«Өзін-өзі тану» пәні мен басқа пәндерді ықпалдастыру

«Өзін-өзі тану» пәні мен басқа пәндерді ықпалдастыру

Мақсаты: Өзін – өзі тану пәнін басқа пәндермен ықпалдастыру арқылы басқа оқу пәндерінің мазмұнының құндылықтық мәнін күшейту;
Адам сыртқы әлемге тұрақтамай, мәңгілік құндылықтарға тұрақтау керек, өйткені ол өзгермейді. Қандай ұрыс – керіс, жанжал қарсылық болмасын барлығын сүйіспеншілікпен жеңу керек және де мұғалімнің мынандай заңдарын өзіме керек еттім: Баланы сүйю, түсіне білу, шабыттандыра білу.
Ішкі үйлесілімділікке қол жеткізу үшін адам ойы, сөзі, ісі адамның аспектілерімен сәйкес және құндылықтарға сай болуы тиіс, олар ақиқат, дұрыс әрекет, қиянат жасамау, ішкі тыныштық.
Жанашыл – педагог Ш.А. Амонашвили айтқан екен: «Әр бала белгілі борышпен өмірге келеді және әр бір сәбидің тек өзіне тиесілі жаны – ішкі дүниесінің сәулесі бар. Ата – анамен педагогтың міндеті сол сәулесінің жағылып кетуіне жол беріп, өз өмір жолына бағыт көрсету.
Мейірімді мінезі болмаған адам түкке де тұрмайды, ол талмен тең болады. Мінез өмірді мәңгі етеді, ол өлімді де жеңеді.
Адам жақсы өмір сүру үшін адамға алдымен мынадай қасиеттер қажет: адал еңбек, ар – ұят, ақыл — ой, таза жүрек. Онсыз бұл өмірде тыныштық пен татулық болмас.
«Өзін-өзі тану» пәні метапән болғандықтан, басқа пәндермен ықпалдасуы үнемі жүреді. Сондықтан да сабақтағы негізгі тақырыпты өмірмен байланыстырса, теория практикаға айналары сөзсіз. Яғни, қоғамға бейімделгіш, рухани бай, белсенді тұлға қалыптасады деп сенемін.
Халқымыздың көрнекті ақыны Мағжан Жұмабаевтың «Әрбір ұлттың баласы өз ұлтына қызмет ететін болғандықтан,тәрбиеші баланы өз ұлтының тәрбиесімен тәрбиелеу керек» деген қанатты сөзі бір ғасыр уақыт өтсе де өз мәнін жойған жоқ. Қазір жаһандану мәселесі тұрғанда ұлттық тәрбиенің баланы ұлтжандылыққа тәрбиелеуде маңызы зор деп есептеймін. Сондықтан ұстаз да өткен тарихтан сабақ ала отырып, оқушы жүрегіне жол таба алса, нұр үстіне нұр болар еді дегендей өзін-өзі тану пәнінің басқа пәндермен ықпалдастыру түрлерінен мысал келтіріп отырмын
.

