Психологиялық кеңес беру негіздерінен

Тақырыбы: Педагогикалық ұжым мүшелеріне психологиялық кеңес беру

Жетекші: Мұханова Ж.А

Орындаған: Аманбаева Ж

МАЗМҰНЫ:

КІРІСПЕ..................................................................................................................4

I Педагогикалық ұжым ерекшеліктері және теориялық мәселелері................................................................................................................6

1. Педагогкалық ұжым туралы түсінік................................................................6

2. Педагогикалық ұжымдағы ұйымшылдық және әлеуметтік психологиялық келіспеушілік...................................................................................................10

II Педагогикалық ұжымдағы психологиялық әлеуметтік климат ерекшеліктері.......................................................................................................14

2.1 Педагогикалық ұжымдағы психологиялық ахуал........................................14

2.2 Педагогикалық ұжымның жұмылдырылуы..................................................20

ҚОРЫТЫНДЫ....................................................................................................23

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...............................................24

КІРІСПЕ

Әр адам, қандай мақсатқа жетсе де, оған білім берген мұғалімдерін ерекше бағалайды.Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың жоғары мамандық иелеріне деген ерекше көзқарасы бар екенін сіздер жақсы білесіздер.Ең алдымен, білім мен ғылымның барлық қызметкерлеріне шынайы ризашылығымызды білдіреміз.Сіз табанды еңбектену еліміздің болашағы үшін."Білімнен шыққан сөз талапшыл болсын", – деді ұлы Абай, ұстаз – әрқашан ілім мен ізгілікті алға тартатын адам.Өскелең ұрпақты тәрбиелеу-өте жауапты және күрделі міндет. Сіздің арқасында бүкіл ұрпақтың құндылықтары мен қасиеттері қалыптасады."Мұғалім мұғалімнен гөрі жақсы".Мұғалімсіз адам болмайды. Біз барлық уақытта үйретті және үйреткен мұғалім.Сондықтан болашаққа қадам басқан мұғалімнің еңбегін лайықты бағалау-өте маңызды міндет.Терең тарихы бар Дәстүрлердің сабақтастығы ұлттық тәрбие арқылы беріледі.Мағжан Жұмабаев "Педагогика" еңбегінде: "әрбір тәрбиеші баланы ұлт дәстүрімен тәрбиелеуге міндетті"дейді."Мен мүмкін емес екенімді Білгеніңді қаламаймын", - деді ол.Ата - бабаларымыз бастан кешкен ұлан-байтақ даланы сақтап қалу-бұл, ең алдымен, жас ұрпаққа деген үлкен үміт.Кейінгі ұрпақ біздің тәуелсіздігіміздің туын әрдайым биік ұстауы тиіс. Қазіргі жаһандану дәуірінде жаңа технологиялардың қарқынды дамуы біздің өмірімізде түбегейлі өзгерістерге әкелді.Адами капиталға, білім беру саласына қойылатын талаптар мүлдем басқа.Сапалы білім қарқынды дамудың басты шарты болды.Ұлы Абай үнемі сынға алған масылдық қоғамға ешқашан жақсылық әкелмеген.Мұны түсінетін жастар біліммен қаруланып, тек еңбекке сүйенуі керек.Біз әрқашан да заманымыздың жаңа талаптары мен үрдістеріне сай болуымыз керек.Бұл үшін басты мақсат алға жылжу болуы керек, және орнында тұрмаңыз.Сондықтан білім беру терең, үлкен жауапкершілік өскелең ұрпақты тәрбиелейтін мұғалімдер қауымдастығына жүктеледі.Сіздердің бүгінгі оқушыларыңыз-Қазақстанның жарқын болашағы.Сапалы білім-табысқа апарар жол және экономиканы дамытудың басты құралы

Әр адам әлемді білім мен тәжірибе жинақтауға сәйкес біледі, қоғамда табиғатты тану бойынша ұжымдық күшпен жетілдіріледі. Ұжым-латын collektivus - тен адамның әлеуметтік ұжымдастыруы. Ұжым әлеуметтік ғылымдар саласындағы маңызды категория болып табылады. Олар әлеуметтік мақсатқа және субъектіге негізделген. Педагогикада негізгі категория-бұл білім беру ұжымы жас ұрпақты тәрбиелеудің негізгі функциясы-лайықты ізбасарларды даярлау әлеуметтік қоғамдардың дамуы.

