ӘОЖ (УДК) 372.853:52

ОРТА МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ АСТРОНОМИЯЛЫҚ БІЛІМДЕРІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ӘДІСТЕМЕСІН ЖАСАУ

Авторы: Төлебай Алмагүл Ерланқызы

Аңдатпа: Бұл мақалада орта мектеп оқушыларына астрономия пәнін оқыту барысында олардың астрономиялық білімдерін қалыптастырудың әдістемелік негіздері қарастырылады. Астрономия – оқушылардың ғылыми дүниетанымын кеңейтетін, табиғат пен ғарыш жөніндегі түсінігін тереңдететін маңызды пән. Мақалада астрономиялық білім беру мазмұнының ерекшеліктері, әдістемелік ұстанымдары мен тиімді тәсілдері талданады. Ғалымдардың пікірлеріне сүйене отырып, қазіргі заман талабына сай оқушылардың қызығушылығын арттыру жолдары, оқу процесіне астрономиялық түсініктерді интеграциялау әдістері ұсынылады. Сонымен қатар, оқушылардың жас ерекшеліктерін, танымдық қабілеттерін ескере отырып, оқу материалының қолжетімділігі мен тиімділігін қамтамасыз етудің жолдары сипатталады. Мақалада астрономияны оқытудың заманауи мәселелері мен әдістемелік ұсыныстарды тәжірибеде қолдану нәтижелері көрсетіліп, зерттеу қорытындылары мен нақты ұсыныстар беріледі. Бұл зерттеу педагогтарға, әдіскерлерге және болашақ мұғалімдерге астрономиялық білім беру әдістемесін жетілдіруде пайдалы бола алады.

Кілт сөздер: астрономия, орта мектеп, оқушылар, білім беру әдістемесі, ғылыми дүниетаным, оқыту процесі, әдістемелік ұсыныс, астрономиялық түсінік, білім сапасы, мотивация.

Орта білім беру жүйесінде жаратылыстану-математикалық пәндерге ерекше көңіл бөлінуі қазіргі ғылым мен технологияның дамуымен тығыз байланысты. Соның ішінде астрономия пәні оқушылардың әлем жайлы көзқарасын қалыптастыруда, табиғат заңдылықтарын түсінуде және ғылыми ойлау қабілетін дамытуды қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Астрономия – тек ғарышты тану ғана емес, ол – табиғаттың тұтастығын, уақыт пен кеңістіктің үйлесімділігін сезіндіретін, ғылыми сана қалыптастыратын ғылым. Сондықтан бұл пәнді мектепте оқыту жүйелі, нақты әрі жас ерекшеліктеріне сай құрылуы тиіс. Мақалада осы мақсатта орта мектеп оқушыларының астрономиялық білімдерін жүйелі қалыптастыруға бағытталған әдістемелік тәсілдер қарастырылады. Мақаланың мақсаты – астрономияны оқытудың тиімді әдістерін негіздей отырып, оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттыру және білім сапасын көтеру. Міндеттері: астрономияны оқытудың теориялық-әдістемелік негіздерін талдау; оқушылардың танымдық белсенділігіне әсер ететін әдістерді анықтау; оқу процесіне енгізуге болатын нақты ұсыныстар жасау.

