ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫ БОЙЫНША МƏТІНМЕН ЖҰМЫС ЖАСАУ ЖОЛДАРЫ

	емес (дəлел, пікір, пайымдау), мəтін
	мағынасының иерархиясы (негізгі ой,
	тақырып, тақырыпшалар, шағын тақырып
	жəне т.б.) жəне түсіну процесі (рефлексивтік ақпарат), яғни оқу	Тапсырма- ларды орындайды.
	барысындағы түсіну рəсімі. Мəтіннің
	мағынасын түсініп оқу қабілетін
	дамытуға аналитикалық,сыни ойлау
	дағдысын қалыптастыруға көмектеседі.
	Мəтіннің мағынасын түсініп оқу
	қабілетін меңгеру кітапты көп
	оқығанда мүмкіндік береді.
	Стратегияны меңгеру барысында
	білім алушылардың тілдік қана
	емес,коммуникативтік құзыреттілігі де
	топта жəне жұпта іске асады.
	ІҮ. Жаңа сабақты бекіту
	№1 стратегия «Ассоциативті
	бірлестік»
	Мақсаты: мақсатты түрде оқу біліктілігін
	қалыптастыру. Проблемалық сұрақтар
	қою, топта талдауға қатысу.
	1.Мұғалім тақтаға түйінді сөзді немесе
	мəтін тақырыбын жазады, білім
	алушылар бірінен кейін бірі өздерінің
	ассоциацияларын айтады, жазып
	отырады. Бұл тəсілді қолдану білімді
	өзектендіреді, келесі іс- əрекетке деген
	қызығушылығын арттырады əрі жұмыс
	жасауға ынталана түседі.
	2.Білім алушылар шағын көлемді
	мəтінді немесе мəтін бөлігін
	іштерінен оқиды да белгіленген
	жерде тоқтайды.

Мұғалім оқылған мəтін бойынша проблемалық сұрақ қояды. Оқушыларға мəтін бойынша сұрақ құрастыртады. Бірнеше оқушының жауаптарын сыныпта талдайды. Білім алушылар оқиғаның одан əрі қарай қалай өрбитінін болжайды. қадам. Берілген сөзге ассоциация жасаңыз. Ат жарысы, жүлде,ұлттық жарыс, бəйге,тұлпарлар,жаршы, атбегі қадам. Мəтінді түсініп оқыңыз. 1.Жаршының даусын күтіп тұрған, бастарына өңкей қызыл, көк, ақ шыт үшкілдеп байлаған балалар кекілдерін бунап, үкі таққан аттарын ойнақтатып шыға берді. Жеңіл ер-тоқымды жарау аттар əсем билеп: бір қырындап, ойқастап, ауыздықтарын қарш- қарш шайнап, енді бірі ортекеше орғып, кейбірі қайраңға шыққан балықша жондары жалт-жұлт аласұрып, шыр көбелек айналып тулап, көкке шаншыла қарғып, ұзақ жарысты сезіп, қатты-қатты пысқырып, тұра қалып шегіншектеп, жер тарпып, өздеріне қадалған мың-мың көздің алдынан лек- легімен өте берді. 1. Мойнын соза қараған, аттарға ұмтыла түсіп,

кейін ығысып тəртіпке келтірген аттылардың қамшысынан жасқанған жұрт шулап тұр. -Əне, Құлайкөк пен Топайкөк! -Əй, ана бір сүліктей қара кімдікі? -Ана Қазмойын – біздің Көкдауыл!.. – дескен жұрт, астыңғы ерні салпиып, жай басып, марғау аяңдап, кекіліндегі тұмарға таққан медалі жарқырап топ арасында Құлагер өте бергенде гу етіп,орындарынан тұрып кетті. 2. Жаршының жағында тыным жоқ: «Бас бəйге – бір тайтұяқ алтын, боталы інген, тай, құлынымен бір үйір жылқы; екінші – бір атан түйе, он құлынды бие; үшінші - бір қоспақ, бес құлынды бие, он қой; төртінші – үш құлынды бие, бес қой; бесінші – бір құлынды бие, күміс кесе... бас бəйгеге ояздың медалі бар, екіншіге күміс сағат, үшіншіге күміс таяқ...» Ақан бəйгеші балаларға біраз еріп, Мөңкені тоқтатып алды да: -Ал, қарағым, жолың болсын! Атқа шабудың əдісін білесің ғой. Дегенмен мына бəйгенің сұрқы бөлек. Байқа, Құлагерді тым қыспа, шаң қаптырып топ

