«Оқушыларға футболды үйретудің тиімді әдістері»

"Ақмола облысы білім басқармасының Жақсы ауданы бойынша білім бөлімі Ешім ауылының жалпы орта білім беретін мектебі" КММ

«Оқушыларға футболды үйретудің тиімді әдістері» (әдістемелік құрал)

Құрастырған: дене шынықтыру

мұғалімі Нуржанов К.К.

2025-2026 жыл

Аңдатпа

Бұл әдістемелік құрал жалпы білім беретін мектептердің дене шынықтыру пәні мұғалімдеріне, қосымша спорт үйірмесі жетекшілеріне, футболға қызығушылық танытқан жаттықтырушылар мен студенттерге арналып әзірленген. Құралда оқушыларға футбол ойынын үйретудің теориялық негіздері мен тәжірибелік әдіс-тәсілдері жүйеленіп ұсынылады. Әдістеме футболдың негізгі ережелері мен техника-тактикалық дағдыларын тиімді меңгертуді көздейді. Сонымен қатар, түрлі жастағы оқушылардың физиологиялық және психологиялық ерекшеліктеріне сай бейімделген жаттығулар мен ойын түрлері ұсынылады.

Қолдану аясы: жалпы орта білім беретін мектептер, спорт мектептері, дене шынықтыру пәні сабағы және қосымша білім беру ұйымдары.

Мазмұны

1. Кіріспе

2. Негізгі бөлім

   • 2.1. Футбол ойынының жалпы сипаттамасы

   • 2.2. Оқушылармен жұмыс істеудің педагогикалық негіздері

   • 2.3. Футболға үйретудің теориялық аспектілері

   • 2.4. Тәжірибелік бөлім: Жаттығулар, ойындар, әдістемелік нұсқаулықтар

   • 2.5. Жас ерекшеліктеріне байланысты оқыту тәсілдері

3. Қорытынды

4. Пайдаланылған әдебиеттер

5. Қосымшалар

Кіріспе (Түсінік хат)

Қазіргі таңда дене тәрбиесі мен спорт саласы білім беру жүйесінде маңызды орын алады. Әсіресе мектеп оқушылары арасында салауатты өмір салтын қалыптастыру, дене дайындығын арттыру және ұжымдық қарым-қатынасты дамыту мақсатында футбол ойынын үйрету – аса өзекті мәселе болып отыр. Бұл әдістемелік құрал оқушыларға футболды тиімді және жүйелі түрде үйрету жолдарын қарастырады.

Жұмыстың өзектілігі – мектеп бағдарламасында футболдың кеңінен енгізілуіне қарамастан, көптеген мұғалімдерде жас ерекшеліктеріне лайық әдістердің жеткіліксіздігі байқалады. Ойынға қызығушылық білдірген балалармен дұрыс жұмыс жүргізу үшін педагогқа жүйеленген, нақты әдістемелік нұсқаулық қажет. Бұл құрал сол қажеттілікті өтеуге бағытталған.

Мақсаты – дене шынықтыру пәні мұғалімдеріне, жаттықтырушыларға және спорт үйірмесі жетекшілеріне оқушыларға футбол ойынын үйретуде әдістемелік көмек көрсету. Құралда ұсынылған әдістер оқушылардың техникалық және тактикалық дағдыларын қалыптастыруға, қозғалыс белсенділігін арттыруға, командалық рух пен тәртіпке тәрбиелеуге ықпал етеді.

Жаңалығы мен ерекшелігі – әдістемелік құралда футболдың негізгі элементтерін үйретудің сатылы жүйесі ұсынылған. Әр жаттығу кезең-кезеңімен жеңілден күрделіге қарай құрылып, жас ерекшелігі мен дайындық деңгейі ескеріледі. Сонымен қатар, құралда теориялық түсініктермен қатар, тәжірибеде қолдануға болатын нақты жаттығулар мен сабақ үлгілері берілген.

Басқа әдістемелермен салыстырғанда, бұл басылым оқу-тәрбие процесін тиімді ұйымдастыруға бағытталған кешенді тәсілді ұсынады. Мұнда тек қана ойын техникасы емес, сонымен бірге оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескеретін педагогикалық тәсілдер де қамтылған.

Қолдану аясы – бұл құрал жалпы орта білім беретін мектептерде, спорт мектептерінде, қосымша білім беру ұйымдарында, дене тәрбиесі пәнінен сабақ беретін педагогтар мен студенттер үшін көмекші құрал ретінде пайдалануға жарамды.

Күтілетін нәтиже – ұсынылған әдістер мен жаттығулар жүйесін қолдану арқылы мұғалімдер оқушылардың футбол ойынына қызығушылығын арттыра алады, техника-тактикалық дағдыларын дамыта отырып, белсенді өмір салтына тәрбиелейді. Сонымен қатар, бұл әдістеме оқыту үдерісінің сапасын арттырып, мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін жетілдіруге көмектеседі.

Жалпы алғанда, әдістемелік құрал логикалық құрылымға негізделіп, теориялық және практикалық мазмұнды бөліктерден тұрады. Құралдағы материалдар оқу әрекеті барысында қолжетімді, түсінікті әрі икемді түрде қолдануға арналған. Мұғалім бұл құралды сабақ жоспарын жасауда, жаттығу процесін ұйымдастыруда және оқушы жетістігін бағалауда тиімді пайдалана алады.

Негізгі бөлім

2.1. Футбол ойынының жалпы сипаттамасы

Футбол — әлемдегі ең танымал және кең таралған спорт түрі. Бұл командалық ойынның мақсаты — қарсылас команданың қақпасына допты енгізу арқылы көп гол соғу. Футболдың қарапайым ережелері мен жоғары қозғалыс белсенділігі оны балалар мен жастар арасында аса танымал етеді.

Футболдың шығу тарихы

Футболдың алғашқы үлгілері ежелгі Қытай, Грекия және Рим мемлекеттерінде кездеседі. Қазіргі заманғы футбол XIX ғасырда Англияда қалыптасып, 1863 жылы Англия футбол қауымдастығы (The Football Association) құрылды. Бұл футбол ережелерінің стандартталуына және бүкіл әлемге таралуына негіз болды. Халықаралық футбол федерациясы (FIFA) 1904 жылы құрылып, қазіргі кезде футболдың жаһандық дамуын үйлестіруші негізгі ұйым саналады.

Футболдың негізгі сипаттамалары

Футбол ойыны арнайы жасалған алаңда өткізіледі. Командалар әрқайсысы 11 ойыншыдан тұрады (соның ішінде 1 қақпашы). Ойынның негізгі ережелері FIFA тарапынан бекітілген және олар бүкіл әлемде қолданылады.

