Өсімдіктер топтары

Жергілікте жерде өсетін өсімдіктер.

ЕБЕЛЕК (Ceratocarpus) – алабұта тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Бетпақдалада, Мойынқұмда, Қызылқұмда, Есіл – Тобыл, Ертіс өзендері мен Каспий, Арал теңіздері маңында, Зайсанда, Балқаш – Алакөл ойысында, шөл, шөлейт аймақтардағы құм, құмайт, сор топырақты, қиыршық тасты жерлерде өсетін құм Ебелегі (C. Arenarіus) және қалталы Е. (C. Utrіculosus) деген түрлері бар. Олардың биіктігі 3 – 30 см . Сабағы көп бұтақты болғандықтан өсімдік шар тәрізді дөңгелек болып көрінеді. Сабағын қалың түк басқан, оның сұрғылт не сарғыш болатыны соған байланысты. Жапырағы үш-үштен шоқтанып, кезектесіп орналасады. Гүлі дара жынысты, 2 – 5-тен жапырақ қолтығына жиналған. Сәуір – маусым айларында гүлдейді. Жемісі түкті, жоғары жағы сүйірлеу, үстіңгі жағында және бүйірінде қылтықты екі өскіні болады. Жемісі пісіп жетілгенде түбінен үзіледі де, желмен таралады. Ебелекті төрт

изен

Сабағының биіктігі 10 – 100 см, гүлдері гүлжапырақсыз, қос жынысты, 5 мүшелі, 2 – 4-тен топталып жапырақ қолтығына орналасқан, кейде жеке жапырақты, масақты гүлшоғын құрайды. Аталығы – бесеу. Қазақстанда кең тараған түрі: жатаған Изен (K. prostrata) және сыпыртқы Изен (K. scoparia). Бұлар қуаңшылыққа төзімді, биіктігі 10 – 75 см, сабағы қара қоңыр қабықты бұташықтар. Тамыры жусан, діңгекті келеді. Сабақтары көп, қалың жапырағының сыртын түк басқан. Солғын жасыл, жіңішке гүлі қос жынысты болады. Тамыз – қыркүйекте гүлдеп, қазан айында жемістенеді. Тұқымы – сопақша дән. Изен бағалы жайылымдық, кейде шалғындық жоғары өнімді өсімдік. 1 га-дан 6,2 – 9,8 ц пішен түседі.^[1]

Изен – тамыры мықты жетілген, көп жылдық, жабайы бұршақша тәріздес, алабота тұқымына жататын өсімдік. Ол құрғақшылыққа және сортаң жерге өте төзімді келеді оның сабағы қызғылт түсті, жапырақтары өте ұсақ, гүлі реңсіз болады.

Қылқан сілеу – астық тұқымдасының қау туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық аймақтарында шөл, шөлейтті жерлерде, кейде альпі белдеуінде де өседі. Биіктігі 40 — 80 см, тамыры шашақталып қалың шымқабат түзеді. Сабағы сидам, дара не бірнешеу болып өседі. Гүл шоғырына дейін созылған жапырақ қынабы түксіз. Жапырағы жіңішке, шеті ширатылған, ені 0,7 — 1 мм, астыңғы беті түксіз, үстіңгі беті түкті. Сыпыртқы гүл шоғырының ұзындығы 10 — 25 см, көп масақты қылқанның ұзындығы 12 — 18 см, екі рет иілген, тықыр. Маусым — шілде айларында гүлдейді. Тұқымы піскенге дейін мал азықтық өсімдік. Шөп өнімділігі га-дан 17 — 20 ц. Тұқымы піскеннен кейін, Қылқан сілеу өскен алқапқа мал жаюға болмайды, әсіресе, бұл уақ мал үшін қауіптірек, себебі қылқанды тұқымы жүніне жабысып, жүн сапасын төмендетеді, кейде денесіне өтіп, оны жаралайды

Бетеге боз немесе Бетеге боз қау (лат. Stipa lessingiana) – астық тұқымдасының қау туысына жататын көп жылдық өсімдік. Қазақстанның далалық, таулы аймақтарының тасты және майда топырақты жерлерінде тараған. Қазақстанда кездесетін осы туыс өкілдерінің кең тарағаны. Өсімдіктер бірлестігінің доминанты болып табылады. Құрғақ далалардың қаулы-бетегелі жолағында қаулай өседі, шөлге айналған далаларда Тарбағатайдан Тянь-Шаньға дейінгі таулы өңірде аз мөлшерде кездеседі.