Н.В. Басованың еңбектерінде білім беру процесіне психологиялық-педагогикалық тұрғыдан қараудың маңызы ерекше атап көрсетіледі. Ол оқушыны тек білім алушы емес, сонымен қатар өз білімін өмірде қолдана алатын, оны ұғынатын және талдай алатын белсенді тұлға ретінде қалыптастыруды мақсат етеді. Бұл ұстаным қазіргі заманғы педагогикадағы тұлғалық-бағдарлы оқыту концепциясымен үндеседі. Басова атап өткендей, білім беру жүйесінде оқушының ішкі мотивациясы мен қызығушылығы басты назарда болуы керек, өйткені тек осы жағдайда ғана білім беру тиімді әрі нәтижелі бола алады [1,76]. Ғалым: “оқушы тек білім алушы ғана емес, сол білімді танушы, қолданушы тұлға ретінде қарастырылуы тиіс” деді. Бұл идея астрономия пәнін оқытуда ерекше мәнге ие, себебі бұл ғылым саласы тек деректер мен теориялық түсініктермен шектелмейді, ол кеңістік пен уақыт туралы түсініктерді, себеп-салдарлық байланыстарды түсіндіру арқылы логикалық ойлауға, сын тұрғысынан талдауға үйретеді. Астрономия сабағында оқушының тек естіп-білу қабілеті ғана емес, сондай-ақ зерттеушілік, бақылаушылық, талдаушылық дағдылары дамиды. Басованың айтуынша, мұғалім оқушының осы қабілеттерін ашуға бағытталған оқыту әдістерін таңдауы керек. Оқушыларға астрономиялық құбылыстарды бақылау, оларды өз бетімен сипаттап, интерпретация жасауға мүмкіндік беру – бұл пәннің терең танымдық әлеуетін ашатын тиімді жол. Мысалы, түнгі аспанды бақылау, Жердің Күн жүйесіндегі қозғалысын модельдеу, күн мен ай тұтылуын визуалды құралдар арқылы түсіндіру секілді әрекеттер оқушылардың қызығушылығын оятып, пәнді нақты түсінуге итермелейді. Басова сондай-ақ білім беру мазмұны оқушының өмірлік тәжірибесімен ұштасуы керек екенін айтады. Бұл принцип бойынша, астрономия пәнінде теориялық білімдер күнделікті өмірмен байланыстырыла оқытылуы тиіс. Мәселен, уақыт белдеулері, күнтізбе, ауа райы құбылыстары сияқты астрономиялық ұғымдар адамның күнделікті тұрмысымен тығыз байланысты. Осылайша, астрономия сабағы оқушының өмірге деген ғылыми көзқарасын қалыптастырып, олардың дүниетанымын кеңейте түседі. Басованың еңбегі бұл процесте мұғалімнің рөлі ерекше екенін, оның оқушыны бағыттаушы, қолдаушы, дамытушы тұлға ретіндегі функциясын айқын көрсетеді. Тұлғалық-бағдарлы оқыту әдістемесі арқылы астрономияны оқыту оқушылардың танымдық дербестігін, ғылыми ойлау қабілетін дамытудың қуатты құралына айналады.