ортасына, ыққа түсе көрме, жел жағында отырғайсың. Түйетастан аса бере тақымды бір қысып, қарқындатып ал да, Көкөзекке бұрын түс. Ойлы- қырлы өзек ішінде атыңды сəл теже. Сүріндіріп алма. Одан шыға бере Құлагердің көзін бір сүртіп, қиқуды салып, басын еркін қоя берсең, ар жағын қанатымның өзі-ақ көтереді,-деп Құлагердің мойнынан құшақтады. 3-қадам. «6 неліктен?» əдісі бойынша проблемалық сұрақтар құрастыру. Жұрт неліктен Құлагерге ілтипат танытты? Ақан неліктен Мөңкеге кеңес берді? Жаршы неліктен бəйгені хабарлап тұр? Неліктен бəйге ұйымдастырылады? Неліктен мына бəйгенің сұрқы бөлек? Неліктен барлық бəйгеге жылқы тігілген? қадам. «Ыстық орындық» əдісімен бір-біріне сұрақтар қойып, жауап береді. қадам. Болжау əдісі. Шығармашылық тапсырма. Мəтінді əрі қарай жалғастырып, аяқтаңыз.

№2 стратегия. «Жұппен оқу – жұпта талдап қорыту» Мақсаты: негізгі ойды табу, оқығаны тезис түрінде талдап қорыту, проблемалық сұрақтар қою дағдыларын қалыптастыру. Білім алушылар мұғалім таңдап алған мəтінді немесе мəтін бөлігін іштерінен оқиды. Əрбір білім алушы екі рөлді орындайды: баяндамашы,респондент – бірі тезис түрінде мазмұнын қорытындылайды жəне оқиды; респондент – баяндамашыны тыңдайды жəне нақты екі сұрақ қояды. Одан əрі рөлдермен алмасады. 3.Мұғалім талдауға барлық оқушыларды тартады. 1-қадам. Берілген мəтінді іштей оқыңыз. Күн ыстық, көптен жаңбыр жаумай тұр. Орман ішінде саңырауқұлақтар болар-ау деген оймен, себет ала шыққанмын. Аралап келемін, ештеңе кезіге қоймады. Қалың ну арасынан бір алаңқай көрінді. Соған таяндым. Мұндай жерден ылғи да бір құбылыстар ұшыратуға болады. Бүгін солардың бірінің үстінен түстім. Сондағы құмырсқа илеуіне бір қара қарға аунап жатыр екен. Бұл не? Əлде жараланып, илеуге жығылған соң, құмырсқалар талап жатыр ма? Байқаймын, олай емес. Қарға біресе бір жамбасына, біресе екінші жамбасына аунап түседі де, күнге аунаған

тауықтай рахаттанып сілкініп-сілкініп қояды. Құмырсқа жабыла таласа да, соған шыдап баққан тəрізді. Қара қарға онымен қоймай, құмырсқаларды тұмсығымен іліп алып, қанатының астына тығады. Қарға бірнеше минут осылайша құмырсқа илеуінде жатты да, бір бұтаққа барып қонды. Содан соң шаңды бұрқырата əбден сілкініп алды да, қауырсындарын тарақтап болып ұшып кетті. Қара қарға сияқты басқа құстар да өз денесіне қан сорғыш насекомдарды құрту үшін құмырсқа илеуін осылайша емхана ретінде пайдаланады. Ал құмырсқа илеуіндегі қышқыл қансорғыш насекомдарды жойып жібереді. 2-қадам. «Ойлан. Жұптас. Пікірлес» - идеялар мен ойларды дамытудың құрылымдық əдісі.Тапсырманы рөлге бөлініп орындаңыздар.

