Түркістан облысы
Қазығұрт ауданы
«Жылыбұлақ» жалпы орта білім беретін мектебі

Тақырыбы: “Оқушылар арасындағы мінез-құлық ауытқулары мәселелерін шешуде психологиялық аңықтау мен түзету жолдары”

Баяндамашы : Педагог –психолог: Алашбаева Назира

Тақырыбы: “Оқушылар арасындағы мінез-құлық ауытқулары мәселелерін шешуде психологиялық аңықтау мен түзету жолдары

Мақсаты: Баланың психикалық даму ерекшеліктері мен деңгейін анықтау және жоғарғы психикалық функциялары қызметінің жай күйін бағалау және түзету жолдары.

Оқушылардың жеке тұлғалық қасиеттерінде жағымды- жағымсыз жақтары болатыны белгілі. Сондықтан да оқушыларды тұлғалық қасиеті тұрғысынан зерттеуге арналған жүмыстардың әдіс-тәсілдеріне тоқталайық.

- Оқушы бойындағы бір күн байқалмаған қасиет екінші күні байқалып отыратындық-тан оқушыларға арналған күнделік жүргізу керек деп ойлаймыз.

Сол үшін оқушылардың мінез-қүлқындағы қиыншылықтарды анықтауға сынып жетекшілер, ата-аналар мен мектеп психологы тығыз қатынаста болуы керек.

Оқушылардан сауалнама жүргізу арқылы қиын оқушылар мен педагогтардың қарым-қатынасын анықтап, оны дұрыс жолға қою мәселесін шешу қажет.

- Әр оқушының мінез-құлқына талдау жасап, сенің бойыңда мынандай жақсы қасиеттер бар, сол үшін сені жүрттың бәрі ұнатады, сенің бойыңда мынандай жағымсыз қасиеттер бар - деп оның зиянды екенін түсіндіріп отыру қажет.

Әр тоқсанда бір немесе екі пәннен үлгермейтін оқушыны анықтап отыру қажет . Үлгермейтін оқушылардың барлығының тәртібі нашар болмас алайда, қиын оқушылардың басым көпшілігі бірнеше пәндерден үлгермейтіні ақиқат;

Қиын оқушылардың өз сыныптастарымен қандай жағдайда екенін анықтау және соған лайықтты іс-шаралар жүргізу. Олардың көпшілігі бастауыш сыныптарында басбұзар, ірітушілер және өзі сияқты бұзақылардың жетекшісі болып келеді;

Ата-аналармен және достарымен әңгімелесу арқылы тәрбиесі қиын оқушылардың бос кездерінде кімдермен жүріп-тұратынын, қандай топтар да, орта да болатынын анықтау қажет. Себебі дәл сол бейресми топтар да арқылы олар темекі шегу, арақ ішу, қүмарлық ойындарын (компьютер, автомат ойындары) ойнауды әдетке айналдырады.

Оқушы мінезін тәрбиелеудің сан қырлы жолдары бар. Психологиялық - педагогикалық әдебиеттерде, тәрбиелеудің негізгі екі арнасы бар екені көрінеді. Біріншісі - оқушының өз іс-әрекетінің қателіктеріне көзін жеткізу, екіншісі - жақсы әдет ғүрыпқа дағдыландыру. Осы екі жолды қатар бір-бірінен ажыратпай байланыстыра жүргізсе, оқушы мінезі саналылық жолға бағытталады.

Оқушылардың мінез-қүлқының ерекшеліктерін анықтау үшін төмендегі тәсілдерді үсынамыз:

1. Окушының тәртібін сабақ үстінде және сабақтан тыс кезенде бақылау;

2. Оның қызметін талдау (әр пән бойынша дәптерлері бақылау жүмыстары, шығармалары т.б.)
3. Оқушымен оны не қызықтырады және жақсы көретін сабақтары жөнінде әңгімелесу;

4. Достары жөнінде әңгіме жүргізу.

Оқушылардың мінез-құлқындағы қиыншылықтардың пайда болу себептерін анықтау барысында, біз мынандай әдіс-тәсілерді қолданамыз: «Отбасы суреті», «Әңгімелесу», Қарым-қатынас деңгейін анықта, «Аизенк» тесті, «Мектеп оқушы көзімен» т.б.

