жүктеу мүмкіндігіне ие боласыз
Бұл материал сайт қолданушысы жариялаған. Материалдың ішінде жазылған барлық ақпаратқа жауапкершілікті жариялаған қолданушы жауап береді. Ұстаз тілегі тек ақпаратты таратуға қолдау көрсетеді. Егер материал сіздің авторлық құқығыңызды бұзған болса немесе басқа да себептермен сайттан өшіру керек деп ойласаңыз осында жазыңыз
1 жыл бойы шексіз жүктеңіз
ОҚУШЫЛАРҒА КӘСІБИ БАҒДАР БЕРУДЕГІ АТА-АНАНЫҢ РӨЛІ
«№57 «Сарыарқа» жалпы білім беретін мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесінің кәсіби бағдар беру педагогы Атаева Фариза Амангелдіқызы
Мақала
ОҚУШЫЛАРҒА КӘСІБИ БАҒДАР БЕРУДЕГІ АТА-АНАНЫҢ РӨЛІ
Қазіргі қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер, ғылым мен технологияның қарқынды дамуы, еңбек нарығындағы жаңа талаптар жас ұрпақтың болашақ мамандығын саналы түрде таңдау мәселесін ерекше өзекті етіп отыр. Бүгінгі оқушы – ертеңгі білікті маман, ел экономикасының дамуына үлес қосатын азамат. Сондықтан мектеп қабырғасынан бастап оқушыларға жүйелі кәсіби бағдар беру, олардың жеке қабілеттерін анықтау, қызығушылықтарын дамыту және болашақ кәсібін дұрыс таңдауға көмектесу – білім беру ұйымдарының маңызды міндеттерінің бірі. Бұл жұмыстың нәтижелі болуы мектеп, оқушы және ата-ана арасындағы өзара ынтымақтастыққа тікелей байланысты.
Кәсіби бағдар беру – оқушының жеке ерекшеліктерін, қызығушылықтарын, қабілеттерін, құндылықтарын және еңбек нарығының қажеттіліктерін ескере отырып, болашақ мамандығын саналы таңдауға бағытталған педагогикалық-психологиялық үдеріс. Оның негізгі мақсаты – оқушыға белгілі бір мамандықты міндеттеп таңдату емес, өз мүмкіндіктерін дұрыс бағалауға, кәсіби қызығушылықтарын анықтауға және өмірлік мақсаттарын белгілеуге жағдай жасау. Осы тұрғыдан алғанда кәсіби бағдар беру жұмысы тек жоғары сыныптарда ғана емес, бастауыш және орта буыннан бастап жүйелі ұйымдастырылуы қажет.
Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінде оқушылардың кәсіби өзін-өзі анықтауына ерекше назар аударылуда. Мектептерде кәсіби бағдар беруші педагогтердің қызметі, кәсіптік диагностика, мамандықтармен таныстыру кездесулері, кәсіпорындарға экскурсиялар, колледждер мен жоғары оқу орындарының ашық есік күндеріне қатысу сияқты жұмыстар оқушылардың кәсіби танымын кеңейтуге мүмкіндік береді. Алайда мұндай іс-шаралардың тиімділігі отбасындағы қолдаумен ұштасқанда ғана арта түседі. Себебі бала өміріндегі алғашқы тәрбиеші, кеңесші және үлгі болатын тұлға – ата-ана.
Отбасы – баланың дүниетанымы, еңбекке көзқарасы, жауапкершілігі мен өмірлік құндылықтары қалыптасатын алғашқы әлеуметтік орта. Бала кішкентай кезінен ата-анасының еңбекке қатынасын, мамандығына деген құрметін, күнделікті қызметіндегі жауапкершілігін бақылап өседі. Ата-ананың өз жұмысы туралы жағымды әңгімелері, кәсіби жетістіктері мен қиындықтарды жеңу тәжірибесі баланың еңбек әлемі туралы түсінігін қалыптастырады. Сондықтан ата-ананың кәсіби бағдар берудегі рөлі тек мамандық ұсынумен шектелмейді. Ол баланың өзін тануына көмектесуді, оның бастамаларын қолдауды және дербес шешім қабылдау дағдыларын дамытуды қамтиды.