Еңбек ұжымдары әр адамның қалыптасуына, дамуына, жетілуіне ықпал етеді. Ұжым өзінің әрбір мүшесін тәрбиелейді. Ұжым мүшелері өздерінің білімімен, біліктілігімен, демократиялық талаптарымен рухани байлықтарын көрсетіп, нәтижеге ықпал етеді. [1].Сол себепті де курстық жұмыстың тақырыбын Педагогикалық ұжым мүшелеріне психология кеңес беру деп алдым.

I Педагогикалық ұжым ерекшеліктері және теориялық мәселелері

1. Педагогикалық ұжым туралы түсінік

Ұжым психологиясы жөніндегі зерттеулер ұжымның құрылымы туралы тиянақты мағлұмат береді. Соның ішінде ұжымға әлеуметтік психологиялық талдау жасағанда оның ұйымдық құрылымы ресми және бейресми болып бөлінетінін аңғарамыз. Ұжымның ресми құрылымы оның мүшелерінің міндеттері мен құқықтары еңбек жүктемесінің бөлінісінің ресми реттелуге байланысты.

Ресми құрылымның шеңберінде әрбір адам кәсіптік қызметті атқаруда белгілі тәртіп ережелер негізінде еңбек ұжымының өзінің мүшелерімен әрекеттеседі. Бұл сыныпта жұмыс істейтін мұғалімдер білім стандарттары оқу бағдарламасымен сабақ кестесін кәсіптік әдеп қалыптарын басшылыққа алады. Әрбір мұғалім мектеп басшыларымен әріптестерімен іскерлік қатынаста болады. Ал мектеп басшылығымен ара қатынасымен реттеледі. Ұжымның қалыпты жұмыс істеуі оның ресми құрылымы бірінші кезекте ұжым әрекетіне, екінші шәкірттердің кадрларға, жұмысты ұйымдастыру деңгейіне әрекеттерді орындаудағы сапа мен жауапкершілігінің оқу тәрбие процесінің барысында тексеру нәтижесінің қорытындысына материалдық техникалық базасына, қоғамдық міндеттермен тапсырмалардың тең бөлінуіне байланысты айқындалады. Педагогикалық ұжымның бейресми құрылымы ұжым мүшелерінің алдын – ала белгіленген міндеттерінен тыс нақты іс – әрекет негізінде қалыптасады. Ұжымның бейресми құрылымы оның мүшелері арасында қалыптасқан қатынастар жүйесінен тұрады. Ондай қатынастар түрлі сезімдер негізінде қалыптасады. Мұндай құрылым ішкі көбінесе жасырын көзге көрінбейтін жағдайлар танытады.

Адамдар қоршаған орта әлемімен өмір сүреді және дамиды. Бұл қоршаған орта әлемі көп қырлы:

1. адамдардың бір – біріне қатынастары

2. адамның табиғатқа қатынастары

3. денелер әлеміне қатынастар

4. материалдық және рухани құндылықтарға қатынастары.

Әрбір адам білім және тәжірибе жинақтауынна сәйкес әлемді танып өзін – өзі жаңғыртады, табиғатқа қатысты оны тану игеруі бойынша ұжымдық күште қоғамда жетіледі. Денелер әлемін табиғатты теориялық тұрғыдан түсінуіне сәйкес материалдық байлықты игеруі бойынша рухани жетілуіне қатысты әлеумет өркениеттілігін арттырады. Ұжым – дегеніміз – латын тілінен collektivus адамның әлеуметтік ұжымдасуы. Ұжым әлеуметтік ғылымдар саласындағы маңызды категория. Олар қоғамдық мақсаттылығы мен мәні негізінде бірігеді. Педагогикада негізгі категория ол тәрбиеленуші ұжым басты функциясы өскедең ұрпақты тәрбиелеу лайықты ізбасарларды даярлау әлеуметтік қоғамдарды дамыту.

Еңбек ұжымдары әрбір адамның қалыптасуына, дамуына, жетілуге ықпал етеді. Ұжым өзінің әрбір мүшесін тәрбиелейді. Ұжым мүшелері өздерінің білімін, біліктілігін, демократиялық талаптарын рухани байлығын іспен көрсетеді, нәтижеде ықпал жасайды. Ұжымның екі түсінігі айтылады.

1. Кез келген ұжымды, топты мысалы, зауыт фабрикаларды, акционерлік қоғамдарды, ашық жабық кәсіптік қоғамдарды стдуенттік топтарды.

2. Топтың ол жоғары жетілген деңгейімен білінеді. Ұжым негізінен құрамы бойынша тұрақты бірыңғай ереже, тәртіп, жоғыра жүйесімен қызмет етеді. Негізінен жұмыс оқу мақсаттары өмір функциясын жан – жақты дамыту, бірыңғай талап жүйесін жасау[2].