Пәндер бойынша интеграция
1 мысал
Қазақ тілі
Қазақ тілінен 7 септік тақырыбымен таныстыру барысында, яғни Атау, Ілік, Барыс, табыс, Жатыс, Шығыс, Көмектес септіктері әр түрлі болғанымен бәрін бір сөзбен «Септіктер» деп атаймыз.Ендеше балалар бізде осы септіктер секілді бойымызда 7 қасиет бар.
Көру – әлемнің сұлулығын көзбен тамашалау.
Есту-әлемдегі керемет дыбыстарды есту.
Дәм сезу- ең дәмді мен ащының дәмін тату.
Сезіну –ізгілікті жүрекпен ұғыну.
Ұстау – екі қолмен жақсылық жасау.
Аялау- қолда бардың қадірін білу
Махаббат- сүйіспеншілік.
Адам бойындағы осы қасиеттер бізге алланың жасаған сыйы. Оны адамзатқа жақсы істер үшін берген деп ойлаймын. Күллі дүниеде осы 7 қасиет түгелімен берілген бір де-бір тірі жан иесі жоқ. Ол тек «Адам» деген атқа лайық пендеге бұйырған. Ендеше адамгершілігі мол азамат боламын дейтін адам осы қасиеттерін жақсы пейілмен іске асыра алады.
2 мысал
Дүниетану
«Жыл мезгілдері » тақырыбын өткенде «Қыс», «Жаз» мезгілінде болатын табиғаттағы өзгерістерді адам бойындағы қасиеттерімен байланыстырып жазу. «Қыс» — қатал, суық, ешкімді аямайды, боран.
«Жаз» — мейірімді, жайдарлы, жылы, ашық
Сіздерге жылдың қай мезгілдері ұнайды? – деп сұрай отырып, ендеше біз мейірімділік, шыдамдылық, сабырлылық құндылығына тән сипаттар арқылы жан-жағымыздағы адамдарға күн нұрының жылуындай жақсы қасиеттерімізді тарата білейік деймін.
4 мысал
Математика
Математика пәнінен «Теңдіктер мен теңсіздіктер» тақырыбына байланысты есептер шығару.
Арман мен Нұржан базардан бірнеше қап астық әкелді. Арман әкелген астықты бір-біріне қиянат жасамай теңдей бөлісті. Астық әрқайсысына теңдей тиесілі болды. Бірақ, бір қап артық қалды. Арман 1 қап астықты сүйіспеншілікпен Нұржанға берді. Нұржан ризашылығын білдіріп 1 қап астықтың жартысын Арманға берді. Арман мен Нұржанда қанша қап астық болды?
Міне балалар адам баласының бойында ізгілік қасиеттері көп болса, оның адамгершілігі де көп болғаны. Егер тәрбиесі дұрыс қалыптаспаса бір-біріне қиянат жасаған болар еді.
4 мысал
Математика
5 санының құрамын өткенде 5 санының құрамын тақтаға жазады. Өзін-өзі тану пәнімен ықпалдастыра отырып 5 құндылықпен таныстырамын. Сүйіспеншілік, Ақиқат, дұрыс әрекет, ішкі тыныштық, қиянат жасамау.
Ақиқат – өзін-өзі танудың мақсаты, сүйіспеншілік – өзін-өзі танудың негізін қалаушы, дұрыс әрекет – өмір, ішкі тыныштық және қиянат жасамау – тұлғаның үйлесімді дамуының нәтижесі деп білемін. Сондықтан 5 құндылық сияқты адамгершілік құндылықтарды жете түсінген адам осы құндылықтарды іс-жүзінде қолданып, оларды адам ниетімен және ақ пейілмен таратса сол адамды білімді адам деп атауға болады.

5 мысал
Дүниетану
Дүниетану пәнініен «Өсімдік мүшелері» тақырыбында Гүлдің тамыры, сабағы, жапырағы, гүлі болады. Оларды баптап күту керек. Су құйып, топырағын қопсытып, жапырағына қонған шаңды сүртіп отырса гүлдеп жайқалып өседі. Сол сияқты балаға жас кезінде риясыз сүйіспеншілікпен дұрыс тәрбие берсе еліне қызмет ететін , бойында адамгершілік қасиеті мол нағыз азамат болып өседі.

1.Қазақ тілі пәні мен өзін-өзі тану пәнін ықпалдастыру: Мысалы Синоним сөздер
• Мағыналары бір-біріне жуық, бірақ дыбысталуы басқа – басқа сөздерді синоним дейміз.
• Мысалы: әдепті, тәртіпті, ақылды, білімді, сыпайы…..
• Түйін: «Әдепті бала – арлы бала, әдепсіз бала сорлы бала», деген мақалдың мәнін ашатын болсақ, егерде бала өз ісінде дұрыс әрекет жасайтын болса, атқаратын істеріне сүйіспеншілікпен қарап, әрдайым өзін тек қана тыныштықта ұстайтын болса, ешкімге ешқашан да қиянат жасамайтын болса онда сол баладан дұрыс әдепті, тәртіпті адам шығатынымен түйіндеу.
2.Дүниетану пәні мен өзін-өзі тану пәнін ықпалдастыру. Адам мен табиғаттың бірлігі, табиғаттың адам дамуына жағымды әсері туралы түсініктері болуы, қоршаған ортаға саналы түрде ұқыптылықпен қарым – қатынас жасай алуы;
Мысалы: “Табиғатсыз адамзаттың күні жоқ, оны айтуға табиғаттың тілі жоқ” деген мақалдың мәнін ашу.
• Түйін: егер біз табиғатты дұрыс аялап, сақтай білсек қана табиғаттан алатын нәрселерімізді ала аламыз деп балаларды дұрыс әрекет жасауға, табиғатқа сүйіспеншілікпен қарауға, табиғатқа қиянат жасамауға, ішкі тыныштықтарын сақтай білуге үйрету арқылы түйіндеу.
3.Дене тәрбиесі пәні мен өзін-өзі тану пәнін ықпалдастыру Денені дамыту қажеттігін түсініп, денсаулықты сақтауды қамтамасыз ететін сауықтыру әдістемесі мен қауіпсіздік шараларын іс жүзінде қолдана алуы;Өз ойы мен алған әсерлерін шығармашылық әрекеттер арқылы жеткізе алуы;
Мысалы: «Шынықсаң, шымыр боласың»
• Түйін: Осы мақалдың мәнін ашатын болсақ, баланың салауатты өмір салтына деген сүйіспеншілігі мен дұрыс әрекеті арқылы жақсы жетістіктерге жете алатынынакөзін жеткізу арқылы түйіндеу.
4. Қарапайым математикалық ұғымдарды қалыптастыру
Мысалы: “Тауық пен балапандар”