Педагогикалық тәжірибеде кейбір ата-аналардың баласының болашақ мамандығын өздері анықтауға ұмтылатыны байқалады. Мәселен, ата-ана баласының дәрігер, заңгер, мұғалім немесе инженер болғанын қалайды. Мұндай ниеттің негізінде баланың тұрақты жұмысқа орналасуы, материалдық жағдайының жақсы болуы және қоғамда беделді маман атануы туралы ізгі тілек жатыр. Дегенмен ата-ананың қалауы баланың жеке қызығушылығымен сәйкес келмеуі мүмкін. Мұндай жағдайда оқушы өзіне ұнамайтын бағытты таңдауға мәжбүр болып, болашақта оқу мотивациясының төмендеуі немесе кәсіби қанағаттанбаушылық сияқты қиындықтарға тап болуы ықтимал.
Сондықтан кәсіби бағдар беруші педагог ата-аналармен жүргізілетін түсіндіру жұмыстарында баланың жеке таңдау құқығын құрметтеудің маңыздылығын ерекше атап өтуі тиіс. Әрбір оқушының қабілеті, қызығушылығы, темпераменті, ойлау ерекшелігі және өмірлік мақсаты әртүрлі. Бір оқушы математикалық есептерді шешуге бейім болса, екіншісі шығармашылық жұмыстарға қызығады. Үшіншісі адамдармен қарым-қатынас жасауды ұнатса, төртіншісі техникалық құрылғылармен жұмыс істеуге қабілетті болуы мүмкін. Осындай ерекшеліктерді дер кезінде анықтау – кәсіби бағдар берудің маңызды алғышарты.
Ата-ананың баламен ашық әрі сенімді қарым-қатынас орнатуы кәсіби өзін-өзі анықтау үдерісіне оң ықпал етеді. Отбасында «Қандай пәндерді ұнатасың?», «Қандай тапсырмаларды қызығушылықпен орындайсың?», «Өзіңді болашақта қандай маман ретінде елестетесің?», «Қандай қабілеттеріңді дамытқың келеді?» деген сұрақтар төңірегінде жүйелі әңгіме жүргізу қажет. Мұндай сұхбаттар баланың өз ойын еркін жеткізуіне, қызығушылықтарын саралауына және болашағына жауапкершілікпен қарауына көмектеседі. Ең бастысы, ата-ана баланың жауабын сынамай, мұқият тыңдап, оның пікіріне құрмет көрсетуі керек.
Кәсіби бағдар беру барысында оқушының қызығушылығы мен қабілетін анықтаудың әртүрлі әдістерін қолдануға болады. Атап айтқанда, сауалнамалар, психологиялық-педагогикалық бақылаулар, жеке әңгімелесулер, кәсіби қызығушылық карталары, шығармашылық тапсырмалар және практикалық жұмыстар тиімді құралдар болып саналады. Алайда диагностикалық әдістемелердің нәтижесін баланың болашағын түпкілікті анықтайтын шешім ретінде қабылдауға болмайды. Олар оқушының белгілі бір кезеңдегі қызығушылықтары мен бейімділіктерін сипаттайтын қосымша ақпарат көзі ретінде қарастырылуы тиіс.
Мектеп тәжірибесінде кәсіби бағдар беруші педагогтің ата-аналармен бірлескен жұмысы бірнеше бағытта ұйымдастырылуы мүмкін. Бірінші бағыт – ақпараттық-ағартушылық жұмыс. Бұл бағытта ата-аналар жиналыстары, семинарлар, тренингтер және жеке кеңестер өткізіліп, мамандық таңдау ерекшеліктері, білім алу мүмкіндіктері, еңбек нарығындағы өзгерістер туралы мәлімет беріледі. Екінші бағыт – диагностикалық және кеңес беру жұмысы. Мұнда оқушының қызығушылығы мен қабілеті зерттеліп, нәтижелері ата-анамен бірлесіп талқыланады. Үшінші бағыт – тәжірибелік таныстыру жұмысы. Оқушылар түрлі мамандық иелерімен кездесіп, нақты еңбек жағдайларын көреді және кәсіби қызметтің ерекшеліктерін түсінеді.