Ұжымда бірліктерді жетілдіру адамның белсенді жасампаздық қызметтері біліп береді. Саналы және біліктілік олардың рухани батыл ұйымдастырылған. Мысалы, Еуропа Одағы діни бірлестік халықтық ассамблеясы, бүкіл әлемдік сауда ұйымы немесе концерттік бірлестік, әрбір ұжым бастысы білім алатын, еңбек ететін азаматтардың қоғамның бірігуі. Олар еңбекте оқу қызметімен қоғамға қажет материалдық және рухани құндылықтар жатады. Жалпы еңбек етуші жастар еңбек ұжымына жаңа күш болып енуге қажетті білім тәжірибе біліктілікке ие болады. Ұжымдағы әрбір іс дәстүрге сай ережелер, жарғы, регламент, тәртіп бойынша жұмыс істейді Қазіргі жағдайда нарықтық қатынастың  дамуы және  бәсекелесуде  кез келген мамандықтарда субьект-обьекттік  әрекеттесуде адами фактордың рөлі және субьект-субьекттік кәсіби қарым-қатынасы күшейе бастады. Әсіресе соңғысының  тиімділігі кәсіби мамандардың іс-әрекетінің нәтижесіне қатты әсерін тигізеді. Осы орайда бәсекелесу жағдайында тұлғаның педагог мамандығының иегері ретінде кәсіби коммуникативті құзыреттіліктің тиімді формаларын меңгеруі қазіргі таңда маңызды болып табылады. Ол педагогтардың қарым-қатынас ерекшеліктерін меңгере алу қабілеттілігі педагогикалық ұжымда үйлесімді әлеуметтік-психологиялық ахуалды қалыптастыру.

Білікті және білімді ұстаз алдына егеменді еліміздің болашағы – жас ұрпақты оқыту, тәрбиелеу және толыққанды тұлға ретінде қалыптастыру міндеті тапсырылған. Елбасының Қазақстан халқына арнаған жолдауында айтылғандай: «Ғасырдағы экономикалық және әлеуметтік ұмтылыстағы негізгі ерекше күш – адамдар, олардың ерік-жігері, табандылығы, білімі». Олай болса, алға қойған мақсаттарды орындау үшін еліміздегі ақылды, ойлы, дарынды жастарымызды шығармашылық потенциалын жан-жақты өсіру қажеттілігі туындайды. Өз ісіне берілген, жаңалықты жатсынбай қабылдайтын, шәкіртінің бойына білім нұрын құятын жаңа тұрпатты педагог дайындау бүгінгі күннің негізгі өзекті мәселелерінің бірі Ұстаздың қызметі тек баланы оқытып қана қоймай, оның күнделікті іс-әрекетінде көп еңбекті қажет ететін үйлесімді қарым-қатынас тәжірибесі болып табылады. Олай болса бүгінгі таңда жастарға әлемдік деңгейге сәйкес білім мен тәрбие беру, оның рухани байлығы мен мәдениеттілігін, ойлауын, іскерлігін, төзімділігін, сонымен қатар кәсіби біліктілігін арттыру өркениетті қоғамның міндеті болып табылады.

Педагогикалық қарым-қатынастағы білім беру үдерісінде субьектілерінің өзара әрекеттесуі туралы профессор С.М.Жақыпов былай деген:  «Оқыту процесіндегі субьектілердің қарым-қатынасындағы мағыналардың өзгеруі біріккен іс-әрекеттің мотивтері мен мақсатының заңды құрылуына мүмкіндік береді және оларды оқыту процесінде ескеру, біріккен танымдық іс-әрекетті қалыптастыру үшін қажетті шартты жасайды». Сондықтан педагогикалық қарым-қатынастың нақтылы бірізділігі болашақ тұлғаның дамуына орасан зор ықпал етеді.

Педагогикалық әрекет – күрделі әрі көпжақты. Оның көптеген компоненттерінің ішінен  үш негізгісін бөліп көрсетуге болады: мағынасы, әдістемесі және әлеуметтік-психологиялық компоненттері. Осы үш компоненттің біртұтастығы мен өзара байланысы педагогикалық жүйенің міндеттерінің толық жүзеге асуын қамтамасыз етеді. Бұл бірліктегі негізгі компонент — әлеуметтік-психологиялық, яғни педагогикалық қарым-қатынас, соның негізінде қалған екеуі жүзеге асады. Негізгі тәрбиелік өзара қатынастардың жүйесі қарым-қатынас процесінде қалыптасады,  тәрбие және оқыту процесінің тиімділігіне тікелей әсер етеді. Қарым-қатынас педагогикалық әрекеттің негізгі әсер етуші құралы болып саналады[3].