Сабақтың соңы 5 мин		жабыла шақса да шыдап бақты.			Рефлексия жасайды.
	3-қадам. «Сиқырлы таяқша» əдісімен баяндамашы мен респонденттің жұмысын тыңдап, бағалайды. Ү. Сабақты қорытындылау Рефлексия

тұжырымдау, жұпта жұмыс жасау біліктіліктерін қалыптастыру. Білім алушылар ұсынылған, мұғалім таңдап алған мəтінді немесе мəтін бөлігін іштерінен оқиды. Білім алушылар жұптасып оқылған мəтіннен қандай негізгі ойды алуға болатынын талдайды. (Мəтінде қандай сөз жиі кездесті? Неше рет? Қандай сөз қалың шрифтпен белгіленген? Неге? Егер сіз мəтінді дауыстап оқысаңыз, осы сөйлемнің басты сөйлем екенін қалай түсіндірер едіңіз? Фразаны дауыс арқылы бөліп көрсету туралы. Бұл жерде жаттап оқу бар). Білім алушылардың бірі кілт сөзді пайдаланып сұрақты тұжырымдайды, екіншісі оған жауап береді. Кілт сөзді, сұрақтар мен жауапты сыныпта талдау. Түзету жұмыстары. 1-қадам. Берілген мəтінді мұқият оқып шығыңыз. 1.Пілдер – ежелгі тұмсықтылар тобынан біздің заманымызға жеткен жалғыз жануар. Бұрын олардың түрі 40-қа жеткен болса, бүгінде үш қана түрі бар: Саванналық африка пілдері, африкалық орман пілдері жəне азиялық пілдер. Пілдің дене тұрқы – 6- 8 метр, салмағы 9 тоннадай болады.

Олар 70-80 жыл өмір сүреді. Негізгі ерекшелігіүстіңгі ерніне жалғасқан ұзын ет тұмсығы (хобот). Олар мұны адамдардың қолындай пайдаланады. Сол арқылы заттың иісін біледі, сезеді жəне орап ұстайды. Піл тұмсығы бір мезгілде 7,5 литр суды ұстап тұра алады. Пілдердің көздері жақсы көрмейді, есесіне олар ешбір жаратылыс сезбейтін иісті сезіп қояды. Оның тұмсығында 40 мыңнан астам рецептор бар. Пілдің кейбір тұстарындағы тері қалыңдығы – 4-5 сантиметр болады. Пілдер мұңаяды, уайымдайды, сағынады, ағайындарына көмектеседі, музыкамен айналысады, сурет салады. Өздерінің дене көлеміне қарамастан олар епті жəне тез қозғалғыш келеді жəне олардың тепе-теңдік сақтау қызметі жақсы дамыған. Басқа ірі сүтқоректілер секілді пілдер ыстыққа қарағанда салқын жерді жақсы көтереді. Күннің ең ыстық уақытын көлеңкеде өткізіп, денесін салқындату мен жылу алмасуды жақсарту үшін үздіксіз құлақтарын қағады. Олар суға шомылып, өздерінің үстіне су құйып, батпақ пен шаңда аунағанды ұнатады. Пілдер – отбасылық өмірді қадір тұтатын жануарлар. Олардың аналықтары əрқашан отбасымен бірге өмір сүреді, өлгенде немесе адамдар