А.Л. Иванова мен С.О. Фоминых қазіргі білім беру жүйесіндегі астрономия пәнін оқытудың өзекті мәселелерін ғылыми тұрғыда зерделей келе, бұл пәнді дәстүрлі тәсілдермен оқытудың жеткіліксіз екенін атап өтеді. Олардың пікірінше, қазіргі замандағы ақпарат көлемінің ұлғаюы мен оқушылардың қабылдау ерекшеліктері астрономияны оқыту әдістемесіне де жаңаша көзқарасты талап етеді. Ғалымдар “астрономияны меңгерту оқушыларға тек ғылыми білім берумен шектелмейді, ол олардың логикалық пайымдау, кеңістікті елестету, себеп-салдарлық байланыстарды түсіну қабілеттерін дамытады” деді [2,108]. Осы орайда, олар астрономиялық ұғымдарды тек мәтіндік сипатта беріп қана қоймай, көрнекі визуалды құралдармен, цифрлық анимациялармен, 3D модельдермен толықтыру қажет екенін дәлелдейді. Иванова мен Фоминых оқушылардың астрономия пәніне деген қызығушылығын ояту үшін визуализация әдісінің тиімділігін ерекше атап өтеді. Мәселен, Күн жүйесінің құрылымын сызбалар мен мультимедиалық презентациялар арқылы көрсету, астрономиялық құбылыстарды симуляциялау, виртуалды планетарийлер арқылы бақылау жүргізу – мұның бәрі оқушының көз алдына нақты бейнелер мен процестерді келтіруге мүмкіндік береді. Бұл тәсіл оқушының қабылдауын жеңілдетіп қана қоймай, таным процесін тереңдетеді. Цифрлық технологиялар мен интерактивті құралдарды қолдану – оқыту процесін жаңғырту мен оқушыны оқуға тартудың тиімді жолы. Ғалымдардың пайымдауынша, интерактивті тапсырмалар арқылы оқушылар тек тыңдаушы емес, сол процестің белсенді қатысушысына айналады, бұл олардың мотивациясын арттырып, танымдық дербестігін дамытады. Сонымен қатар, Иванова мен Фоминых астрономияны оқытуда күнделікті өмірмен байланыстырудың маңызын баса көрсетеді. Мысалы, уақыт белдеулері, ауа райын болжау, күн мен түннің ауысуы сияқты табиғи құбылыстарды астрономиялық заңдылықтар арқылы түсіндіру – оқушыларға пәннің өмірмен байланысын терең сезінуге көмектеседі. Олар “астрономия пәні тек абстракт ұғымдар жиынтығы емес, ол адамның күнделікті өмірін реттеп тұрған нақты заңдылықтардың негізі” деп тұжырымдайды. Бұл әдіс оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырып, олардың алған білімдерін өмірде қолдануға бағыттайды. Иванова мен Фоминыхтің бұл зерттеуі білім беру процесіне жаңа технологияларды енгізудің маңызын негіздеп қана қоймай, астрономияны оқыту әдістемесіне практикалық ұсыныстар береді. Олар астрономия пәнін тек ғылыми теория ретінде емес, оқушылардың ойлау қабілетін, шығармашылық белсенділігін арттыратын, логикалық және кеңістіктік ойлауды дамытатын маңызды құрал ретінде қарастырады. Демек, бұл тәсілдер білім сапасын арттыруға және оқушының толыққанды тұлға ретінде дамуына ықпал етеді.

Астрономияны оқытудың алғашқы әдістемелік тұжырымдамаларын жасаған Е.П. Левитан бұл пәнді мектеп бағдарламасына енгізу оқушылардың дүниетанымын қалыптастыруда ерекше орын алатынын дәлелдейді [3,56]. Ол “оқушы ғаламды танып-білу арқылы өзін де тануға ұмтылады” деді. Левитан астрономиялық ұғымдарды меңгеруде көрнекілік, бақылау, практикалық жұмыстар, модельдеу әдістерінің тиімді екенін баса айтады. Ғалымның пікірінше, астрономияны оқыту процесінде физикамен, географиямен пәнаралық байланыс орнату маңызды. Бұл әдіс оқушылардың білімін тереңдетіп, жалпылама ойлау қабілетін арттырады.