Адамның тұлға болып дамуы психиканың қажеттілік, белсенділік және сапаның даму жағдайы оның қажеттіліктерін қанағаттандыруына байланысты. Сонымен психология саласында қарым-қатынас  тұлға дамуында көкейкесті мәселелердің бірі. Қарым-қатынас бірлескен іс-әрекеттің  жемісті нәтижесі.           Барлық бағыттарда сапалық жаңа құрылымдар қалыптасады. Организмнің, сана-сезімнің, үлкендермен және жолдастарымен қарым-қатынастың, олармен әлеуметтік өзара іс-әрекет әдістерінің, мүдделердің, танымдық және оқу-іс әрекетінің, мінез құлыққа, іс-әрекет пен қарым-қатынасқа арқау болатын моральдық-этикалық ноормалар мазмұнының қайта құрылуы нәтижесінде ересектік элементтері пайда болады. Қарым-қатынас процесінде индивид мотивке, мақсатқа, бағдарлмаға, қабылданған шешімге, ерекше  қозғалыстарды орындауға және оларды бақылауға, жалпы өзінің серіктесінің іс-әрекетіне ықпал жасай алады.

Божович Л.И. өз    тәжірибелерінен   қарым-қатынасқа итермелейтін бірнеше моивтерді анықтап берді:

- Өзін-өзі сыйлау, өзін құрметтеу және өзін таныту.

- Тұлғаның өзіндік бейнесін көрсету.

- Тұлғаның дербестікке ұмтылуы

- Баланың достары мен үлкендердің қолдауын және мақұлдауын қажет етеді.

- Өз бетінше тәуелсіздікке ұмтылу.

- Қоршаған адамдардың оны шеттетіп, жалғыздық сезіміне бөленуден қорқыныш мотивы.

Әлеуметтік-психологиялық құзіреттілікті еңбекке психологиялық даярлық пен кәсіби шеберліктен айыра білген дұрыс. Әлеуметтік психологиялық құзіреттіліктің табиғаты тиісті білімдерден, ұсыныстардан және стереотиптерден тұрады.  Психологиялық даярлық пен шеберлік тек білімді ғана емес, сондай-ақ әрі шеберлікті, әрі біліктілікті және басқа да компоненттерді білдіреді. Әлеуметтік-психологиялық құзіреттілік білімге тірелгенімен, ол кәсіби қызметте ешқандай тәжірибелік рөл атқармайды деуге болмайды.

Педагогикалық іс-әрекеттегі тәуелділік және оның орындау процесі кезіндегі қарым-қатынастың туу себептері, сонымен қатар қоғамдық ортадағы өмірдің тәуелділігі, пікірлесішілердің арасындағы ара-қатынастың барлығы қарым-қатынастың түрлері. Қарым-қатынастың түрлері адамның дүниеге келген күнінен бастап жас ерекшелікке қоршаған ортаның ықпалына байланысты дамиды. Тек қана басқалармен қарым-қатынас арқылы адам «басқа көзбен» өзін өзі таниды және бағалайды. Қарым-қатынас мотивы адамның өзінің және басқа адамдардың сапаларымен толықтырылады, қоршаған адамдардың әсері арқылы индивид өзін тануға және бағалауға кіріседі.

Қазіргі жағдайларда құзырлы қарым-қатынас дамуы оның үйлесімділігінің бірқатар ұстанымды бағыттарын қарастырады. Құзырлы қарым-қатынасқа қол жеткізу серіктестердің үш деңгейінде жүзеге асады: коммуникативті, интерактивті, перцептивті. Осыған орай, қарым-қатынастағы құзырлылықтың түрлері түрлері туралы айтуға болады. Тұлға өзін жан-жақты үйлесімді қалыптастыруға мүмкіндік беретін барлық психологиялық позицияларды игеруі қажет[4].

1.2 Педагогикалық ұжымдағы ұйымшылдық және әлеуметтік психологиялық келіспеушілік

Мектептегі педагогикалық ұжым қоғамдық ортаның ережесімен нормасына бағынады.Педагогикалық ұжымның спецификалық ерекшеліктері былайша бөлінеді:

Біріншіден, педагогикалық ұжымда мәселені кең көлемде, яғни кім оқытады және тәрбиелейді, сонымен қатар, кімді оқытады және тәрбиелейді, осының нәтижесінде оқытушы және тәрбиелеуші ұжымы қалыптасады. Мектептегі оқыту және тәрбилеуші ұжымы түрлі қоғамдық жұмыстарға, ұйымдарға барлығы дерлік қатысады. Оның негізінде оқушылардың жекелік қасиеттерінің қалыптасуына әсер етеді.