Футбол алаңының сипаттамасы:

• Ұзындығы: 90–120 м;

• Ені: 45–90 м;

• Қақпа биіктігі – 2,44 м, ені – 7,32 м;

• Орталық шеңбер, айып алаңы, пенальти нүктесі және бұрыштама секторлар нақты өлшеммен белгіленеді.

Ойын уақыты

• Негізгі ойын – 2 таймнан тұрады, әрқайсысы 45 минут.

• Арасында 15 минут үзіліс.

• Балалар мен жасөспірімдер арасында ойын уақыты жас ерекшелігіне байланысты қысқартылуы мүмкін (мысалы, бастауыш сынып оқушылары үшін – 2 тайм x 20 минут).

Футбол ойынының ережелері

• Доп тек аяқпен немесе денемен ойнауға рұқсат етіледі (қолмен тек қақпашы өз айып алаңында ойнай алады).

• Жолдас доп арқылы ойын басталады.

• Оффсайд (ойыннан тыс қалу), фол, пенальти, бұрыштық, аут сияқты ұғымдар – негізгі ойын ережелерінің ажырамас бөлігі.

• Әр түрлі бұзушылықтар үшін төреші ескерту (сары қағаз) немесе алаңнан шығару (қызыл қағаз) арқылы тәртіп орнатады.

Ойыншылардың рөлі

1. Қақпашы (воротарь) – қақпаны қорғап, қарсылас соққыларын тоқтатады.

2. Қорғаушылар (защитники) – өз аймағында шабуылдардың алдын алады.

3. Жартылай қорғаушылар (полузащитники) – шабуыл мен қорғанысты байланыстырады.

4. Шабуылшылар (нападающие) – гол соғуға жауапты ойыншылар.

Футболдың тәрбиелік және физикалық маңызы

Футбол баланың келесі қабілеттерін дамытады:

• Жылдамдық, төзімділік, ептілік, күш;

• Кеңістікте бағдарлану, топпен әрекет ету, жауапкершілік;

• Коммуникация мен көшбасшылық;

• Жеңіске ұмтылу және жеңілісті қабылдау мәдениеті.

Футбол – ұжымдық ойын

Футбол – тек қана физикалық дайындықты ғана емес, командалық рух пен тәртіпті де талап ететін спорт түрі. Ойыншылардың өзара әрекеті, бір-бірін түсінуі мен қолдауы – команданың табысты ойнауына тікелей әсер етеді. Бұл қасиеттер балалардың әлеуметтік дағдыларын дамытуда үлкен рөл атқарады.

Мектеп жағдайында футбол

Мектептерде футбол дене шынықтыру сабағының бір бөлігі ретінде кеңінен енгізілген. Ойын элементтері арқылы оқушылардың қозғалыс белсенділігі артады, қызығушылығы оянып, салауатты өмір салтына бейімделуі жеңілдейді. Сабақ барысында қауіпсіздік ережелерін сақтау, жаттығуларды жас ерекшеліктеріне сай іріктеу — мұғалімнің басты міндеттерінің бірі.

2.2. Оқушылармен жұмыс істеудің педагогикалық негіздері

Футболды мектеп оқушыларына үйрету – тек қана спорттық дағдыны меңгерту емес, сонымен бірге тұлғалық, психологиялық, әлеуметтік қасиеттерді қалыптастыруға бағытталған күрделі педагогикалық үдеріс. Мұғалімнің немесе жаттықтырушының білімі мен шеберлігі ғана емес, оның педагогикалық ұстанымы, балалармен қарым-қатынасы және мотивациялық тәсілдері де маңызды рөл атқарады.

Жас ерекшеліктерін ескеру

Оқушылармен жұмыс барысында олардың жас ерекшеліктері мен даму деңгейін ескеру – педагогикалық жұмыстың басты қағидаларының бірі. Мысалы:

• Бастауыш сынып оқушылары (7–10 жас): Ойын әрекеті жетекші рөл атқарады. Сабақта қозғалыс ойындары, көңілді жарыстар, қарапайым жаттығулар басым болуы керек.

• Орта буын оқушылары (11–14 жас): Техникалық элементтерді үйренуге қабілетті. Жаттығулар күрделене бастайды, бірақ ойын түріндегі тәсілдер әлі де маңызды.

• Жоғары сынып оқушылары (15–17 жас): Тактикалық дағдыларды меңгеруге дайын, командалық ойын құрылымдарын түсінеді. Жекелеген позициялар мен рөлдерге бейімдеу басталады.

Оқыту қағидаттары

Футболды үйретуде келесі педагогикалық қағидаттарды сақтау ұсынылады:

1. Көрнекілік пен белсенділік қағидаты – жаттығуларды көрсету, бейнежазба арқылы талдау, оқушылардың өз іс-әрекетін көру мүмкіндігін ұйымдастыру;

2. Жүйелілік пен бірізділік – жаттығуларды жеңілден күрделіге, жекеден топтық әрекетке көшу;

3. Жас ерекшелігі мен жекелей бейімделу – әр оқушының физикалық және психологиялық мүмкіндігін ескеру;

4. Қауіпсіздік қағидаты – жарақат алмау үшін алаңда тәртіп сақтау, арнайы дайындық жасау;

5. Мотивация және мадақтау – оқушыны ынталандыру арқылы қызығушылығын арттыру.

Педагогикалық тәсілдер

• Ынталандыру: Сабақта мақтау, марапаттау, символикалық жүлделер пайдалану арқылы оқушының белсенділігін арттыру;

• Дифференциалды оқыту: Физикалық дайындығы әртүрлі оқушылармен жеке жұмыс ұйымдастыру (мысалы, күшті оқушылармен күрделірек жаттығу, әлсіздермен – базалық техника);

• Рефлексия мен талдау: Сабақ соңында оқушылармен бірге ойын барысын, жетістіктер мен кемшіліктерді талдау, өздігінен қорытынды жасауға бағыттау;

• Қарым-қатынас мәдениеті: Ойын кезінде бірін-бірі қолдау, құрмет көрсету, әділ бәсекелестік негіздерін қалыптастыру.

Психологиялық аспектілер

Оқушының өзін-өзі бағалауы, сенімділігі мен топпен жұмыс істеу дағдылары футбол сабақтарында дамиды. Мұғалім келесі бағыттарда жұмыс істеуі керек:

• Сенімді орта қалыптастыру;

• Жеңіліс пен сәтсіздікті дұрыс қабылдауға үйрету;

• Ұжымдық жауапкершілік пен қолдауды қалыптастыру.

Бағалау жүйесі

Футбол сабақтарында бағалау тек нәтижеге (мысалы, гол санына) емес, процеске де бағытталуы керек:

• Қатысу белсенділігі;

• Техникада прогресс болуы;

• Командалық әрекет;

• Қауіпсіздік ережесін сақтау.

Мұғалімнің мақсаты – баланың спортқа деген қызығушылығын сөндірмей, оны дұрыс бағыттап, дамуға мүмкіндік беру.