Мысалы, мектепте «Ата-анамның мамандығы – менің мақтанышым» атты танымдық кездесу ұйымдастыруға болады. Іс-шараға әртүрлі салада еңбек ететін ата-аналар шақырылып, өз мамандықтарының ерекшеліктері, күнделікті міндеттері, жетістіктері мен қиындықтары туралы әңгімелейді. Дәрігер адам денсаулығын сақтаудың жауапкершілігін түсіндірсе, инженер техникалық жобалардың жасалу жолдарын көрсетеді. Кәсіпкер өз ісін ұйымдастырудағы жоспарлау мен табандылықтың маңызын баяндайды. Ал мұғалім білім мен тәрбиенің қоғам дамуындағы орнын сипаттайды. Осындай кездесулер оқушылардың мамандықтар туралы түсінігін кеңейтіп қана қоймай, ата-аналардың мектеп өміріне белсенді қатысуына мүмкіндік береді.
Тағы бір тиімді тәжірибе – «Бір күн мамандық әлемінде» жобасын жүзеге асыру. Жоба барысында оқушылар ата-аналарының жұмыс орындарына немесе арнайы ұйымдастырылған кәсіби таныстыру алаңдарына барып, еңбек үдерісін бақылайды. Мысалы, техникалық бағытқа қызығатын оқушы өндірістік кәсіпорынның жұмысымен танысса, медицинаға бейімі бар оқушы денсаулық сақтау саласындағы мамандардың қызметі туралы ақпарат алады. Мұндай іс-шаралар қауіпсіздік талаптары мен тиісті рұқсаттар сақтала отырып ұйымдастырылуы қажет. Нәтижесінде оқушы мамандықтың сыртқы беделіне ғана емес, нақты мазмұнына, еңбек жағдайына және жауапкершілігіне назар аударуды үйренеді.
Қазіргі цифрлық қоғам жағдайында кәсіби бағдар берудің мазмұны да жаңаруда. Жасанды интеллект, робототехника, ақпараттық қауіпсіздік, деректерді талдау, биотехнология, экологиялық технологиялар және цифрлық кәсіпкерлік сияқты бағыттар жаңа кәсіби мүмкіндіктер қалыптастыруда. Сонымен қатар дәстүрлі мамандықтардың да мазмұны өзгеріп, цифрлық сауаттылық, сыни ойлау, шығармашылық, коммуникация және үздіксіз білім алу дағдыларының маңызы артып келеді. Сондықтан ата-аналар баласына тек бүгінгі сұранысқа ие кәсіптерді таныстырып қоймай, болашақта жаңа білім мен дағдыларды меңгеруге дайын болудың қажеттілігін түсіндіруі тиіс.
Кәсіби бағдар беруде еңбек нарығындағы сұранысты ескеру маңызды болғанымен, оны жалғыз шешуші фактор ретінде қарастыру дұрыс емес. Себебі мамандыққа деген сұраныс уақыт өте өзгеруі мүмкін. Оқушының қызығушылығы, қабілеті, жеке құндылықтары және таңдаған кәсібінің мазмұны өзара үйлескен жағдайда кәсіби дамуға қолайлы жағдай қалыптасады. Осыған байланысты ата-аналар мен педагогтер баланы белгілі бір мамандық атауына емес, кеңірек кәсіби бағытқа, қажетті құзыреттерді дамытуға және өзгерістерге бейімделуге бағдарлағаны жөн.