Тобылғы - Торғай, Қабырға өзендерін жайлаған елді-мекеннің бәрінде де кездеседі. Малға азық,жанға шипа,Тобылғының бұталарын жинап әжелеріміз күбі ыстайды, себебі ол қымызды ақырып,ашып кетуден сақтайды. Ыстау үшін оны кәрден кесеге жағады,жанып болған кезде кесе түбінде май қалады.Ол хош иіс беретін-эфир майы жанғанда көгілдір жалын шығарып жанады,сонда құрамында көміртегі көп болғаны. Ал оның майы халық медицинасында теміреткіге ем ретінде қолданылады. Тобылғы - раушан тұқымдасына жататын бұталы өсімдік.Тобылғының қайнатпасыда жараны емдеуге қолданылады. Жазушы Сәуірбек Бақбергеновтың «Ақ боз атты ару» атты повесінде Шоқан Уәлихановты орыс мырза дуэльге шақырады. Кезекте бірінші Шоқан алады, бірақ ол басынан асырып атады. Ал,мырза, өз кезегінде көздеп дәл атады,оқ Шоқанның қолтығын жанап өтеді. Жараланған Шоқанды орыс жолдасы емдеп жазады.Оқиға Азия жерінде болған. Жолдасы оны кәдімгі тобылғын теріп алып суға қайнатып,сол сумен емдеп жазды.

Атқұлақ (қымыздық)(шавель конской)-көп жылдық өсімдік.1,5 см биіктікке дейн өседі,сабағы сояудай ұзын,жапырақ шеттері бұзаутіс,салалы келеді.Олардың жемісі пәсәп,төгіле бастағанда ішкі жапырақшалары жаңадан өсе бастайды.Дәріге оның тамырын пайдаланады.Жемісін күзде жинау керек.Химиялық құрамы:Глюкозидтер,смола,эфир майы.К витамині, қымыздықтың қышқыл тұздары,темір болады.Бұдан дәрі іш жай және көк аралас өткенді тоқтатады,ауырғанды басады. Атқұлақ бауырдың қызметін реттеп,өттің бөлінуін күшейтеді,қан кетуді тоқтатады.Ауыз уылғанда,тіс түбірінің еттері қабынғанда атқұлақтан тұнба жасап шайған дұрыс.1932-1933 жылғы ашаршылықта ата-бабаларымыз осы атқұлақтың жемісін үгітіп, оны суға салып қайнатып «қайыртпақ » жасап,соны жеп аман қалыпты.Шәй жоқты шәй орнына сусын қылып ішкен. Атқұлақты суға қайнатқанда қызыл түске енеді.Бұзаудың іші өткенде ішкізеді.Атқұлақ-емдік шөптің кең тараған түрі,барлық жерде кездеседі,шоғырланып өседі.

Біздің мектеп зертханасында өз ауылымыздың дәрілік өсімдіктердің бірнеше түрі жинақталған.Олар :, тағы басқалардың кептірілген,қайнатылған қайнатпасы,суреті, гербарийлері сақталған. Өсімдіктерді жинау кезінде, біз олардың жаңа түрлері мен танысып,сырын білмейтін түрлерін де кездестірдік. Шипагер бабамыз айтқандай «Жақсы дәрі,тәтті де болмайды», олардың жемісінің сөлі-ащы немесе улы болады. Сондықтан ем ретінде пайдаланғанда аз ғана бөлігін қолдану ұсынылады.Мысалы: Итмұрын(Шиповник)- деген қоныс орындарында тікенекті шеңгел құрап өседі. Қыркүйек айында да қып-қызыл болып гүлдеп тұрады. Ауылда әжелер оның