Оқушылармен футбол бойынша жұмыс істеу барысында мұғалім тек жаттықтырушы емес, тәрбиеші, бағыт беруші және шабыттандырушы рөлін атқарады. Педагогикалық тұрғыдан дұрыс ұйымдастырылған сабақтар арқылы оқушылардың физикалық қабілеттері ғана емес, тұлғалық қасиеттері де дамиды.

2.3. Футболға үйретудің теориялық аспектілері

Футбол – тек дене қимылы ғана емес, терең тактикалық, техникалық және психологиялық дайындықты қажет ететін спорт түрі. Оқушыларға футболды үйрету барысында педагог алдымен ойынның теориялық негіздерін дұрыс түсіндіре білуі қажет. Бұл бөлімде футболдың техникасы, тактикасы, оқыту кезеңдері мен педагогикалық әдістерінің теориялық жақтары қарастырылады.

Футбол техникасының теориялық негіздері

Техника – футболшының ойын кезінде доппен немесе онсыз орындау дағдыларының жиынтығы. Оқушыларға футбол техникасын үйрету жүйелі және бірізді болуы тиіс. Техникалық әрекеттерге мыналар жатады:

1. Допты тебу түрлері:

   • Ішкі жағымен тебу – дәл пас беруге қолайлы;

   • Сыртқы жағымен тебу – күрделі траектория жасау үшін;

   • Толық ішкі жақпен немесе көтеріп тебу – алыстан соққы жасауға арналған.

2. Допты тоқтату тәсілдері:

   • Аяқпен (табанмен, ішкі немесе сыртқы жақпен);

   • Санмен, кеудемен, баспен;

   • Жерден келген немесе әуедегі допты бақылауға алу.

3. Допты алып жүру:

   • Аяқтың ішкі/сыртқы жағымен баяу алып жүру;

   • Жылдам алып жүру, дриблинг әдістері.

4. Пас беру:

   • Қысқа, орта және ұзақ пас;

   • Жермен және әуеде пас беру тәсілдері.

5. Баспен ойын:

   • Жерге бағыттау;

   • Қақпаға соғу немесе допты серіктеске бағыттау.

6. Қақпашы техникасы:

   • Допты қағу, ұстау, серпілу;

   • Орын таңдауы мен допты бастау тәсілдері (қолмен/аяқпен).

Тактикалық дайындықтың теориялық негіздері

Тактика – команданың және жекелеген ойыншылардың ойын барысында мақсатқа жету үшін пайдаланатын жоспарлы іс-әрекеттер жиынтығы.

Тактиканы екі деңгейде қарастыруға болады:

1. Жеке тактика – ойыншының 1:1 жағдайында қарсыласқа қарсы әрекет ету тәсілдері (мысалы, алдап өту, қарсы шабуылға шығу, блок қою).

2. Топтық және командалық тактика – бірнеше ойыншының өзара әрекеттесуі (мысалы, пас алмасу, позиция ауыстыру, шабуылдаушы немесе қорғаныс үлгілері).

Ойын жүйелері мен орналасуы:

• 4-4-2, 4-3-3, 3-5-2 секілді ойын схемаларын енгізу жоғары сыныптарда басталады.

• Мұғалім ойыншылардың позициялары мен міндеттерін түсіндіруі керек (шабуылшы, қорғаушы, жартылай қорғаушы, қақпашы т.б.).

Футболды үйретудің кезеңдік құрылымы

Футболға оқытуда мынадай кезеңдер ұсынылады:

1. Бастапқы кезең – негізгі қозғалыс дағдыларын қалыптастыру (допты тебу, тоқтату, алып жүру).

2. Негізгі кезең – техника мен қарапайым тактикалық әрекеттерді біріктіру, топтық ойындарды меңгеру.

3. Жетілдіру кезеңі – ойын барысында шешім қабылдау, позициялық ойын мен тактикалық жоспарды түсіну.

Үйрету әдістері

Футбол элементтерін үйретуде келесі әдістер тиімді:

• Көрнекі әдіс – жаттығуды көрсету, бейнематериал қолдану;

• Түсіндірмелі әдіс – қимылдарды бөліп түсіндіру;

• Қайталау әдісі – дағдыны автоматтандыру үшін жүйелі қайталау;

• Ойындық әдіс – техника мен тактиканы ойын барысында бекіту;

• Жеке-даралау әдісі – оқушының деңгейіне қарай жаттығу таңдау.

Қателерді түзету теориясы

Оқушылар жаттығу кезінде жиі келесідей қателіктер жібереді:

• Тепкен кезде тепе-теңдіктің бұзылуы;

• Допты бақылау кезінде назардың шашырауы;

• Қорғаныс кезінде позицияны дұрыс таңдамау.

Мұғалім осындай қателіктерді жұмсақ түзету, қайта көрсету, кері байланыс және мадақтау арқылы жөндеуі тиіс.

Футболдағы шешім қабылдау дағдылары

Футбол – динамикалық, тез өзгеретін ойын. Сондықтан теориялық оқыту барысында ойын жағдайында:

• Дұрыс шешім қабылдау;

• Кеңістікті бақылау;

• Уақытты тиімді пайдалану
  дағдыларына назар аудару қажет.

Футболға үйретудің теориялық аспектілері – жаттығу мен ойын барысында саналы, жүйелі, мақсатты оқытуға негіз болады. Теориялық дайындық оқушылардың техникалық, тактикалық әрекеттерін дұрыс түсініп, тиімді қолдануына ықпал етеді. Мұғалімге қойылатын басты талап – футбол теориясын баланың қабылдауына лайықтап түсіндіру және тәжірибемен ұштастыра білу.

2.4. Тәжірибелік бөлім

Футбол техникасы мен тактикасын үйрету теориямен шектеліп қалмауы тиіс. Нағыз дағды тәжірибе арқылы қалыптасады. Бұл бөлімде оқушыларға футболды меңгертудің тиімді тәжірибелік әдістері, жаттығулар үлгілері, ойын түрлері, және сабақ құрылымы ұсынылады.

2.4.1. Жаттығулар жүйесі

Жаттығулар оқушының жас ерекшелігіне, дене дайындығы мен оқу кезеңіне қарай таңдалады. Төменде негізгі техникалық дағдыларға бағытталған жаттығулар үлгілері берілген.

А) Доп тебуге арналған жаттығулар

Мақсаты:

• Допты әртүрлі тәсілмен тебуді меңгерту;

• Тебу дәлдігін, күшін және бағытты бақылауды дамыту;

• Ойын кезінде шабуылдаушы әрекеттердің сапасын арттыру.

1. Жаңадан үйренушілерге арналған (7–10 жас)

Жаттығу 1: "Қабырғаға тебу"

• Допты 3–5 метр қашықтықтан қабырғаға ішкі жағымен теуіп, кері қайтқан допты тоқтатып, қайта тебу.