Әңгімелесу

Мақсаты: Оқшылармен әңгімелесу барысында темперамент және мінез-қүлқындағы ерекшеліктерді анықтауға болады. 

 Оқушылармен әңгімелесу үшін 15 сүрақ құрастырылады. Әңгіме тақырыбы — "Мен және мені қоршаған орта". Алынған нәтиже арнайы диаграммаға белгіленеді. Диаграмма әрбір оқушыға жеке-жеке қүрылады. Мінез ерекшеліктері мынандай сандармен белгіленеді: 1- көпшілік, 2-ұйымшылдық, 3-өзімшілдік , 4-шыншыл, 5-өтірік айту, 6-ұқыптылығы, 7- тұйықтығы, 8-сезімталдығы, 9-табандылығы, 10-қарым-қатынасы. Әңгімелесу кезеңі 25 минуттан аспауы тиіс.

Сүрақтар

1. Өзің жайында әңгімелеп бер.

2. Ата-анаң, достарың жөнінде әңгіме.

3. Бос уақытында немен айналысасың?

4. Бос уақытыңды кіммен өткізгенде үнатасың?

5. Сен үйіңе қонақ келгенді үнатасың ба?

6. Сен үйде анаңа көмек бересің бе?

7. Сенің тілектерің үнемі орындала ма? Неліктен?

8. Сен де киноға екі билет бар. Сен киноға кімді шақырасың?

9. Сен сүрақтарға өзің жауап бере аласың ба?

10 .Жаңа достарыңның болғанын үнатасың ба?

11. Қоғамда болып жатқан өзгерістер сені ойландыра ма?

12. Өзіңнің бойыңдағы қандай қасиеттерді өзгерткің келеді?

13. Достарыңды жиі ренжітесің бе?

14. Үлкейгенде кім болғың келеді? .

15. Егер де саған шөл далада, Африкада немесе
Отаныңда түруды үсынса қай жерді қалайсың? Неге?

1 оқушы - әңгіме барысында, өзін ұқыпты ұстады. Мінез ерекшеліктерінде табандылық, қырсықтық байқалды. Қойылған сұрақтарға шынайы жауап беруге тырысты.

2 оқушы - өте тынымсыз. Сұрақтарды анық тыңдамады. Әңгімелесу барысында жан-жағына қараумен болды. Өзіне сенімді, холерик типіне жатқызуға болады.

3 оқушы - бір тақырыптан келесі тақырыпқа тез ауытқып кетеді. Тынышсыз, даусы сазды, тартымды. Үнемі күліп отырады. Оның темпераменті — сангвиник. 4 оқушы - әңгімелесу кезінде бір орында отары алмады. Үнемі басқа жаққа аландаумен болды. Ол — флегматик.

“Отбасы” суреті.

Мақсаты: Отбасы ішілік қарым – қатынас ерекшеліктерін анықтау.

Алдымен оқушыларға: “Оқушылар сендер үйде кіммен тұрасыңдар, Отбасы мүшелерін салыңдар” – деген тапсырма беріледі. Суретті талдау барысында, оқушының отбасы мүшелерін қалай суретегеніне көңіл бөлу керек.

Мінез-құлқында ауытқуы бар балалардың жеке басының дамуында өзіндік бағалау үлкен рөль атқарады.

Олар әрдайым барлық жерде бірінші болуға тырысады. Егер бұл орындалмай қалса жүректеріне жақын қабылдайды, өзіндік бағалауы өте жоғары оқушылар барлық жерде лидер болуға ұмтылады. Мұндай балалардан: «Мен ең жақсы оқушымын (әдемімін, мықтымын). Сендердің барлықтарың мені тыңдауларың керек!» — деген сөздерді жиі естуге болады.

Өзіндік бағалауы төмен оқушылар.
Мінез – құлқында ауытқуы бар оқушылар

^{Зерттеу барысында оқушылардын бойынан мынадай қиындықтар анықталса : дұрыс қарым-қатынас жасай алмаушылық, қорқақтық, өзіндік бағалауы төмен, жасқаншақтық т.б. осы анықталған қиындықтары түзету үшін оқушылармен тренинг сабақтар, рольдік сюжеттік ойындар, сұрақ-жауап әдістері, әңгімелер жүргізіледі. Бұндай ойындар біздің зерттеуімізде түзету коррекция мақсатын көздейді. Ойланып жоспарланған түзету жұмыстары оқу тәрбие жұмысында мінез-құлқында ауытқуы бар балаларды қайта тәрбиелеу кезеңінде аса маңызды болып табылады.}