И.З. Филипповтың астрономияны оқыту жөніндегі еңбегі оқушыларға ғылыми күрделі ұғымдарды тиімді жеткізудің әдістемелік негіздерін нақтылай түседі. Ғалым сферикалық геометрия, аспан координаталары жүйесі, жұлдыздық уақыт сияқты тақырыптардың теориялық жағынан күрделі екенін мойындай отырып, оларды оқыту арнайы педагогикалық әдістер арқылы жеңілдетуге болатынын дәлелдейді. Ол “астрономияны оқытуда қарапайымнан күрделіге қарай ұстанымын қатаң сақтау қажет, себебі әрбір келесі тақырып алдыңғы білімге сүйенеді” деді [4,23]. Бұл – дидактикадағы ең маңызды қағидалардың бірі. Оқушының жаңа білімді меңгеруі үшін оның бұрынғы түсінігі мықты болуы қажет, сондықтан сабақтардың жүйелілігі мен логикалық дәйектілігі басты талап ретінде қарастырылады. Филипповтың пікірінше, астрономияны сәтті оқыту үшін тек мазмұнды білу жеткіліксіз, мұғалім оқушылардың психологиялық қабылдау ерекшеліктерін де ескеруі керек. Әсіресе бұл абстракт ұғымдарды меңгеруде маңызды. Мысалы, аспан координаталары жүйесін түсіндіру барысында оқушылардың кеңістіктік ойлау қабілеті маңызды рөл атқарады. Осыған байланысты Филиппов оқушылардың логикалық ойлауын дамытуға бағытталған проблемалық сұрақтар мен тапсырмаларды қолдануды ұсынады. Бұл тәсіл оқушыларды тек тыңдаушы емес, ойланушы, ізденуші тұлға ретінде дамытуға жол ашады. Ғалым сабақ құрылымында дәстүрлі баяндау әдісін ғана емес, сонымен қатар логикалық есептер мен моделдеуге негізделген тапсырмаларды енгізуді ұсынады. Астрономиялық бақылау журналдарын жүргізу – Филиппов ерекше тоқталған ұсыныстардың бірі. Бұл құрал оқушылардың бақылау нәтижелерін тіркеуге, талдауға және қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Мұндай тәсілдер оқушылардың практикалық дағдыларын дамытуға, олардың зерттеушілік қабілетін шыңдауға әсер етеді. Бақылау нәтижесін қағазға түсіру, белгілі бір құбылыстың қайталануын немесе өзгеруін тіркеу арқылы оқушылар табиғат заңдылықтарын өз бетімен анықтауға үйренеді. Сонымен қатар, Филиппов пәнді қызықты етіп жеткізу үшін визуалды материалдар мен нақты астрономиялық мысалдарды жиі қолдануды қолдайды. Бұл оқушылардың пәнге деген ынтасын арттырып қана қоймай, теориялық білім мен практикалық тәжірибенің үйлесімділігін қамтамасыз етеді. Ғалым мұғалімнің басты міндеті – оқушыны астрономия ғылымына баулу ғана емес, оны өздігінен білім іздеуге, бақылауға, логикалық ойлауға жетелеу екенін баса айтады. Сондықтан Филиппов ұсынған әдістемелік тәсілдер қазіргі заманғы астрономияны оқытуда кеңінен қолданылуы қажет деп есептеледі.

2017 жылы Ресей Федерациясының Білім және ғылым министрлігі таратқан арнайы хаты астрономия пәнінің жалпы білім беретін мектептерге қайта енгізілуінің заңдылық әрі қажетті қадам екенін ресми түрде бекітті. Құжатта астрономияның тек ғылыми-техникалық пән ғана емес, сонымен қатар жас ұрпақты заманауи талаптарға сай ғылыми тұрғыдан сауатты, сын тұрғысынан ойлай алатын, технологиялық өзгерістерге бейім тұлға ретінде қалыптастырудағы маңызды рөлі ерекше атап өтіледі. Құжатта былай делінген: “астрономия тек жаратылыстану ғылымы ғана емес, ол – қазіргі қоғамның ғылыми сауатты азаматтарын тәрбиелеудің маңызды құралы” [5,144]. Бұл тұжырым – астрономия пәнінің білім беру жүйесіндегі стратегиялық маңызын айқындайтын нақты дәлел. Министрлік тарапынан жасалған бұл бастама бірнеше маңызды себептерге негізделген. Біріншіден, әлемдік ғылым мен техниканың қарқынды дамуы, әсіресе ғарыштық зерттеулер мен технологиялардың күн санап күрделенуі, мектеп оқушыларының осы саладағы бастапқы білімін ерте кезеңнен қалыптастыруды қажет етті. Екіншіден, қоғамның технологияға тәуелділігі артқан сайын, жаңа буынның ғылыми ойлауын, логикалық пайымдауын, дәлелді шешім қабылдау қабілетін дамыту – басты міндетке айналды. Осы міндеттерді жүзеге асыруда астрономия пәні маңызды құрал бола алады. Құжатта астрономияны тиімді әрі заманауи әдістермен оқыту үшін бірқатар ұсыныстар берілген. Атап айтқанда, сандық платформаларды, виртуалды планетарийлерді, астрономиялық симуляторларды қолдану қажет екені көрсетілген. Бұл ұсыныстар астрономияны оқытудың көрнекілік қағидасына негізделгенін көрсетеді. Виртуалды құралдар арқылы оқушылар күн жүйесінің құрылымын, планеталардың қозғалысын, жұлдыздардың өмірлік циклін нақты визуалды бейнелер арқылы түсінеді. Бұл, өз кезегінде, оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырып, абстракт ұғымдарды нақты бейнемен ұғынуына мүмкіндік береді. Сондай-ақ құжатта мұғалімдердің біліктілігін арттыру мәселесі де қозғалған. Астрономия пәнін сәтті оқыту үшін педагогтар тек ғылыми мазмұнды ғана емес, заманауи оқыту технологияларын да жетік меңгеруі қажет. Бұл жерде кәсіби қайта даярлау курстары, әдістемелік нұсқаулықтар мен электрондық ресурстардың рөлі ерекше. Сонымен қатар, мектептерде астрономиялық жабдықтармен жабдықталған оқу кабинеттерінің болуы ұсынылады. Бұл жағдайлар оқушылардың тек теориялық білім алып қана қоймай, астрономиялық бақылаулар мен тәжірибелер жүргізуіне мүмкіндік береді.