• Мақсат: Тепкенде дәл бағыттауды үйрену.

Жаттығу 2: "Тура бағытта теп"

• Алдыңа 2 шелек немесе конус қойып (арасы 1 м), сол арадан допты теуіп өткізу.

• Мақсат: Дәлдікке бағыттау, ішкі жақпен тебу тәсілін бекіту.

Жаттығу 3: "Тебіп, жүгіріп жет"

• Допты алға 5–6 м тебіп, артынан жүгіріп барып, тоқтату.

• Мақсат: Доппен қимыл үйлесімін арттыру.

2. Орта буын оқушыларына (11–14 жас)

Жаттығу 4: "Жұппен пас және соққы"

• Жұп болып 8–10 м қашықтықта бір-біріне ішкі жағымен пас беріп, үшінші ойыншының лақтырған добын қақпаға тебу.

• Мақсат: Пас → соққы байланысын қалыптастыру.

Жаттығу 5: "Нысананы көзде"

• Қақпаға немесе белгіленген секторға (оң бұрыш, сол бұрыш) бағыттап тебу.

• Мақсат: Анық бағыттау, екі аяқпен де соғуды дамыту.

Жаттығу 6: "Қозғалыста соққы"

• Допты алып жүріп, 2–3 қадамнан кейін қозғалыс үстінде қақпаға немесе конусқа соғу.

• Мақсат: Жылдам шешім қабылдау, қозғалыс кезінде тепу.

3. Жоғары сынып оқушыларына (15–17 жас)

Жаттығу 7: "Қиын бағыттағы соққылар"

• Қақпаның түрлі нүктелеріне (жоғарғы бұрыш, төменгі бұрыш) соққы жасау.

• Мақсат: Жоғары дәлдік, күш пен бұрышты сезіну.

Жаттығу 8: "Бірінші жанасуда соғу"

• Жолдастың пасын күтпей, тоқтатпай, бірден тебу (бір жанасу).

• Мақсат: Жылдам реакция, шабуыл шебін дамыту.

Жаттығу 9: "Соққыдан кейінгі жүгіру"

• Допты қақпаға соққан соң, белгіленген бағытта тез қайта жүгіріп шығу.

• Мақсат: Ойын ритмін сақтау, позициялық ойынды түсіну.

Жалпы әдістемелік ұсыныстар:

• Әр жаттығу алдында доп тебу техникасын түсіндіріп, көрсету қажет (дене қалпы, аяқтың орналасуы, көзқарас бағыты);

• Әр оқушының солақай/оңқай болуына назар аударып, екі аяқпен де тебуді дамытқан жөн;

• Соққыларды біртіндеп – жақын қашықтықтан бастап, алыстату керек;

• Жаттығулар қызықты әрі бәсекелестікпен өтуі үшін шағын жарыстар ұйымдастыру ұсынылады.

Б) Допты тоқтатуға арналған жаттығулар

Мақсаты:

• Допты әртүрлі тәсілмен (аяқ, табан, кеуде, сан, бас) дұрыс әрі тиімді тоқтатуды үйрету;

• Ойын барысында допты бақылауда ұстауға дағдыландыру;

• Тепе-теңдік пен қимыл үйлесімділігін дамыту.

1. Бастапқы деңгей (7–10 жас)

Жаттығу 1: «Жермен келген допты табанмен тоқтату»

• Жұппен жұмыс: бір оқушы допты баяу итеріп жібереді, екіншісі табанымен тоқтатады.

• Мақсат: Орталық тепе-теңдікті сақтау, допты иелікке алу.

Жаттығу 2: «Ішкі жақпен тоқтату»

• 4–5 м қашықтықтан жұптар бір-біріне пас беріп, ішкі жақпен тоқтату арқылы қайтару.

• Мақсат: Тепкен допты қабылдап, бірден ойынға қосуға үйрету.

Жаттығу 3: «Кедергі артында тоқтату»

• Конустармен белгіленген сызыққа қарай келе жатқан допты тоқтатып, дәл орнына түсіру.

• Мақсат: Дәлдікті дамыту, аяқ бақылауын жақсарту.

2. Орта деңгей (11–14 жас)

Жаттығу 4: «Кеудемен тоқтату»

• Оқушыға серіктесі допты әуеде лақтырады (немесе аяқпен лақтырады), ол кеудемен тоқтатып, жерге түсірген соң бақылауға алады.

• Мақсат: Әуедегі допқа икемделу, үстіңгі бөлікпен жұмыс.

Жаттығу 5: «Санмен тоқтату»

• Әуедегі допты бір аяқтың санымен тоқтатып, секіріп барып жерге түсіру.

• Мақсат: Қимыл үйлесімі мен серпімділік дамыту.

Жаттығу 6: «Тоқтатып, пас беру»

• Жұппен жұмыс: бірінші оқушы допты жібереді, екіншісі тоқтатады → бірден үшінші ойыншыға пас береді.

• Мақсат: Тоқтату + жылдам шешім қабылдау.

3. Жетілдіру деңгейі (15–17 жас)

Жаттығу 7: «Баспен тоқтату»

• Қақпашы немесе серіктес допты жоғарыдан лақтырады, ойыншы маңдаймен доптың бағытын өзгертіп, ойынға қосады.

• Мақсат: Ауада бағдарлау және жоғарыдан келген допты бақылау.

Жаттығу 8: «Қозғалыста келе жатып тоқтату»

• Жүгіру бағытында келе жатқан допты аяқтың ішкі жағымен немесе табанымен тоқтатып, бағытын өзгерту.

• Мақсат: Жылдамдық пен тоқтату техникасын үйлестіру.

Жаттығу 9: «Тоқтатып, соққы жасау»

• Әуеден келген допты кеудемен немесе аяқпен тоқтатып, бірден қақпаға соғу.

• Мақсат: Бірізді әрекетке үйрену (қабылдау → соғу).

Әдістемелік кеңестер:

• Әр жаттығуды баяу қарқынмен бастау, кейін шапшаңдату;

• Допты тоқтатқанда оқушының көзқарасы төменге емес, алға бағытталуы қажет;

• Қателіктерді жұмсақ түзету, әсіресе тепе-теңдікті жоғалту, қатты тебілген допты шамадан тыс кері серпу;

• Топтық жұмыс кезінде әр оқушыға бірнеше мүмкіншілік беру (тең мүмкіндік).

В) Доп алып жүру (дриблинг)

Мақсаты:

• Оқушыны доппен еркін қозғалуына үйрету;

• Алаңда допты бақылауда ұстай отырып, қарсылас ойыншыны алдауды меңгерту;

• Жылдамдық пен бағыт ауыстыру қабілетін дамыту.