Мамандық таңдауда психологиялық қолдаудың да орны ерекше. Жасөспірімдік кезеңде оқушылар өз қабілетіне күмәндануы, құрдастарының пікіріне тәуелді болуы немесе қате таңдау жасаудан қорқуы мүмкін. Мұндай жағдайда ата-ананың «Сенің қолыңнан келеді», «Біз сенің таңдауыңды бірге талқылаймыз», «Өз мүмкіндіктеріңді зерттеп көр» деген қолдау сөздері баланың сенімін нығайтады. Керісінше, өзге балалармен салыстыру, кемсіту немесе қорқыту оның бастамашылдығын төмендетуі мүмкін. Сондықтан кәсіби бағдар беруші педагог ата-аналарға қолдаушы қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудың маңызын түсіндіруі қажет.
Кәсіби бағдар беру жұмысының нәтижелілігін арттыру үшін мектеп пен отбасы арасындағы тұрақты байланыс қажет. Сынып жетекшісі, пән мұғалімдері, педагог-психолог және кәсіби бағдар беруші педагог өзара ынтымақтастықта жұмыс істегенде оқушының қабілеті туралы жан-жақты мәлімет жинақталады. Пән мұғалімдері оқушының оқу жетістіктері мен бейімділігін байқаса, педагог-психолог жеке ерекшеліктерін зерттеуге көмектеседі. Кәсіби бағдар беруші педагог осы ақпараттарды біріктіріп, оқушы мен ата-анаға білім алу бағыттары туралы кеңес береді. Ал ата-ана баланың мектептен тыс қызығушылықтары мен күнделікті мінез-құлқы туралы маңызды мәлімет ұсына алады.
Бұл жұмысты жүйелеу мақсатында әр оқушыға жеке кәсіби даму портфолиосын қалыптастыру ұсынылады. Портфолиода оқушының қызығушылықтары, жетістіктері, қатысқан жобалары, кәсіби сынамалардан алған әсерлері және алдағы мақсаттары көрсетіледі. Оны белгілі бір уақыт аралығында оқушы, ата-ана және педагог бірлесіп талқылап отырса, кәсіби бағыттың қалыптасу динамикасын байқауға мүмкіндік туады. Мұндай тәсіл баланың таңдауын шектемей, керісінше оның өз мүмкіндіктерін саналы зерттеуіне жағдай жасайды.
Қорытындылай келе, оқушыларға кәсіби бағдар берудегі ата-ананың рөлі ерекше әрі жауапты екендігін атап өткен жөн. Ата-ана – баланың болашақ кәсібін таңдап беретін тұлға емес, оның қабілетін танып, қызығушылығын қолдап, дұрыс шешім қабылдауына көмектесетін сенімді серіктес. Ал кәсіби бағдар беруші педагог – мектеп пен отбасы арасындағы ынтымақтастықты ұйымдастырып, оқушының кәсіби өзін-өзі анықтауына ғылыми-педагогикалық тұрғыдан қолдау көрсететін маман.
Әрбір баланың бойында өзіндік қабілет, ерекше қызығушылық және даму мүмкіндігі бар. Сол мүмкіндікті дер кезінде байқап, дұрыс бағыттау – мектеп пен ата-ананың ортақ міндеті. Балаға «Қандай мамандықты таңдайсың?» деген сұрақпен қатар, «Болашақта қандай тұлға болғың келеді?», «Қоғамға қандай пайда әкелгің келеді?» деген сұрақтарды да қою маңызды. Өйткені саналы мамандық таңдау – тек кәсіби жетістікке жетудің емес, тұлғаның өзін-өзі жүзеге асыруының, өмірлік қанағаттануының және қоғамға пайдалы азамат болып қалыптасуының маңызды негізі.
Баланың жарқын болашағы – мектеп пен ата-ананың бірлескен қолдауынан, оның қабілетіне деген сенімінен және саналы таңдауына көрсетілген құрметтен басталады.

Бұл курс Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігімен келісілген