ұстап алғанда ғана бөлінуі мүмкін. Олар топ-тобымен жүреді. Топтағы пілдер саны 6 мен 12-нің аралығында болады. Ал аталық пілдер 12 жасқа таяғанда отбасынан бөлініп шығады. Дүниеге жаңадан келген пілдің баласы аяққа тік тұра алады. Салмағы 120 кг- ға жуық болады. Туғанда көзі соқыр болатындықтан, анасы мен олардың тəжірибелі мүшелері оны үйрете бастайды. Анасы оған бірнеше күтуші таңдап, өзі сүтін көбейту үшін азық жинауға кетеді. Пілдер күніне 100 литр су ішіп, 300 кг шөп жей алады. Пілдер тəулігіне 3 сағат шамасында ғана ұйықтайды. Жалпы олардың өмірінің басым бөлігі тамақ іздеуге кетеді. Яғни, бір тəуліктің 20 сағатын осыған арнайды. 4. Пілдер – Африка мен Азияның қалың ормандарында жəне ашық өлкелерінде мекендейді. Азия пілдерінің мекендейтін аймағы: Оңтүстік жəне Солтүстік-Шығыс Үндістан, Шри-Ланка, Непал, Бутан, Бангладеш, Мьянма, Тайланд, Лаос, Комбоджа, Вьетнам, Оңтүстік-Батыс Қытай, Малайзия, Индонезия жəне Бурней аймақтары. 2-қадам. «Кластер» əдісімен жұптасып мəтіннен жиі кездескен сөзді табу, қолданылу жиілігін анықтау, қалың шрифтімен

белгіленген сөздің неліктен олай белгіленгенін түсіндіру. 3-қадам. Берілген тұжырымдар негізінде сұрақтар құрастырыңыз. №4 стратегия. «Екі түрлі жазбаларға арналған күнделік» Мақсаты: оқу барысында сұрақ қою, ақпаратты сын көзбен қарап бағалау, оқылғанды өз тəжірибесімен салыстыру біліктілігін қалыптастыру. Мұғалім білім алушылардың дəптерін екі бөлікке бөлуіне нұсқау береді. Оқу процесінде білім алушылар дəптердің сол жағына таңғалдырған, əсер берген, фактілерді еске түсірген, көз алдына келтірген бір ассоциация кезеңдерін жазады; оң жағына – бұл кезеңнің несімен таңғалдырғанын, қандай ойға жетелегенін, қандай ассоциация туғызғаны туралы ықшамды түсініктеме жазады. 1-қадам. Мəтінмен мұқият танысыңыз. Қазақтың абыройын жер жаһанға көтерген Қажымұқан балуан Семей қаласында ел құрметіне бөленіп жүргенде, бір отырыста мынандай сұрақ қойылыпты: - Осы біздің қазақта дəл өзіңіздей күшті бар ма? Болды ма, кезікті ме?

Сонда Қажекең: Бар ғой, менен де күштілер болған. Балуан Шолақ ағамызды барлығың білесіңдер. Дəл осы қалада да бірмықтыға жолыққаным бар,-деп əңгімесін бастапты. Осындағы бір азамат жалғыз өзімді қонаққа шақырды. Көбіне елге сыйлы азаматтар, əншілер мен өнерпаздар бірге ілесіп жүретін. Шақырғандар барлығымызды қоса шақыратын да, отырыстың өзі көңілді, қызықты өтетін. Шақырған үйдің мол дастарқанының төрінде жалғыз мен. Үй иесі сөзге сараң, əлденеге алаңдаулы. Бір уақытта пар ат жеккен пəуеске сартылдата, қатты екпіндетіп келіп, есік алдына тоқтай қалды. Одан дембелше келген жігіт түсіп: «Ассалаумағалейкум!» деп сəлем бере кіріп келді. Бір тізерлеп отыра қалып, нан ауыз тиді де, маған қарап: -Қажы аға! Уақытым аз, асығыспын. Сізді қонаққа шақыра келдім. Осы қазір жүріңізші!-деп түрегелді. Атып тұрып ере жөнелдім. Пəуескеге отырып, Ертіске келдік. Бір қайықшы қайығымен тосып тұр екен. Қайыққа отырдық. Содан өзен ортасындағы Түйемойнақ аралына алып келді. Аралда бір жігіт тайқазанға ет асып жатыр екен. Дастарқан жайып, тамақты түсіріп болған соң, мені