1. Бастапқы деңгей (7–10 жас)

Жаттығу 1: «Түзу сызықпен алып жүру»

• Оқушы 10–15 м қашықтықты ішкі жағымен допты теуіп алып жүреді.

• Нұсқау: Қарапайым, баяу қарқынмен бастау; бас төмен емес, алға қарау керек.

Жаттығу 2: «Конустар арасынан ирекпен өту»

• 5–6 конус 1 м арақашықтықпен қойылады. Оқушы допты алып жүріп, ирек бағытта өтеді.

• Мақсат: Жетекші емес аяқпен де жұмыс жасау, қозғалыс үйлесімін дамыту.

Жаттығу 3: «Жүгіріп бара жатып алып жүру»

• Доппен 5 м жүгіріп өтіп, сызыққа дейін тоқтатып қайта келу.

• Ескерту: Қауіпсіздік үшін арақашықтық сақталуы тиіс.

2. Орта деңгей (11–14 жас)

Жаттығу 4: «Қарқынмен дриблинг»

• Жарыс түрінде екі оқушы қатар жүгіреді, бір-бірінен бұрын мәреге жетуге тырысады.

• Мақсат: Жылдамдық, доп бақылауы, ептілік.

Жаттығу 5: «Жетекші аяқпен және әлсіз аяқпен кезек алып жүру»

• Оқушы 10 м аралықты бір рет оң аяқпен, екінші рет сол аяқпен жүріп өтеді.

• Мақсат: Екі аяқпен бірдей жұмыс жасауға үйрету.

Жаттығу 6: «Жолдағы кедергілерден айналып өту»

• Конустар, белгіленген нүктелер, манекендер арасынан жылдам өтіп шығу.

• Қосымша: Уақытпен есептеп, нәтижені жазу.

3. Жетілдіру деңгейі (15–17 жас)

Жаттығу 7: «Қарсыласты алдап өту (финт жаттығулары)»

• 1x1 жағдайында бір оқушы қорғанушы, екіншісі шабуылдаушы рөлінде.

• Қарапайым алдау әдістері: дене қозғалысын ауыстыру, аяқ асты итеріп өту, “мыс” финті.

• Мақсат: Қорғанысты бұзу, ойын ішіндегі дриблингті меңгеру.

Жаттығу 8: «Соққыға шығу»

• Дриблингтен кейін қақпаға соғу (10 м-ден).

• Мақсат: Допты жоғалтпай, тиімді аяқтау.

Жаттығу 9: «Қысым жағдайындағы дриблинг»

• 1x2 жағдайында екі қорғаушыдан қашып шығуға тырысу.

• Нұсқау: Кеңістікті сезіну, бағытты жылдам ауыстыру.

Әдістемелік кеңестер:

• Оқушы доптан алыс кетпеуі тиіс – 1–1,5 м аралық;

• Жаттығу кезінде көзқарас алаңға бағытталуы керек – тек аяққа қарауға болмайды;

• Қателіктер: допты алыс итеру, жылдамдықты бақыламау, аяқ пен дене қозғалысын үйлестірмеу;

• Қиындық туса, дриблингті бөлшектеп үйрету ұсынылады (мысалы, тек бағыт ауыстыру немесе тек оң аяқпен).

Г) Баспен ойын

Мақсаты:

• Допты маңдаймен дәл және қауіпсіз ұруды үйрету;

• Әуедегі допты бақылау және басқару қабілетін дамыту;

• Ойын барысында баспен пас беру, бағыттау немесе соғу дағдыларын қалыптастыру.

1. Бастапқы деңгей (7–10 жас)

Ескерту: Бұл жаста жаттығулар өте жеңіл, ойын түрінде әрі қауіпсіз болуы тиіс.

Жаттығу 1: «Допты баспен көтеру»

• Жұмсақ допты екі қолмен жоғары лақтырып, маңдаймен бір рет итеріп, қайта ұстау.

• Мақсат: Допты маңдаймен сезінуге үйрету, қорқыныштан арылту.

Жаттығу 2: «Допты серіктеске баспен беру»

• Жұппен жұмыс: біреуі допты екі қолмен лақтырады, екіншісі басымен қайтарады.

• Мақсат: Тепе-теңдік сақтау және бағыттау дәлдігі.

Жаттығу 3: «Баспен қайтар – орын ауыстыр»

• Оқушы допты баспен серіктесіне қайтарады да, келесі орынға ауысады.

• Мақсат: Қозғалыспен бірге ойнау және назарды бөліп үлгеру.

2. Орта деңгей (11–14 жас)

Жаттығу 4: «Жерге соқпай баспен пас»

• Жұппен жұмыс: допты бір-біріне тек баспен қайтарып, 3–4 рет қатар жіберу.

• Мақсат: Әуедегі допқа бейімделу, пас дәлдігін арттыру.

Жаттығу 5: «Мақсатты бағыттау»

• Қақпа алдында немесе конуспен белгіленген нүктеге допты баспен дәл бағыттау.

• Мақсат: Баспен соғу кезіндегі бағыт пен күшті үйлестіру.

Жаттығу 6: «Баспен ойын – қозғалыспен»

• 3 ойыншы қатар тұрады: ортасы допты баспен бір жағына жібереді, кейін екінші жағына, орын ауыстырып қайталайды.

• Мақсат: Қозғалыс үстінде доппен әрекет ету.

3. Жетілдіру деңгейі (15–17 жас)

Жаттығу 7: «Бұрыштама добын баспен соғу»

• Бұрыштамадан берілген допты жүгіріп келіп баспен қақпаға соғу.

• Мақсат: Шабуылда баспен соғудың тиімді жолын меңгеру.

Жаттығу 8: «Қақпашымен 1x1»

• Қақпашы бар кішкентай қақпаға әуеден берілген допты баспен дәл бағыттап соғу.

• Мақсат: Жылдам шешім қабылдау және реакцияны дамыту.

Жаттығу 9: «Командалық баспен пас алмасу»

• Команда ішінде тек баспен пас беріп, гол соғуға тырысу (3x3 шағын ойын).

• Мақсат: Әуедегі командалық әрекеттерді ұйымдастыру.

Әдістемелік кеңестер:

• Допты маңдаймен, көз ашық күйде ұру – басты талап;

• Арқаны тік ұстау және екі аяқпен нық тұру үйретілуі тиіс;

• Оқушыларға жұмсақ доппен үйретуді бастаған жөн;

• Баспен соғу жаттығулары арасында міндетті түрде үзіліс жасап, мойын мен мойын бұлшықеттерін созу жаттығулары орындалуы керек;

• Жаттығуларды жарыс немесе ойын түрінде ұйымдастыру қызығушылықты арттырады.