Екіншіден педагогикалық ұжымның негізгі пән мұғалімдері құрайды. Өзара қарым – қатынаста шектелген көлемде сынып оқушыларымен оқу жоспары бойынша тапсырмаларды орындауда, егер де өзара қарым – қатынас ұйымдасқан түрде болмаса, сәттілік пен сәтсіздік осы екеуінің біреуі өзгелердің сәтті немесе сәтсіз жағдайы болмайды.

Үшіншіден, педагогикалық ұжымның іс – әрекет эффектісі оқыту деңгейі бойынша анықталады. Жоғарғы сынып оқушыларымен жұмыс жасағанда нәтижеге жетуде мақсатқа байланысты және кіші сынып оқушыларының жұмысшының нәтижесіне де байланысты болады.

Төртіншіден, еңбек ұжымының эффективті мінездемесінде өндірілетін өнімнің сапалық және сандық бағасының көмегімен педагогикалық ұжымдағы іс – әрекеттің эффективті креитерииі сапалық және сандық есебі қиындықпен орындалады. Әр түрлі жағдайларда педагогикалық ұжымның жұмысының нәтижелілігі үлгерім пайызы бойынша қанағаттанарлықтай бола бермейді[5].

Педагогикалық ұжымға әлеуметтік психологиялық мінездеме ұйымдағы спецификалық ерекшелігі бойынша беріледі.Педагогикалық ұжымға берілетін мінездеме оның ауыз біршілігінен көрінеді. Ауызбіршілік – бұл педагогикалық ұжымға берілетін интегративті әлеуметтік психологиялық мінездеме.Жас және тәжірибесі жоқ педагог ұйымшыл ұжымда жетекшілік етуде тәжірибесі мол және талантты мұғалімдерден гөрі көптеген табыстарға қол жеткізеді. Қандай болмасын ұжымда оның мүшелерінің ұйымшылдығымен және ауызбіршілігінің негізінде көздеген мақсатқа жетеді. Ұжым мүшелерінің жалпы мақсаты, анық көрінген қабілеттіліктері, бір – бірінің қалауы мен міндеттері негізінде екінші бір адамның іс – әрекетінен күткен жағдайда көрініс береді.Жағымды психологиялық климат қалыптастыруға кедергі жасайтын факторлардың қатарына ұжымдағы келіспеушілікті немесе климаттық ауытқуды атауға болады. Әлеуметтік психологиялық келіспеушілікті көптеген мамандар адамның тікелей қарыс – қатынасы саласында пайда болатын қарама қайшылықтардың күрт шиеленісіп кетуі ретінде қарастырылады. Педагогикалық ұжымда пайда болатын келіспеушіліктер өз табиғатында тұлға аралық келіспеушілік болып табылады. Ол дегеніміз іс – әрекеттің мақсатына келіспейді, бірін-бірі түсінбейді, келіспеушіліктер әр түрлі себептердің салдары болуы мүмкін. Олардың негізгі үш тобын атауға болады.

1. Кәсіптік педагогикалық әрекетті мақсатқа жетуге кедергі келтіретін іскерлік.

2. Мінез – құлқының өзара қатынас нормасына сай келмеуі.

3. Педагогикалық процестерге қатысушылық мінезімен темпераменттік ерекшелігі негізінде тұлғалық сәйкессіздіктен туындайтын келіспеушілік[6].

