Оқушылардың тұлғалық және интеллектуалдық дамуына үлес қосатын заманауи әдіс-тәсілдер

Қазіргі білім беру жүйесінің басты нысаны — дайын білімді жинақтаушы оқушы емес, сол білімді өздігінен тауып, талдап, өмірде қолдана алатын дамыған тұлға. Оқушының дамуы — бұл оның когнитивті (ойлау), әлеуметтік (коммуникация) және эмоционалдық салаларының бірлігі. Бұл процесті тиімді жүргізу үшін мұғалімнің арсеналында тек дәстүрлі емес, белсенді әрі инновациялық әдіс-тәсілдер болуы шарт.

2. Танымдық дамуға арналған әдістер (Интеллектуалдық өсу)

Оқушының ойлау қабілетін дамытуда Сын тұрғысынан ойлау (Critical Thinking) технологиясы ерекше орын алады.

• «Блум таксономиясы»: Оқушыны төменгі деңгейлі ойлаудан (білу, түсіну) жоғары деңгейлі ойлауға (талдау, жинақтау, бағалау) жетелейді. Бұл әдіс оқушыны жай ғана ақпаратты жаттаудан құтқарып, оны зерттеуге бағыттайды.

• Проблемалық оқыту: Оқушыға дайын жауап емес, шешілуі тиіс мәселе беріледі. Бұл әдіс оқушының ізденімпаздығын оятып, дербес шешім қабылдау дағдысын дамытады.

3. Әлеуметтік-коммуникативтік даму әдістері

Оқушының ұжымда жұмыс істеу, өз ойын еркін жеткізу дағдыларын дамыту үшін келесі тәсілдер тиімді:

• Коллаборативті (бірлескен) оқыту: Топтық жұмыстар арқылы оқушылар бір-біріне үйретеді және бір-бірінен үйренеді. Бұл Л.С. Выготскийдің «Жақын даму аймағы» принципін жүзеге асырудың ең төте жолы.

• «Сұрақ қою» өнері (Танымдық сұрақтар): Мұғалімнің «неге?», «қалай?», «егер олай болмаса не болар еді?» деген ашық сұрақтары оқушының сөйлеу мәдениетін және терең ойлауын дамытады.

4. Шығармашылық пен зерттеушілік әлеуетті дамыту

Оқушының дамуына үлес қосатын ең нәтижелі тәсілдердің бірі — Жобалау әдісі (Project-based learning).

• Зерттеушілік жобалар: Оқушы өзі қызыққан тақырып бойынша деректер жинайды, эксперимент жасайды және қорытынды шығарады. Бұл оның функционалдық сауаттылығын арттырады.

• Дивергентті ойлау тапсырмалары: Бір мәселенің бірнеше шешу жолын табуға бағытталған тапсырмалар оқушының креативтілігін арттырады.

5. Эмоционалдық және тұлғалық даму (EQ)

Даму тек интелектімен шектелмейді. Оқушының өзіне деген сенімін арттыру үшін:

• Қалыптастырушы бағалау (Feedback): Оқушыға баға қою емес, оның ілгерілеуіне бағытталған кері байланыс беру. «Сен мұны жақсы жасадың, енді мына тұсын жақсартсаң, тіпті керемет болады» деген қолдау баланың дамуына үлкен серпін береді.

• Рефлексия: Сабақ соңында оқушының өз іс-әрекетіне талдау жасауы (не үйрендім? не қиын болды?). Бұл оқушыны өз дамуын басқаруға үйретеді.

6. Қорытынды

Оқушы дамуы — бұл мұғалімнің дұрыс таңдалған әдіс-тәсілдерінің нәтижесі. Біз қолданатын әрбір әдіс оқушының «өзекті даму деңгейінен» «жақын даму аймағына» өтуіне көпір болуы тиіс. Ең бастысы — әдіс-тәсілдер оқушыны жалықтырмайтын, оның ішкі уәжін (мотивациясын) оятатындай тартымды және мазмұнды болуы қажет.