2.4.2. Тактикалық жаттығулар

А) Қарапайым тактикалық элементтер- ойын барысында белгілі бір мақсатқа жету үшін қолданылатын әдіс-тәсілдер жүйесі. Бастауыш және орта буындағы оқушыларға мынадай қарапайым тактикалық элементтер үйретіледі:

• Бос кеңістікке шығу – пас алу үшін қарсыластан алыстап, ашық аймаққа орналасу;

• Пас алмасу – екі немесе одан көп ойыншының өзара доп беруі;

• Орын ауыстыру – шабуыл немесе қорғаныс кезінде серіктестермен орын алмастыру;

• Жолды жабу – қарсыластың пас бағытын немесе жүгіру траекториясын жабу;

• Қорғаныстан шабуылға көшу – допты иеленгеннен кейін тез шабуыл ұйымдастыру.

2. Жаттығулар кешені

Жаттығу 1: «Бос аймаққа шығу»

• 3 ойыншы: 1 пас беруші, 1 қабылдаушы, 1 қорғаушы.

• Қабылдаушы қорғаушыны алдап, бос аймаққа шығып, пас алады.

• ✅ Мақсат: Позиция таңдауды, алдамшы қозғалысты үйрету.

Жаттығу 2: «Үшбұрышты пас алмасу»

• 3 ойыншы үшбұрыш жасап тұрады, үнемі қозғалып, пас алмасады.

• Әрбір пас бергеннен кейін бір қадам басқа бағытқа ауысады.

• ✅ Мақсат: Ұдайы қозғалыс пен дұрыс позицияда болуды меңгерту.

Жаттығу 3: «2x1 жағдайы»

• 2 шабуылшы, 1 қорғаушы. Шабуылшылар пас алмаса отырып, қорғаушыдан өтіп, гол соғуға тырысады.

• ✅ Мақсат: Артық ойыншыны тиімді пайдалану, шешім қабылдау.

Жаттығу 4: «Қысымнан шығу»

• 3 ойыншыға қарсы 2 қорғаушы.

• Қысымға түскен ойыншылар допты жоғалтпай, пас арқылы аймақ ауыстырады.

• ✅ Мақсат: Күрделі жағдайларда ойлау мен әрекет жасау.

Жаттығу 5: «Қарама-қарсы қозғалыс»

• Екі шабуылшы бастапқыда бір бағытқа жүгіріп, кейін кенеттен екі жаққа бөлініп кетеді.

• ✅ Мақсат: Қорғанысты шатастыру, кеңістік құру.

3. Сабақта қолдану үлгісі

• Тақырып: Қарапайым тактикалық элементтер

• Сабақ кезеңі: Негізгі бөлім

• Құралдар: Конус, кішкентай қақпа, доптар

• Тапсырма:

  • Конустармен бос кеңістікті белгілеу

  • 2x1 жағдайын кезектесіп ойнау

  • Шағын ойын (4x4) өткізу, ойынға дейін әр ойыншыға нақты рөл беру (мыс: кім қайда бос кеңістік құрады, кім шабуылды бастайды)

Әдістемелік кеңестер:

• Тактиканы үйрету кезінде ойын арқылы түсіндіру тиімдірек болады;

• Әр оқушыға нақты рөл мен тапсырма беру маңызды (мысалы: “сен бос кеңістікке шық”, “сен серіктеске жақын бол”);

• Қарапайым визуалды сызбалар қолдану (доптың бағыты, ойыншы қозғалысы көрсетілген схемалар);

• Шешім қабылдау уақытын біртіндеп қысқарта отырып, жылдам реакцияны дамыту керек;

• Сәтті тактикалық әрекетті орындаған оқушыны міндетті түрде мадақтау қажет – бұл сенімділігін арттырады.

Б) Командалық қимылдарды дамыту- бұл ойын барысында бірнеше ойыншының бірігіп мақсатты әрекет жасау тәсілдері (мысалы: пас алмасу, орнын ауыстыру, қарсыласты шатастыру, аймақты жабу, т.б.). Командалық қимылдың негізінде сенім, келісім және жоспарланған әрекет жатыр.

2. Негізгі жаттығулар

Жаттығу 1: «Өту және орнын ауыстыру» (пас + жүгіріс)

• 3–4 ойыншы шеңбер жасап тұрады. Пас берген ойыншы бірден бос аймаққа жүгіріп шығады.

• ✅ Мақсат: Пас алмасу мен орын ауыстыруды үйлестіру, серіктесті түсіну.

Жаттығу 2: «Шабуылды бастау комбинациясы»

• Ойыншылар 3–4 қадамнан кейін пас алмасып, соңында бір ойыншы қақпаға соғады.

• Үлгі: қорғаушы → жартылай қорғаушы → шабуылшы → соққы.

• ✅ Мақсат: Жүйелі шабуыл жасау.

Жаттығу 3: «Қолдау көрсететін ойыншы»

• 2 шабуылшы, 1 қорғаушы. Ойыншылар бір-біріне пас беріп, біреуі бос кеңістікке ұмтылады.

• ✅ Мақсат: Қолдау, қосымша бағыт ашу.

Жаттығу 4: «Аймақты жабу (қорғаныс ұйымдастыру)»

• 3 қорғаушы өз аймағында пас беруге мүмкіндік бермей, позицияларын сақтап отырады.

• Қарсыластар бос кеңістік іздейді.

• ✅ Мақсат: Командалық қорғанысты ұйымдастыру, сөйлесу арқылы келісу.

Жаттығу 5: «Шағын ойын – 4x4»

• Шарт: бір шабуыл кезінде кем дегенде 3 пас жасалуы керек.

• ✅ Мақсат: Өзара байланыс пен жауапкершілікті қалыптастыру.

3. Тактикалық элементтерге назар аудару

• Тік және көлденең пас бағыттары – қарсыласты шатастыру;

• Кері пас және жалған қозғалыс – қарсылас назарын аудару;

• Коммуникация (дауыс, белгі, көзқарас) – қимылдың үйлесімділігіне әсер етеді;

• Қосымша ойыншыны қосу – шабуылды немесе қорғанысты күшейту.

4. Сабақта қолдану үлгісі

✅ Әдістемелік ұсыныстар:

• Командалық жаттығуларда әр ойыншыға нақты рөл мен міндет жүктеу (мысалы: «сен пас берушісің», «сен кеңістік құрушысың»);

• Қателікті бірге талдау – неге шабуыл сәтсіз аяқталды, не жетіспеді?

• Топтық жаттығуларды бейнемен түсіріп, кейін қарап шығу – өте тиімді әдіс;

• Жаттығу барысында «үнсіз ойнауға болмайды» деген талап енгізу – коммуникацияны дамыту үшін.

Командалық қимылдарды дамыту – футболды тек жекелей шеберлік ретінде емес, ұжымдық, саналы спорт ретінде қабылдауға жол ашады. Мұндай жаттығулар оқушыларды бір-бірін тыңдауға, шешімді ортақ қабылдауға, ұжым мүддесіне жұмыс істеуге үйретеді.