Көп авторлардың пікірінше, тұлғаның дамуы мен қалыптасуы тек ұжымдық тәрбие жүйесінде іске асуы мүмкін. Осы жағдайда ғана ұжым дұрыс әрекеттегі өзіндік басқарым органына, тұлғалық арақатынастағы ұжымшылдыққа және өзара жауапкершілікке ие болады. Бұл өз кезегінде жан-жақты дамуға, еркіндікке, қорғанысты болуға, сонымен бірге әр тұлғаның мәртебесін көтеруге жол ашады.
Педагогикалык әдебиеттерде келесідей белгілерге ие болған әрқандай тәрбиеленушілер бірлестігі - ұжым деп аталады:
-     ортақ әлеуметтік мәнді мақсатқа ие. Қалаған топтың мақсаты бар: дүкен кезегінде тұрған не автобус күтіп тұрған адамдардың да, қылмыскерлердің де. Әңгіме, ол мақсаттың мағынасында, неге бағдарлануында. Ал ұжым мақсаты әлеуметтік мақсаттармен ұласады, оны қоғам да, мемлекет те қолдап, қуаттайды.
-    іс-әрекет - ортак мақсатты іске асыруға бағытталады.: ол бірлікті ұйымдастырылып, ұжым мүшелерінің іс-әрекет нәтижесіне болған ерекше жауапкершілігін танытады.
-  жауапкерлі тәуелділік қатынасында болуы. Ґжым мүшелері арасында мақсат не іс-әрекет бірлігі ғана емес, сонымен бірге оларға байланысты ерекше бірін-бірі ққжетсіну катынастары жүйесі қалыптасады.
-  Сайлаумен тагайындалатын ортақ басшы орган. Ґжымдарды басқару органдары ұжымның аса беделді мүшелерін тікелей және ашық сайлау жолымен қалыпқа келтіріледі.
Сонымен, мектеп ұжьшы — бұл әлеуметтік мәнді мақсатпен іс-әрекетпен, сол іс-әрекетті ұйымдастыру багытымен бірлескең ортақ сайлану органымен, ынтымағымен, ортақ жауапкершілгімен, теңдей құқық пен міндеттерге ие бола тұрып, өзара тәуелділігін тани білген барша тәрбиеленушілер тобынан құралады,Тұлға әлеуметтенуінде мектеп ұжымының ықпалы өте күшті. Себебі, бұл ұжым өз ішіне біртұтас жалпы мектептік ұжымды, сыныптар, уйірмелер, спорттық бөлімдер, уақытша ұжымдық бірлестіктер кұрылымдарын қамтиды. Тәрбиеленушілер өз алдына ұжым есептелетін оқу, еңбек, қоғамдық, көркем өнер - шығармашылық клубтық, сиорттық және өзге де бірлестіктердің мүшелері болуы ықтимал.
Тәрбиеленушілер тобының аса мәнді сапасы- элеуметтік-психологиялық кемелі. Себебі, осындай кемел деңгейі ғана топты түбегейлі жаңа әлеуметтік кұрылым топ-ұжым дәрежесіне жетілдіреді.
Ұжым қалыптасуының төменгі деңгейі бұл топ- конгломерат («қырық рулы- тобыр»), бұрыш бірін-бірі танымаған, бір кеңістікте, бір уақытта қандай да себептермен кездесіп, топтасып қалған балалар бірігімі (балалар лагерлері, әрқилы денсаулык сақтау және т.б. топтар). Бұл топтағылардың ара-қатынастары үстірт, жағдайға байланысты. Мұндай топ бірте-бірте өз атамасына ие болып, ортақ мақсат төңірегінде бірлесе бастауы да мүімкін.
Егер осындай бірлесу жүріп,ортақ іс-әрекет белгіленсе, конгломераттар бір саты көтеріліп (ассоциативті) топка айналуы мүмкін. Осы деңгейде топтың ортақ өмірлік тіршілігі, іс-әрекеті өрбіп, ұжым құрылымына тән бастау алуы мүмкін[7].
Ресми алғашкы топ аймағындагы бірлікті іс-әрекет одақтасқан (ассоциативті) топқа жоғары деңгейлі құрылымға, ең бастысы тұлға аралық қатынастарға жаңа өң беретін еңбектік мақсат төңірегінде ұжымдаскан топ- кооперацияларга есік ашады.
Еңбек тобы- кооперация нақты және ұжымдаса әрекетке келуші кұрылымға ие, жоғары кызметтестік қатынасқа бейім топ дәрежесіне көтеріледі, оның тұлғааралық қатынастары іскерлік сипатқа ие болып, жоғары нәтижелер көзіне айналады. Бұл кооперация тобының келесі жоғары деңгейдегі дербестенген - автономиялы тобына айналуына мүмкіндік береді.
Дербестенген автономиялы топ жоғары ынтымағымен ерекшеленеді. Дәл осы деңгейде топ балалары өздерінің ұжым мүшелігін сезінеді. Осы жағдайда ғана ұжымның әрбір мүшесі өзінің даралығын сезіне отырып, іштей бірлік және ынтымакқа келіп, аса жоғары деңгейге жетуге ұмтылыс білдіреді.