Жүргізілген зерттеу барысында орта мектеп оқушыларының астрономия пәніне деген қызығушылығы айқындалды. Арнайы дайындалған сауалнама нәтижелері бойынша, оқушылардың 68%-ы астрономия сабағын қызығушылықпен тыңдайтынын, ал 74%-ы ғарышқа қатысты тақырыптарды тереңірек білгісі келетінін көрсетті. Сонымен қатар, тәжірибелік тапсырмалар, модельдермен жұмыс, интерактивті карталар қолданылған сабақтарда оқушылардың оқу мотивациясы едәуір артатыны байқалды. Бұл астрономиялық білімдерді қалыптастыруда оқыту әдістерінің шешуші рөл атқаратынын дәлелдейді.

Мақала негізінде келесі ұсыныстар жасалады: біріншіден, астрономия сабағында көрнекі құралдар мен цифрлық ресурстарды жүйелі қолдану; екіншіден, пәнаралық байланысты күшейту арқылы оқушылардың логикалық ойлау қабілетін дамыту; үшіншіден, астрономия пәні бойынша мұғалімдердің біліктілігін арттыру курстарын ұйымдастыру; төртіншіден, оқушыларды жобалық және зерттеушілік жұмыстарға тарту арқылы астрономиялық танымын кеңейту.

Қорыта айтқанда, орта мектепте астрономиялық білімдерді тиімді қалыптастыру үшін ғылыми-әдістемелік негіздер мен оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай оқыту тәсілдерін дұрыс үйлестіру қажет. Бұл бағытта жүйелі жұмыс жүргізу оқушылардың ғылыми дүниетанымын қалыптастырып қана қоймай, болашақта техникалық, инженерлік, зерттеушілік салаларда табысты болуына жол ашады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Басова Н.В. Педагогика и практическая психология [Текст]: монография / Н.В. Басова. – Ростов н/Д: «Феникс», 2000. – 416 с.

2. Иванова А.Л., Фоминых С.О. Актуальные проблемы преподавания астрономии в средней общеобразовательной школе // Актуальные вопросы методики преподавания математики и физики [Электронный ресурс]: сб. докл. и науч. ст. / отв. ред. А.Н. Матвеева. – Чебоксары: Чуваш. гос. пед. ун-т, 2021. – 196 с.

3. Левитан Е.П. Методика преподавания астрономии в среднем общеобразовательном учреждении [Текст]: монография / Е.П. Левитан. – М.: Просвещение, 1965.

4. Филиппов И.З. Некоторые вопросы методики преподавания сферической астрономии в средней школе / И.З. Филиппов // Ученые записки Забайкальского государственного университета. – 2009. – № 2. – С. 21–27.

5. Об организации изучения учебного предмета «Астрономия» (вместе с «Методическими рекомендациями по введению учебного предмета «Астрономия» как обязательного для изучения на уровне среднего общего образования») [Электронный ресурс]: письмо Минобрнауки России от 20.06.2017 № ТС-194/08. URL: http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_222602/