^{Біріншіден, мектеп жоспарында, қиын балалардың барлығы үшін жүргізілетін іс-шаралар болуы керек.}

^{-Екіншіден, әрбір қиын оқушымен жүргізілетін жеке жұмыс бағдарламасының болуы. Осындай бағдарламада қиын балаларға отбасы тәрбиесінің жағымсыз факторларын болдырмау, кездейсоқ топтардың жағымсыз әсерінен оларды қорғаштау, сабаққа қызығушылығын арттыру, қандай бір істерде оларды ынталандыру сияқты мақсаттар қойылуы тиіс.}

Қазіргі таңда педагогтардың басты міндеті оқушыны тек білім нәрімен сусындату емес, сонымен қатар оның адамгершілік қасиеті мен мәдениетін қалыптастыру және жазғы демалыс кезінде баланың бос уақытын тиімді өткізуіне, демалуына жағдай туғызу болып табылады. Міне, сондықтан қай кезде болмасын мектептің талаптары мен моральдік нормаларын орындамайтын оқушылармен жұмыс жасау ең қажетті, ең маңызды міндеттердің бірі болып саналады.

Мұндай жасөспірімдерді мектеп практикасында «Мінезінде ауытқуы бар балалар", "Тәртібі нашар балалар", "Тәрбиесі қиын балалар" дейді.

Қазір бұл кеңестік кезден келе жатқан ұғым ескіріп барады. Қазіргі таңда дәл осы ұғымды "девиантты мінез- құлық" деп аталады.

Жеткіншектің девиантты мінез- құлық көбіне туа пайда болмайды, олар физиологиялық ауытқулар дан емес,отбасындағы дұрыс тәрбие бермеуден пайда болады.

1.Жанұяда берекенің болмауы:
2 .Ата –ананың “ерекше ” қамқорлығы
3 .Тәрбие берудегі кемшіліктер;
4 .Өмірде кезігетін қиыншылықтар мен күйзелістерді жеңе алмау;
5. Құрбыларымен жарасымды қатынасқа түсе алмауы;
6. Сырттан келген қысымға төтеп бере алмау, өз бетінше шешім қабылдай алмау, сынаушылық ойды дамыта алмау;
7.Психоактивті заттарды жиі пайдалануы

Баланың психо әлеуметтік дамуындағы ауытқушылықтардың негізгі факторы – ата ана.
Девиантты мінез-құлықтың қалыптасуы отбасындағы қолайсыздықтың яғни ата –ананың арақ ішу, нашақор заттарды пайдалануы криминалды іс- әрекет, отбасылық қатыгездік балаға қажетті көңіл бөлмеу, яғни балаға аналық немесе әкелік жылылықтың жетіспеуі, үнемі теріс қылықтары үшін ұрып соғу, зорлық – зомбылық жатады. Балаға көрсетілген қатыгездік нәтижесінде бала қалыпты түрде дамымайды және қоршаған ортаға бейімделе алмайды.

«Ұлың өссе ұлықтымен, қызың өссе қылықтымен ауылдыс бол» деген ескі мақалда бар. Балалармен жүргізілетін тәрбие жұмыстары ұшаң теңіз. Демек, алда да көптеген арнайы зерттеулерді талап етеді. Мінез- құлық тәрбиелеуде ата-аналардың жеке бастық үлесінің маңызы зор. Балалар үлкендерді,олардың тәртібін, өзара қарым –қатынастың, сөйлеу мәнерін қадағалап жүреді. Отбасында сыпайыгершілік сақталмаса, үлкендер бірін-бірі сыйламаса, үйде тазалық пен тәртіп сақталмаса бала бойындағы мінез-құлық дағдыларымен әдеттері тәрбиелеу қиынға түседі. Егер ата-анамен мектеп өзара тығыз байланыста болса, балалардың мінез- құлқына бірдей талап қойып отырса мінез-құлықты тәрбиелеу табысты болады деп сенемін.

Тақырыбы: “Оқушылар арасындағы мінез-құлық ауытқулары мәселелерін шешуде психологиялық аңықтау мен түзету жолдары

Мақсаты: Баланың психикалық даму ерекшеліктері мен деңгейін анықтау және жоғарғы психикалық функциялары қызметінің жай күйін бағалау және түзету жолдары.