Тауық шықты көшеге,
Ерді барлық шөже де.
Алға кетті 2-еуі,
Артта қалды 2-еуі.
Санай алмай барлығын
Есі шықты тауықтың.
Сен есепте, балақан,
Қанша еді балапан?

“Торғай екеш торғай да- өз балапанын қорғайды”. Тауық-ол ана, өзінің балапандарын қорғап, үнемі көз алдында болғанын қалайды. Бізді анамыз қалай өсіріп, біз қуансақ қуанып, біз мұңайсақ мұңайып жанымызда болса, тауықта өз балапандарының көз алдында болмағанына мазасызданды.
Түйін: Адам бойындағы мейірімділік, қамқорлық, қайырымдылық болса және ол қасиеттерге дұрыс әрекет жасай білсек әрқашанда бір –біріне деген сүйіспеншілік туындайды

5. Қарым –қатынас туралы. Мысалы: “Нан-ардақты асыл ас”

Нан қоқымын шашпаңдар,
Жерде жатса баспаңдар.
Теріп,алып қастерлеп,
Торғайларға тастаңдар
“Нанда анамның иісі бар»

Нан біздің алдымызға келу үшін, қаншама адам еңбектенеді. Қаншама қиын жолмен келген асты, тастауға, басуға, ойнауға болмайды. Ендеше ауыр жолмен келген нанды құрметтеп, қастерлеп, үлкендердің еңбегін
бағалап жүрейік.
Түйін: Нанның қадірін білу және адамның еңбегін бағалау.
География және өзін-өзі тану пәнін ықпалдастыру. Мысалы: Мұхит, өзен, жер асты сулары, мұздықтар мен атмосферадағы су булары — жердің гидросфера қабатын құрайды. Судың негізгі қорын мұхит пен теңіз сулары алып жатыр. Құрлықтағы сулар тұщы болып келеді. Су – түссіз, мөлдір, иісі – дәмі жоқ, ұдайы ағыпжатады.
Су жүргізер тіршіліктің тамырын,
Су жоқ болса тіршілік тәмәм, бауырым
Судың біз біле тұра маңызын,
Көп болған соң ұмытамыз қадірін.
Су деген тіршіліктің қаны емес пе?
Су деген табиғаттың жаны емес пе?
Су жоқ жерде өмір жоқ, ол ақиқат,
Күміс су қара жердің сәні емес пе?

Судың тірі организмдер үшін маңызы зор. Ол болмаса тіршілікте жоқ. «Су-өмір көзі» , су-жанға сұлулық береді, көңіліңді көтереді , тазалық көзі, шынығу көзі, су- тағам, табиғатқа сән, өмірге мән береді.
Табиғаттың көркін ажарландырып, жер бетін саялы баққа айналдыратын, адамға қорек нәр беретін байлық көзінің бірі- су. Бүгінгі таңда, өзен, көл, теңіз жағалауларының, арық жағасының таза болмауы адамдардан суға тиіп отырған зияндық. Одан су ластанады ,таза су ішпеген ,таза суда шомылмаған халық науқастанады. «Судың да сұрауы бар» дегендей, суды үнемдеу, су жағалауларын таза ұстау, қамқорлық жасап, денсаулығымызды сақтау өз қолымызда екендігін естен шығармау қажет. Судың қасиеттері қаншалықты көп болса, адам бойында соншалықты құндылықтар көп болады.
«Өз өмірің өз қолыңда» -демекші әркім өз тағдырын өз қолымен жасайды.

Ахметова Рахила Кабыловна

Өзін-өзі тану пәнінің мұғалімі

Шығыс Қазақстан облысы

Үржар ауданы

«Қазымбет орта мектеп- бақша» КММ