2.4.3. Сабақ құрылымы үлгісі

Сабақтың жалпы құрылымы:

1. Кіріспе бөлім (5–7 мин):

   • Сапқа тұрғызу, амандасу, сабақтың мақсатымен таныстыру.

   • Жеңіл жүгіру, жалпы дамыту жаттығулары (секіру, айналу, қол-аяқ жаттығулары).

   • Арнайы бұлшықет топтарына арналған қыздыру.

2. Негізгі бөлім (25–30 мин):

   • Жаңа техникамен танысу (мысалы: допты алып жүру).

   • Бөліп үйрету – қозғалыссыз, сосын қозғалыста орындау.

   • Жұптық және топтық жаттығулар арқылы бекіту.

   • Жаңа үйренген элементті ойын кезінде қолдану.

3. Қорытынды бөлім (5–7 мин):

   • Баяу жүгіру, тыныс алу жаттығулары.

   • Қысқаша талдау (не үйрендік, неге көңіл бөлу керек).

   • Мадақтау, тапсырма беру, қоштасу.

2.4.4. Ойын түріндегі тапсырмалар

А) Қозғалыс ойындары арқылы футбол элементтерін дамыту:

• «Кім жылдам» – допты жүргізіп, белгіленген жерге дейін апару.

• «Нысананы көзде» – белгіленген шеңберге допты дәл тебу.

• «Пас бер де – орын ауыстыр» – шеңбер жасап тұрып, пас берген соң келесі орынға жүгіру.

Б) Мини-футбол ойыны

• Шағын топпен (4x4, 5x5) ойнау.

• Ойын алдында әр оқушыға нақты тапсырма беру (мысалы, пас беруге назар аудару).

• Ойын барысында тактикалық кеңес беру, орын ауыстыруды түсіндіру.

2.4.5. Әдістемелік ұсыныстар

• Сабақта әр баланың белсенділігін арттыру үшін кіші топтарға бөліп жұмыс жасаңыз.

• Тапсырмада қиындықты біртіндеп арттырыңыз (қарапайымнан күрделіге).

• Қауіпсіздік техникасын әр сабақта еске салып, алаңды тексеріңіз.

• Мүмкіндігінше бейнежазба көрсетіп, дұрыс техника үлгісін беріңіз.

• Оқушының жетістігін жиі мадақтап отырыңыз – бұл сенімділікті арттырады.

• Қыз балаларға бейімделген ойын элементтерін енгізуді ұмытпаңыз (мысалы, жұмсақ доптармен, қозғалысы баяу ойындармен бастау).

Тәжірибелік бөлім – футбол үйретудің жүрегі. Оқушылардың қызығушылығы мен дағдысы осы бөлімдегі жаттығулар арқылы қалыптасады. Нақты, жүйелі, оқушыға түсінікті жаттығулар жиынтығы арқылы сабақ тиімді, қызықты әрі нәтижелі өтеді.

2.5. Жас ерекшеліктеріне байланысты оқыту тәсілдері

Футболды оқушыларға үйретуде олардың жас ерекшеліктерін ескеру – сапалы білім беру мен дене дайындығын тиімді қалыптастырудың негізі. Әр жас кезеңінде оқушылардың физиологиялық, психологиялық және когнитивтік даму деңгейі әртүрлі болады. Сондықтан жаттығулардың мазмұны, көлемі мен қарқыны соған сәйкес болуы тиіс.

1) Бастауыш сынып оқушылары (7–10 жас)

Психофизиологиялық ерекшеліктері:

• Қимыл-қозғалысқа бейімділік жоғары;

• Есте сақтау мен зейін тұрақсыз;

• Ойынға қызығушылығы басым;

• Қимылдарды дәл орындау қабілеті енді дамып келеді.

Оқыту тәсілдері:

• Ойын түріндегі жаттығуларға басымдық беру;

• Жеңіл техника элементтерін енгізу (мысалы, допты аяқпен жүргізу, тоқтату);

• Жаттығуларды қысқа әрі динамикалық етіп ұйымдастыру (5–7 мин сайын ауыстыру);

• Әр баланың қатысуын қамтамасыз ету (барлығы белсенді болатындай);

• Қатаң тәртіп емес, ынталандыру мен мадақтауға негізделген қатынас.

Ұсынылатын жаттығулар:

• Конустар арасынан доп алып жүру;

• Допты нысанаға тебу;

• Жұппен пас беру (жақын қашықтықта);

• «Кім жылдам?» секілді жарыс ойындары.

2) Орта буын оқушылары (11–14 жас)

Психофизиологиялық ерекшеліктері:

• Қимылдарды үйренуге деген қабілет артады;

• Зейін мен есте сақтау қабілеті тұрақтана бастайды;

• Дене бітімі мен бұлшықет күші қарқынды дамиды;

• Өзара бәсекелестік пен топпен жұмысқа қызығушылығы артады.

Оқыту тәсілдері:

• Техникалық жаттығуларды тереңдетіп үйрету (теуіп беру, тоқтату, баспен ойын);

• Жеке және жұптық тактикалық элементтерді енгізу (мысалы, 2x1, 3x2 ойын үлгілері);

• Сабақта рефлексия элементін пайдалану (не үйрендік, неге көңіл бөлу керек);

• Өзара бағалау және өзін-өзі бағалауға бағыттау.

Ұсынылатын жаттығулар:

• Қақпаға дәл тебу;

• Пас алмасу мен орын ауыстыру комбинациялары;

• Шабуыл және қорғаныс рөлдерін алмастырып ойнау;

• «Мини-матчтар» (шағын командалық ойындар).

3) Жоғары сынып оқушылары (15–17 жас)

Психофизиологиялық ерекшеліктері:

• Тактикалық ойлау мен стратегияға бейімділік артады;

• Жекелей және топтық жауапкершілік сезімі дамиды;

• Физикалық көрсеткіштер (жылдамдық, күш, төзімділік) жетіледі;

• Спортқа қызығушылықты кәсіби деңгейге бағыттауға болады.

Оқыту тәсілдері:

• Толыққанды командалық тактиканы меңгерту (ойын жүйелері, рөлдік жауапкершілік);

• Ойын барысындағы шешім қабылдау дағдыларын дамыту;

• Жеке позициялық жаттығулар (қақпашы, қорғаушы, жартылай қорғаушы, шабуылшы рөлдері);

• Жаттығу барысында өзіндік бақылау мен талдау жүргізу.

Ұсынылатын жаттығулар:

• Құрамдас жаттығулар (мысалы, алып жүру + пас + соққы);

• Ойын жүйелерін қалыптастыру (4-4-2, 4-3-3 т.б.);

• Қысым жағдайында доппен әрекет ету;

• Командалық жарыстар, оқу-жаттығу матчтары.