Оқушылардың жеке тұлғалық қасиеттерінде жағымды- жағымсыз жақтары болатыны белгілі. Сондықтан да оқушыларды тұлғалық қасиеті тұрғысынан зерттеуге арналған жүмыстардың әдіс-тәсілдеріне тоқталайық.

- Оқушы бойындағы бір күн байқалмаған қасиет екінші күні байқалып отыратындық-тан оқушыларға арналған күнделік жүргізу керек деп ойлаймыз. - Әр оқушының мінез-құлқына талдау жасап, сенің бойыңда мынандай жақсы қасиеттер бар, сол үшін сені жүрттың бәрі ұнатады, сенің бойыңда мынандай жағымсыз қасиеттер бар - деп оның зиянды екенін түсіндіріп отыру қажет.

Оқушылардың мінез-қүлқындағы қиыншылықтарды анықтау үшін сынып жетекшілерімен, ата-аналармен мектеп психологы тығыз қатынаста болуы керек.

Ең алдымен біз сынып жетекшілеріне оқушыларға арналған гистограмманы үсындық.

Гистограмманың мақсаты: мүғалімнің бағалауы бойынша оқушының мінез-қүлқындағы ерекшеліктерді анықтау.

Гистограмма арқылы оқушыларды бағалау үшін, төмендегі бағалар қойылады:

-Оқушы 3 – немесе одан көп ұпай жинаса - ол оқушының тәрбиесі „Жақсы»

2,5 - үпай жинаса ол оқушының тәрбиесі „Қанағаттанарлық,,

1-1,5 үпай жинаса, ол оқушының тәрбиесін „Қанағаттанарлықсыз,, - деп бағаланады.

Осындай баға алған оқушыларды «қиын балалар» тобына жатқызамыз. Ол үшін баланың мінез-қүлқындағы қиындықтарды анықтап, арнайы әдістермен түзету жүмыстарын жүргізу керек болады

Әр тоқсанда бір немесе екі пәннен үлгермейтін оқушыны анықтап отыру қажет . Үлгермейтін оқушылардың барлығының тәртібі нашар болмас алайда, қиын оқушылардың басым көпшілігі бірнеше пәндерден үлгермейтіні ақиқат;

Оларды сауалнама жүргізу арқылы қиын оқушылар мен педагогтардың қарым-қатынасын анықтап, оны дұрыс жолға қою мәселесін шешу қажет;

Қиын оқушылардың өз сыныптастарымен қандай жағдайда екенін анықтау және соған лайықтты іс-шаралар жүргізу. Олардың көпшілігі бастауыш сыныптарында басбұзар, ірітушілер және өзі сияқты бұзақылардың жетекшісі болып келеді;

Ата-аналармен және достарымен әңгімелесу арқылы тәрбиесі қиын оқушылардың бос кездерінде кімдермен жүріп-тұратынын, қандай топтар да, орта да болатынын анықтау қажет. Себебі дәл сол бейресми топтар да арқылы олар темекі шегу, арақ ішу, қүмарлық ойындарын (компьютер, автомат ойындары) ойнауды әдетке айналдырады.

Оқушы мінезін тәрбиелеудің сан қырлы жолдары бар. Психологиялық - педагогикалық әдебиеттерде, тәрбиелеудің негізгі екі арнасы бар екені көрінеді. Біріншісі - оқушының өз іс-әрекетінің қателіктеріне көзін жеткізу, екіншісі - жақсы әдет ғүрыпқа дағдыландыру. Осы екі жолды қатар бір-бірінен ажыратпай байланыстыра жүргізсе, оқушы мінезі саналылық жолға бағытталады.

Оқушылардың мінез-қүлқының ерекшеліктерін анықтау үшін төмендегі тәсілдерді үсынамыз:

1. Окушының тәртібін сабақ үстінде және сабақтан тыс кезенде бақылау;

2. Оның қызметін талдау (әр пән бойынша дәптерлері бақылау жүмыстары, шығармалары т.б.)
3. Оқушымен оны не қызықтырады және жақсы көретін сабақтары жөнінде әңгімелесу;

4. Достары жөнінде әңгіме жүргізу.

