ЛЕКЦИЯ ТАҚЫРЫБЫ:

Оқшаулағыш құрылғыларды сынау тәсілдері мен амалдарын қарастыру

1. Лекцияның мақсаты:

Студенттерге электр қондырғыларындағы оқшаулағыш құрылғылардың түрлері, олардың қызметі, және оларды сынау әдістері мен амалдарын үйрету.
Сынау кезінде қауіпсіздік шараларын сақтау мен нәтижелерді бағалауды түсіндіру.

2. Кіріспе

Электр қондырғыларында оқшаулағыш құрылғылар электр тогының адамға немесе басқа өткізгіш бөліктерге өтуінен қорғау үшін қажет.
Олар электр жабдықтарының сенімді жұмысын қамтамасыз етеді және ақауларды болдырмауға көмектеседі.
Сондықтан оқшаулағыштардың күйін жүйелі түрде сынап, олардың электрлік беріктігі мен кедергісін анықтау өте маңызды.

3. Оқшаулағыш құрылғылардың түрлері

1. Қатты оқшаулағыштар: фарфор, шыны, пластмасса, резеңке, кабель қағазы.

2. Сұйық оқшаулағыштар: трансформатор майы, арнайы диэлектрик сұйықтықтар.

3. Газ тәрізді оқшаулағыштар: ауа, азот, SF₆ (күкірт гексафториді).

4. Құрама оқшаулағыштар: бірнеше материалдан жасалған (мысалы, композитті изоляторлар).

4. Оқшаулағыш құрылғыларды сынаудың мақсаты

• Оқшаулағыштың жұмысқа жарамдылығын тексеру;

• Электрлік беріктігін бағалау;

• Ылғалдану, ластану немесе қартаю әсерлерін анықтау;

• Жабдықтың істен шығуының алдын алу.

5. Оқшаулағыштарды сынау түрлері

6. Негізгі сынау тәсілдері

6.1. Оқшаулау кедергісін өлшеу

• Арнайы құрал: мегаомметр (Мегаометр М4100, М1101) қолданылады.

• Өлшеу принципі: оқшаулауға тұрақты кернеу беріледі (500–2500 В).

• Нәтиже: оқшаулау кедергісі 1 МОм-нан кем болмауы керек (жабдық түріне қарай).

• Өлшеу кезінде барлық фазалар мен жер арасындағы кедергі тексеріледі.

6.2. Электрлік беріктікке сынау

• Бұл сынау кезінде оқшаулағышқа номиналдыдан жоғары кернеу беріледі.

• Құрал: жоғары кернеу генераторы (мысалы, ВГИ, УПУ-10).

• Мақсат: оқшаулағыштың бұзылу шегін анықтау.

• Егер токтың өткізілуі немесе разряд байқалса – оқшаулау жарамсыз деп есептеледі.

6.3. Диэлектрлік шығын бұрышы (tg δ) сынағы

• Бұл сынау оқшаулағыштың қартаю дәрежесін және ішкі ылғалдылығын көрсетеді.

• Арнайы өлшеуіш аспап: tg δ-өлшегіш (мысалы, Е6-13, СИ-51).

• Нәтиже: tg δ мәні белгілі шектен аспауы тиіс (0,5–2 %).

6.4. Май сынауы (сұйық оқшаулағыштар үшін)

• Трансформатор майының диэлектрлік беріктігін тексеру.

• Арнайы май сынауыш құрылғы (мысалы, УИДМ, АИД-70) қолданылады.

• Нәтиже: майдың электрлік беріктігі 20–30 кВ/мм-ден төмен болмауы керек.

7. Сынау амалдары

1. Сынауға дайындау:

   • Электр жабдығын кернеуден ажырату;

   • Жерге тұйықтау және қауіпсіздік белгілерін ілу.

2. Өлшеу схемасын құру:

   • Сынау аспаптарын нұсқаулыққа сай қосу.

3. Сынау жүргізу:

   • Кернеуді біртіндеп көтеріп, көрсеткіштерді жазу.

4. Нәтижелерді талдау:

   • Алынған мәндерді нормативтік кестелермен салыстыру.

5. Құжаттау:

   • Нәтижелер сынау актісіне тіркеледі.

8. Қауіпсіздік шаралары

• Барлық сынау жұмыстары тек рұқсатнама бойынша жүргізіледі;

• Жоғары кернеуге арналған резеңке қолғап, диэлектрик кілемше, қорғау таяқшасы пайдаланылады;

• Құралды тексеруден бұрын жерге тұйықтау алынып тасталады;

• Сынау кезінде сынақ аймағына бөгде адамдар кірмеуі тиіс;

• Аспаптардың оқшаулау класы мен кернеуге төзімділігі тексеріледі.

9. Нәтижелерді бағалау

10. Қорытынды

Оқшаулағыш құрылғыларды сынау – электр қондырғыларының қауіпсіз және сенімді жұмысының кепілі.
Сынау нәтижелері жабдықтың техникалық жағдайын бағалауға, жөндеу қажеттілігін анықтауға және жарылыс не қысқа тұйықталу қаупін болдырмауға мүмкіндік береді.
Сондықтан әрбір электр маманы оқшаулағыштарды сынаудың тәсілдері мен амалдарын нақты білуі және қауіпсіздік талаптарын сақтауы тиіс.

11. Бақылау сұрақтары

1. Оқшаулағыш құрылғылардың негізгі қызметі қандай?

2. Қандай сынау түрлері қолданылады?

3. Оқшаулау кедергісі қалай өлшенеді?

4. Электрлік беріктік сынауының мақсаты қандай?

5. tg δ сынауы нені анықтайды?

6. Майдың диэлектрлік беріктігін қалай бағалайды?

7. Қандай қауіпсіздік шаралары міндетті түрде орындалуы тиіс?