əкелген жігіт қайықшы екеуі кетіп қалды. Аралда əлгі жігіт екеуміз ғана. Тамақ ішіп болдық. Сонда ғана əлгі бауырдың шақырған себебін түсіндіргені: -Аға, арманым елдің даңқын көтерген сізді бір көру, қонақ етіп, құрмет көрсету еді. Енді сізден өтінішім, мені бір сынап көріңізші. Өйткені, өз күшімді сынайтын адамды жолықтыра алмай жүрмін,- дегені. -Қалай, күресіп пе?- деп сұрадым. -Иə. Аралда екеумізден басқа ешкім жоқ болса да, қонаққа шақыра келдім. Осы қазір жүріңізші!-деп түрегелді.Атып тұрып ере жөнелдім. Пəуескеге отырып, Ертіске келдік. Бір қайықшы қайығымен тосып тұр екен.Қайыққа отырдық. Содан өзен ортасындағы Түйемойнақ аралына алып келді. Аралда бір жігіт тайқазанға ет асып жатыр екен. Дастарқан жайып, тамақты түсіріп болған соң, мені əкелген жігіт қайықшы екеуі кетіп қалды. Аралда əлгі жігіт екеуміз ғана. Тамақ ішіп болдық.Сонда ғана əлгі бауырдың

шақырған себебін түсіндіргені: -Аға, арманым елдің даңқын көтерген сізді бір көру, қонақ етіп, құрмет көрсету еді. Енді сізден өтінішім, мені бір сынап көріңізші. Өйткені, өз күшімді сынайтын адамды жолықтыра алмай жүрмін,- дегені. -Қалай, күресіп пе?- деп сұрадым. -Иə. Аралда екеумізден басқа ешкім жоқ болса да, ағаштардың арасындағы тасалау жердегі алаңқайға ертіп барып: -Жол сіздікі, жасыңыз үлкен,- деп аяғын алшақтау қойып тұра қалды. Əлгіні олай-бұлай итерем, тартам. Тартып тұрып, итеріп қалам. Итеріп тұрып тартып қалам. Тамырын тереңге жіберген емен секілді, былқ етпейді. Тұрған орнынан қозғалта алмай-ақ қойдым,қақиған мойны да иілмейді. -Ал енді өзің көр,-деп кезекті бердім. Сол-ақ екен ол бір қолымен иығымнан қапсыра ұстады да, шыр айналдырып, дедектете жөнелді. Бір уақытта екінші қолымен қоса ұстады да, жермен көтере айналдырды. Дүниежүзінің қаншама мықтыларымен күрессем де, еш уақытта мұндай күйге түспеген едім. Əлгі жігіттің қолында орамаладай желпілдеп,айнала ұшып

жүрмін. Бір уақытта тік көтеріп алды да, жерге екі аяғыммен дік еткізіп қоя қойды. Сосын басын иіп, тізесін бүгіп, еңкейе тағзым етіп: -Кешіріңіз, аға, жауырыныңыз жерге тимесін!- деді. Күші асып тұр, тағы аға деп сыйлап жықпай тұр. Басын иіп тұр. Ешкімді маңайына жолатпағаны да менің абырой-даңқыма сызат түспесін деген сақтығы екен. -Мен қазақ болып туғаныма, үлкенді сыйлаған əдеп-ғұрпыма, оны білетін інілер барына қуанып, жүрегім елжіреп, иілген басын көтеріп, құшақтап алдым. Көзімнен жас та шығып кетті. Осындай ініні көтеріп, бағын ашсам, армансыз болатындаймын. -Жүр, бауырым, менімен бірге. Дүниежүзінде саған тең келер ешкім жоқ. Өзім аралатам, үнемі жаныңда болам. Дүниежүзінің балуандарын енді сен жығасың. Жүр, менімен бірге!- дедім. Сөзіме, көңіліме риза болып тұр, бірақ басын шайқайды. Өмір бойы көре алмай жүрген туысын тапқандай, елжіреп ағалай береді. 2-қадам. «Екі жақты күнделік» əдісі. Мəтінде сізге ерекше əсер берген сөйлемді таңдап, сол бойынша өз көзқарасыңызды дəлелдеп жазыңыз.