Оқушылардың мінез-құлқындағы қиыншылықтардың пайда болу себептерін анықтау барысында, біз мынандай әдіс-тәсілерді қолданамыз: «Отбасы суреті», «Әңгімелесу», Қарым-қатынас деңгейін анықта, «Аизенк» тесті, «Мектеп оқушы көзімен» т.б.

Әңгімелесу

Мақсаты: Оқшылармен әңгімелесу барысында темперамент және мінез-қүлқындағы ерекшеліктерді анықтауға болады. 

 Оқушылармен әңгімелесу үшін 15 сүрақ құрастырылады. Әңгіме тақырыбы — "Мен және мені қоршаған орта". Алынған нәтиже арнайы диаграммаға белгіленеді. Диаграмма әрбір оқушыға жеке-жеке қүрылады. Мінез ерекшеліктері мынандай сандармен белгіленеді: 1- көпшілік, 2-ұйымшылдық, 3-өзімшілдік , 4-шыншыл, 5-өтірік айту, 6-ұқыптылығы, 7- тұйықтығы, 8-сезімталдығы, 9-табандылығы, 10-қарым-қатынасы. Әңгімелесу кезеңі 25 минуттан аспауы тиіс.

Сүрақтар

1. Өзің жайында әңгімелеп бер.

2. Ата-анаң, достарың жөнінде әңгіме.

3. Бос уақытында немен айналысасың?

4. Бос уақытыңды кіммен өткізгенде үнатасың?

5. Сен үйіңе қонақ келгенді үнатасың ба?

6. Сен үйде анаңа көмек бересің бе?

7. Сенің тілектерің үнемі орындала ма? Неліктен?

8. Сен де киноға екі билет бар. Сен киноға кімді шақырасың?

9. Сен сүрақтарға өзің жауап бере аласың ба?

10 .Жаңа достарыңның болғанын үнатасың ба?

11. Қоғамда болып жатқан өзгерістер сені ойландыра ма?

12. Өзіңнің бойыңдағы қандай қасиеттерді өзгерткің келеді?

13. Достарыңды жиі ренжітесің бе?

14. Үлкейгенде кім болғың келеді? .

15. Егер де саған шөл далада, Африкада немесе
Отаныңда түруды үсынса қай жерді қалайсың? Неге?

1 оқушы - әңгіме барысында, өзін ұқыпты ұстады. Мінез ерекшеліктерінде табандылық, қырсықтық байқалды. Қойылған сұрақтарға шынайы жауап беруге тырысты.

2 оқушы - өте тынымсыз. Сұрақтарды анық тыңдамады. Әңгімелесу барысында жан-жағына қараумен болды. Өзіне сенімді, холерик типіне жатқызуға болады.

3 оқушы - бір тақырыптан келесі тақырыпқа тез ауытқып кетеді. Тынышсыз, даусы сазды, тартымды. Үнемі күліп отырады. Оның темпераменті — сангвиник. 4 оқушы - әңгімелесу кезінде бір орында отары алмады. Үнемі басқа жаққа аландаумен болды. Ол — флегматик.

“Отбасы” суреті.

Мақсаты: Отбасы ішілік қарым – қатынас ерекшеліктерін анықтау.

Алдымен оқушыларға: “Оқушылар сендер үйде кіммен тұрасыңдар, Отбасы мүшелерін салыңдар” – деген тапсырма беріледі. Суретті талдау барысында, оқушының отбасы мүшелерін қалай суретегеніне көңіл бөлу керек.

Мінез-құлқында ауытқуы бар балалардың жеке басының дамуында өзіндік бағалау үлкен рөль атқарады.

Олар әрдайым барлық жерде бірінші болуға тырысады. Егер бұл орындалмай қалса жүректеріне жақын қабылдайды, өзіндік бағалауы өте жоғары оқушылар барлық жерде лидер болуға ұмтылады. Мұндай балалардан: «Мен ең жақсы оқушымын (әдемімін, мықтымын). Сендердің барлықтарың мені тыңдауларың керек!» — деген сөздерді жиі естуге болады.