Жалпы педагогикалық ұсыныстар:

Жас ерекшеліктерін ескере отырып жүргізілген сабақ оқушының даму деңгейіне сәйкес келіп, шаршатпайды, қызықты әрі пайдалы өтеді. Әр жастағы оқушының қабылдау мүмкіндігіне сай әдіс-тәсілдерді қолдану арқылы футболды үйрену процесі жүйелі және нәтижелі болады. Мұғалім үшін ең маңыздысы — әр баланың мүмкіндігін ашып, оны жетістікке жетелеу.

Қорытынды

Оқушыларға футболды үйрету – бұл тек қана спорттық дағдыларды меңгерту емес, сонымен қатар салауатты өмір салтын насихаттау, ұжымдық қарым-қатынас, тәртіп пен жауапкершілікке баулу үдерісі. Ұсынылған әдістемелік құралда футболды үйретудің теориялық және тәжірибелік қырлары кеңінен қарастырылып, әртүрлі жас топтарына арналған педагогикалық тәсілдер жүйеленіп берілді.

Жұмыстың барысында оқушылардың физиологиялық және психологиялық ерекшеліктері ескеріліп, техника мен тактиканы меңгертудің тиімді әдіс-тәсілдері ұсынылды. Жаттығулар мен ойын түрлері жүйелі құрылып, біртіндеп күрделене отырып оқушының қабілетін арттыруға бағытталған. Сабақ құрылымына қойылатын талаптар мен ұйымдастыру қағидалары, сабақ беру кезінде қолдануға болатын нақты тапсырмалар мен нұсқаулар бұл құралды тәжірибелік жағынан да тиімді етеді.

Құралдың негізгі жаңалығы мен артықшылығы – футболды оқытудағы кешенді көзқарас:

• теория мен практиканы бірлікте қарастыру;

• жас ерекшеліктеріне бейімделген жаттығу жүйесі;

• оқушының тұлғалық дамуына ықпал етуге бағытталған педагогикалық тәсілдер.

Мұғалімге, жаттықтырушыға бұл құрал қандай көмек береді?

• Сабақты дұрыс құрылымдауға;

• Жаттығуларды мақсатқа сай іріктеуге;

• Әр жастағы оқушыға жеке тәсіл табуға;

• Футболды қызықты әрі мазмұнды түрде үйретуге;

• Қауіпсіздік пен тәртіпті сақтай отырып, нәтижеге қол жеткізуге.

Бұл әдістемелік құралды дене шынықтыру пәні мұғалімдері, спорт үйірмелері жетекшілері және болашақ педагог мамандар тиімді қолдана алады. Оқушыларға футболды үйрету арқылы тек дене қабілетін емес, өмірлік маңызы бар дағдылар да дамытылады – ынтымақтастық, табандылық, өзін-өзі бақылау, лидерлік.

Қорытындылай келе, футболды жүйелі және ғылыми негізде үйрету – оқушылардың жан-жақты дамуы мен дене шынықтыру сабақтарының сапасын арттыруға ықпал етеді. Бұл құрал – сол жолдағы нақты әрі тиімді көмекші құрал бола алады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Жалпы білім беретін мектептерге арналған дене шынықтыру пәні бойынша оқу бағдарламасы (1–11-сыныптар). — Астана: ҚР БҒМ, 2022.

2. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, 2007. (өзгерістер мен толықтырулармен, 2023 ж. дейінгі нұсқа).

3. FIFA. Football Training Manual. – Zurich: FIFA Publications, 2016.

4. Әлімбаев, Т. Мектептегі дене тәрбиесі негіздері. – Алматы: Мектеп, 2018. – 224 б.

5. Жаңабергенов, С. Дене тәрбиесі теориясы мен әдістемесі. – Алматы: Қазақ университеті, 2020. – 198 б.

6. Мусин, А.Б. Футбол: Оқыту әдістемесі мен жаттығу жүйесі. – Алматы: Спорт, 2019. – 176 б.

7. Нұртаев, Ж. Жасөспірімдер спорты: Жаттығулар кешені. – Астана: Ұлттық спорт академиясы, 2020. – 132 б.

8. Уильямс, Т. Футбол техникасы мен тактикасы. Ауд. Бекенов М. – Алматы: Спорт әлемі, 2021. – 160 б.

Қосымшалар

Қосымшалар бөлімінде оқушыларға футболды үйрету барысында мұғалімге немесе жаттықтырушыға қажет болатын нақты үлгі материалдар, кестелер, ережелер және қосымша нұсқаулықтар берілген. Бұл материалдар сабақ жоспарын құруда, жаттығу процесін ұйымдастыруда, оқушылардың әрекетін бақылауда көмекші құрал ретінде қолданылады.

Қосымша 1. Апталық сабақ жоспарының үлгісі

5–7 сыныптарға арналған (жас ерекшелігі ескерілген)

(Тақырыптар сабақ ұзақтығына, мектеп бағдарламасына сай толықтырылады.)

Қосымша 2. Жаттығулар кешені (жас деңгейіне қарай)

7–10 жас

• Допты конустар арасынан алып жүру

• «Кім жылдам?» жарысы

• Допты табанмен тоқтату

11–14 жас

• Қақпаға дәл соққы

• Паспен шабуыл құру (2x1)

• Жылдамдық жаттығулары

15–17 жас

• Командалық тактика жаттығулары

• Оффсайд сызығын сақтау

• Қысым кезінде шешім қабылдау

Қосымша 3. Мини-футбол ережелерінің қысқаша нұсқасы (мектеп ішілік жарыстарға арналған)

• Ойын уақыты: 2 тайм x 15 минут

• Команда: 5 ойыншы (қақпашы қосылады)

• Алаң көлемі: 20x40 м

• Қолмен ойнауға тыйым салынады (қақпашыдан басқа)

• Қатаң ереже бұзушылық – ескерту немесе алаңнан шығару

• Ойын сыртынан шыққан доп: ауттан аяқпен енгізіледі

• Гол соғу: қарсылас қақпа сызығынан толық өткен доп есепке алынады

Қосымша 4. Қауіпсіздік техникасы бойынша нұсқаулық

• Жаттығу алдында міндетті түрде қыздыру жаттығулары жүргізілуі тиіс;

• Алаң беті, құрал-жабдықтар (доп, конус, қақпа) тексерілуі керек;

• Жаттығу кезінде оқушылар арасында қауіпсіз арақашықтық сақталуы тиіс;

• Қатты соққы, итеру, әдейі соқтығысуға жол берілмейді;

• Қақпашының жарақат алу қаупі жоғары болғандықтан, арнайы нұсқау берілуі тиіс;

• Спорт киімі мен аяқ киім талапқа сай болуы керек.

Қосымша 5. Өзін-өзі бағалау парағы (оқушы үшін)