		Мəтіннен үзінді	Менің ойым...
		Күші асып тұр, тағы аға деп сыйлап жықпай тұр.	«Күш атасын танымас» дейді дана халқымыз.
		Басын иіп тұр.Ешкімді маңайына жолатпағаны да менің абырой- даңқыма сызат түспесін деген сақтығы екен.	Қажымұқан- ның Түйемойнақ аралында жамбасының жерге тимеуіне бейтаныс жігіттің кішіпейілдігі,
			ізеті,көреген- дігі себеп болды.
			Аралда оңаша күшін сынатуының өзі атақты балуанның абыройына сызат түсіргісі келмегендігін көрсетіп тұр. Оның бұл əрекетінен барлық адам үлгі алуы тиіс деп ойлаймын.
		Мен қазақ болып	Қажымұқан атамыздың толқуы орынды. Біздің халқымыздың рухани нəр беретін үлкенге ізет, кішіге құрмет көрсетер тағылымы мен əдет-ғұрпы ұлттық болмысымыз- ды танытады емес пе? Əрбір
		туғаныма,
		үлкенді сыйлаған
		əдеп- ғұрпыма,
		оны білетінініле
		рбарына қуанып,
		жүрегім
		елжіреп, иілген
		басын көтеріп,
		құшақтап
		алдым.

			қазақ баласы қазақ болып туғанына қуануы керек!
	№ 5. стратегия. «Белгілеп оқу» Мақсаты: ойланып оқуын, ақпараттарды бағалап, автордың ойын өз сөзімен тұжырымдап оқу біліктілігін қалыптастыру. 1- қадам. Мəтінді мұқият оқыңыз. Баяғыда өз империясын гүлдендірген,жарқын жеңістерімен тарихта өшпес із қалдырған, өте батыр, өте ақылды жəне өте керемет жетілген саясаткер патша болыпты. Ол бала кезінде тым ерке болса керек. Сабақ кезіндегі еркелігімен ұстазын шаршатып жіберетін. Ұрысқан жағдайда: «Мен патшаның баласымын, маған ештеңе істей алмайсың»,- деп қорқытатын. Ұстаз патшаға шағымдану əдепсіздік болар деп біраз уақыт сабыр сақтап жүреді. Алайда еркелігі тым шектен шыға бастағанда, амалсыз əкесінің алдына кіруді ұйғарады. Патшаға келіп жағдайды айтқанында, ол ұстаздың құлағына бұл жағдайдың шешімін сыбырлайды. Ұстаз патша сөзіне таң қалады. Мұндай əрекетке бара алмайтындығын айтса да, патша осы жоспарды орындау керектігіне сендіреді. Ертеңіне кішкентай ханзада тағы бұрынғыша еркелейді. Ұстазы доғаруын айтқанында тағы да

	əкесімен қорқыта бастады. Сол сəтте
	ішке патша кіріп келеді. Ұстаз
	ашуланып патшаға ұрсып береді,
	бұлай жайбарақат кіруге
	болмайтындығын, есікті қағып рұқсат
	сұрап кіру керектігін айтып қуып
	шығады. Патша басы салбыраған
	күйде кешірім сұрап шығып кетеді.
	Бұл жағдайды бақылап отырған
	ханзаданың тілі тұтылып, не айтарын
	білмей абдырап қалады. Сеніп
	отырған əкесі көз алдында ұрыс
	естіген еді. Көздері алақ-жұлақ етіп
	отырғанында, есік қағылып патша
	кешірім өтініп, рұқсат сұрап ішке
	кіреді.
	Жоспар керемет түрде жүзеге асқан
	еді. Осы күннен бастап ханзада
	еркелігін доғарып, ұстазының
	айтқанын екі етпейтін болыпты.
	2-қадам. Мəтін бойынша
	тұжырым кестесін толтырыңыз.
	Бұл стратегия мұғалімге белсенді оқу
	іс-əрекетіне сəйкес қолайлы жағдай
	туғызуға, ал оқушыға алған
	ақпаратын жүйелеуге, автордың ойын
	өз сөзімен тұжырымдауға,ойланып
	оқуға мүмкіндік береді.
		V Таныс ақпарат	+	- Мен басқа ша ойлап едім
			Жаңа ақпарат		Мені таң қал- дырды