Өзіндік бағалауы төмен оқушылар.
Мінез – құлқында ауытқуы бар оқушылар

^{Зерттеу барысында оқушылардын бойынан мынадай қиындықтар анықталса : дұрыс қарым-қатынас жасай алмаушылық, қорқақтық, өзіндік бағалауы төмен, жасқаншақтық т.б. осы анықталған қиындықтары түзету үшін оқушылармен тренинг сабақтар, рольдік сюжеттік ойындар, сұрақ-жауап әдістері, әңгімелер жүргізіледі. Бұндай ойындар біздің зерттеуімізде түзету коррекция мақсатын көздейді. Ойланып жоспарланған түзету жұмыстары оқу тәрбие жұмысында мінез-құлқында ауытқуы бар балаларды қайта тәрбиелеу кезеңінде аса маңызды болып табылады.}

^{Біріншіден, мектеп жоспарында, қиын балалардың барлығы үшін жүргізілетін іс-шаралар болуы керек.}

^{-Екіншіден, әрбір қиын оқушымен жүргізілетін жеке жұмыс бағдарламасының болуы. Осындай бағдарламада қиын балаларға отбасы тәрбиесінің жағымсыз факторларын болдырмау, кездейсоқ топтардың жағымсыз әсерінен оларды қорғаштау, сабаққа қызығушылығын арттыру, қандай бір істерде оларды ынталандыру сияқты мақсаттар қойылуы тиіс.}

Қазіргі таңда педагогтардың басты міндеті оқушыны тек білім нәрімен сусындату емес, сонымен қатар оның адамгершілік қасиеті мен мәдениетін қалыптастыру және жазғы демалыс кезінде баланың бос уақытын тиімді өткізуіне, демалуына жағдай туғызу болып табылады. Міне, сондықтан қай кезде болмасын мектептің талаптары мен моральдік нормаларын орындамайтын оқушылармен жұмыс жасау ең қажетті, ең маңызды міндеттердің бірі болып саналады.

Мұндай жасөспірімдерді мектеп практикасында «Мінезінде ауытқуы бар балалар", "Тәртібі нашар балалар", "Тәрбиесі қиын балалар" дейді.

Қазір бұл кеңестік кезден келе жатқан ұғым ескіріп барады. Қазіргі таңда дәл осы ұғымды "девиантты мінез- құлық" деп аталады.

Жеткіншектің девиантты мінез- құлық көбіне туа пайда болмайды, олар физиологиялық ауытқулар дан емес,отбасындағы дұрыс тәрбие бермеуден пайда болады.

1.Жанұяда берекенің болмауы:
2 .Ата –ананың “ерекше ” қамқорлығы
3 .Тәрбие берудегі кемшіліктер;
4 .Өмірде кезігетін қиыншылықтар мен күйзелістерді жеңе алмау;
5. Құрбыларымен жарасымды қатынасқа түсе алмауы;
6. Сырттан келген қысымға төтеп бере алмау, өз бетінше шешім қабылдай алмау, сынаушылық ойды дамыта алмау;
7.Психоактивті заттарды жиі пайдалануы

Баланың психо әлеуметтік дамуындағы ауытқушылықтардың негізгі факторы – ата ана.
Девиантты мінез-құлықтың қалыптасуы отбасындағы қолайсыздықтың яғни ата –ананың арақ ішу, нашақор заттарды пайдалануы криминалды іс- әрекет, отбасылық қатыгездік балаға қажетті көңіл бөлмеу, яғни балаға аналық немесе әкелік жылылықтың жетіспеуі, үнемі теріс қылықтары үшін ұрып соғу, зорлық – зомбылық жатады. Балаға көрсетілген қатыгездік нәтижесінде бала қалыпты түрде дамымайды және қоршаған ортаға бейімделе алмайды.

«Ұлың өссе ұлықтымен, қызың өссе қылықтымен ауылдыс бол» деген ескі мақалда бар. Балалармен жүргізілетін тәрбие жұмыстары ұшаң теңіз. Демек, алда да көптеген арнайы зерттеулерді талап етеді. Мінез- құлық тәрбиелеуде ата-аналардың жеке бастық үлесінің маңызы зор. Балалар үлкендерді,олардың тәртібін, өзара қарым –қатынастың, сөйлеу мәнерін қадағалап жүреді. Отбасында сыпайыгершілік сақталмаса, үлкендер бірін-бірі сыйламаса, үйде тазалық пен тәртіп сақталмаса бала бойындағы мінез-құлық дағдыларымен әдеттері тәрбиелеу қиынға түседі. Егер ата-анамен мектеп өзара тығыз байланыста болса, балалардың мінез- құлқына бірдей талап қойып отырса мінез-құлықты тәрбиелеу табысты болады деп сенемін.