілген немесе панельдер), тасымалданатын және стационарлық;

 әрекет ету принципі бойынша:

 электр механикалық:

 магнитті электрлік;

 электр магнитті;

 электр динамикалық;

 электр статикалық;

 ферро динамикалық;

 индукциялық;

 магнитті динамикалық;

 электрондық;

 термоэлектрлік;

 электрлі химиялық.

Тіркеу құрылғылары – параметрлердің өзгерісі сипаттамасын, энергетикалық ресурстарды тұтыну тиімділігін және т.б.  бағалау және белгілеу мақсатында қолданылатын құрылғылар. Тіркеу құрылғылары – құрылғылардың жағдайы және тәулік бойы режиммен жұмыс істейтін инженерлік жүйелер  туралы ақпараттар мен жазуларды тіркеу үшін де пайдаланылады. Бұл бір жолғы зерттеумен салыстырғанда құрылғылардың жұмыс тиімділігінің нақты және толық сипаттамасын беруге өз септігін тигізеді. Мұндай құрылғылар функционалды өлшеу аспаптарының және компьютерлік интерфейстің құрамына кіре алады