Дегенмен, кейде дербестікке ие болған топ, еңбек бірлестігі -ұжымнан бөлініп, өз бетінше кетуге де ынта білдіруі мүмкін. Мұндай жағдай топтың тұйықтыққа беріліп, басқа топтардан ажыралып, оларды өзіне карсы қоюынан да болуы мүмкін. Осыдан топ жалған ұжым сипатына енуі күтіледі.
Керісінше, егер бірлестік тұлғааралық қарым-катынас пен өзара әрекетке келетін болса, онда ұжымдасқан бағыт-бағдар калыптасып, топ кәдімгідей бір мақсатты, ортақ іс-әрекет төңірегінде біріккен ұжымға айналады.
Ұжымдар өндірістік, саяси, мектептік, отбасылық көркем өнер бірлестіктері болып ажыралады.
Мектеп ұжымы күрделі сипатқа ие болуымен, өз ішіне окушылар ұжымын және мұғалімдер ұжымын қамтиды.
Оқушылар ұжымында келесі бірлестіктер болуы мүмкін:
-    бастапқы (не өзара байланысты) ұжым- ұзақты қарым-қатынасқа түскен бір сыныптағы окушьшар (сынып);
-    жалпы мектептік ұжым - ол сынып бірлестіктерінен құралады. Кейбір оқу-тәрбие жұмыстарды орындау үшін ұзақты не қысқа мерзімді, уақытша ұжымдар түзіледі: үйірмелер, спорт секциялары және т.б.
Соңғы кездері әлеумет танушылар ұжым ішінде шағын топтарды бөліп қарастыруды жөн көруде. Шағын топ қатысушыларының өзара жақындығы әлеуметтік мәнді мақсаттардан болмай, олардың арасындағы жеке сыйластық пен кішігірім топтық қызығуларға негізделеді.
Мектеп ұжымының даму процесі кездейсоқ емес, ол педагогикалық басқарымды. Ұжымды педагогикалық басқару тұрғысынан келесі ережелерді ескеру қажет:
-    педагогикалық басшылық тәрбиеленушілердің өз бойына тән дербестік пен еркіндікке болған ұмтылысына негізделуі шарт;
-    педагогикалық басшылық жүйелі түрде ауысып барғаны дұрыс, себебі, ұжым- қозғалысты, үздіксіз дамудағы құбылыс;
-    барша тәрбиелік ықпалдар: отбасы, қоршаған орта, сынып мұғалімдері өзара сәйкестендіріле, бірлікті іске асырылуы тиіс;
-    ұжым мүшелерінің өз міндеттерін орындауын бақылау, қадағалау және реттеу демократиялық басшылық шеңберінде іске асуы міндетті;
-    тапсырмалар бөлістіруде олардың ұжымға ғана қажеттігін ескеріп қоймай, тәрбиеленушілер қызығуларына сәйкестігін де ойластырған жөн;
Ұжым ынтымақтастығын болдырудың келесідей жолдарын пайдалану қажет:
-    бірлікті іс-әрекет. Оқушылар әрқилы іс-әрекеттермен айналысады: оқу, қоғамдық пайдалы жұмые, еңбек, ойын, көркем өнер, эстетикалык, спорт, туризм және т.б.
Мектеп субъекттерін алдымен біріктіретін оқу істері, себебі олар бір бағдарлама негізінде орындалады, оқуды жүргізетіндер де бір мұғалімдер тобы, үйренетін әлеуметтік тәжірибелері де, әртүрлі себептермен болатын толғаныс, күйзелістері де ортақ. Ұжым басын қосуға себепкер - дұрыс педагогикалық басшылықпен ұйымдастырылған еңбек және ойын әрекеттері. Ойын арқылы тәрбиеленушілер қоршаған болмысты таниды, ойынды ойластыратын да өздері;
-ұжым салт-дәстүрлері;
- ұжым қызметтерінің мазмұны және жүрісі;
-тәрбиеленушілердің ұжымда не болып жатқанынан хабардар болуы, осыдан балалардың ортақ толғанысы туындайды;
- салыстыру, жариялылық, жәрдем, ұнамды баға принциптеріне сәйкес өткізілетін жарыс, бәсекелер;
- ұжым кейпі мен эстетикасы;
- өзіндік басқарымның шымдастырылуы.
Өзіндік басқарым - бұл ұжым тіршілігінің өкілетті тұлғалар тарапынан реттеліп баруы.
Өзіндік басқару органдары және олардың саны нақты жұмыстарға байланысты белгіленеді. Олар тұрақты (сынып кеңесі, оқушылар комитеті, староста) және уакытша (штабтар, комиссиялар, жұмыс бабындағы кеңестер) болуы мүмкін.
Мектептегі өзіндік басқарудың ең жоғары органы - жалпы мектеп ұжымының не оның өкілдерінің жиналысы. Жиналыс шешімдері өкілетті мұрагелерге берілген құқықтар деңгейінде қабылданады[8]

II Педагогикалық ұжымдағы психологиялық әлеуметтік климат ерекшеліктері

2.1 Педагогикалық ұжымдағы психологиялық ахуал

Ұжымдағы көңіл – күй, қоғамдық пікір, эмоциялық күш қуат, өзіндік ара қатынастардың деңгейін онда қалыптасқан әлеуметтік психологиялық ахуалмен анықталады. Психологиялық климат әлеуметтік психологиядағы ахуал немесе микроклимат әлеуметтік ұғымдары ғылыми емес, астарлы ауыспалы ұғымдар географиялық ахуал сияқты ұжымдағы әлеуметтік психологиялық жағдайлары адамның сол ахуалдағы өзін сезінуі тұлғалық және кәсіптік қатынастарда өзін – өзі жан – жақты таныта алуын білдіреді. Ұжымдағы психологиялық климаттың мазмұндық сипатын ондағы ұжымдағы ұжым мүшелерінің өзара қарым – қатынасы, көңіл – күйі, бірлесе атқарған жұмыс процестеріне көңілінің толуы оның сапасы, ең негізгісі өсуі маңызды. Жағымды әлеуметтік психологиялық ахуал қалыптасқан педагогикалық ұжым моральдық психологиялық күш береді, жауапкершілік, құрметтеу, талап қоюшылық, сергектікпен ерекшеленеді. Әлеуметтік психологиялық ахуал ұжым мүшелерінің бірлескен іс – әрекетімен өзара қарым – қатынас үдерісі оның даму сипатын танытатын ұжымның сезімдік психологиялық жағдайының жүйесін білдіреді. Әлеуметтік психологиялық ахуалды осылай түсіне отырып негізгі 4 қызметін атауға болады:

1. топтастырушылық қызметі, яғни ұжым мүшелерінің оқуға, еңбекке қатыстары бойынша міндеттерін шешуге қатыстары бойынша мінедеттерін шешуге ұжымдық күш жігерді топтастыруын және бірігуін іске асырады.

2. Ынталандырушылық қызмет-педагогикалық әрекеттің қолда-нылуына қажетті ұжымның эмоционалдық күш қуатын қалыптастыру қызметі.

3. Тұрақтандырушылық қызметі ұжым ішіндегі тұрақтылығын қамтамасыз ету, ұжымға жаңа мүшелердің енуіне қажетті алғы шарт жасайды.

4. Реттеушілік қызмет өзара қарым – қатынас қалыптарын нығайтуда ұжым мүшелерінің тәртібіне баға беруде көрінеді. Психологияда қолайлы әлеуметтік психологиялық климаттардың көрсеткіштері:

1) тұлғааралық

2) адамгершілік

3) сезімдік

4) құқықтық

5) Өзара қатынастар алынады.

Ендігі бір жағдайда ұжымдық әрекет тиімділігі барынша жалпы сипатына баса мән беріледі. Ондай 8 сипаттар мыналар:

1) ұжым мүшелерінің ұжымдағы еңбек процесі және нәтижесіне қанағаттануы.

2) ресми және бейресми жетекшінің беделін мойындау.

3) ұжымдағы жарқын көтеріңкі көңіл – күй.

4) ұжым мүшелерінің басқаруы және ұжымның өзін – өзі басқаруға қатысуының жоғарғы деңгейі

5) ұжым мүшелерінің ынтымақтастығы және ұйымшылдығы.

6) сапалы тәртіп

7) еңбектің өнімділігі

8) кадрлардың тұрақтылығын

Қолайлы әлеуметтік психологиялық ахуалдық бұл сипаттамаларын, белігілерін педагогикалық ұжымға баға беруде қолдануға болады[9]. Әлеуметтік психологиялық ахуалға қатысты ұжым мүшелеріне жағымды және жағымсыз ықпал жасайды. Өзара ақылдасып, ынтымақтасып қатынастар жасайтын ұжымда тәжірибелі немесе жас мұғалім бірлескен қуаныш табады. Ал, селқостық немесе қысым үстем болған ұжымда төмендеу, жәбірлену, дау жанжал тіпті басқа ұжымдарға ауысуына себепкер болады. Кең көлемдегі кәсіптік педагогикалық міндеттер сапалы орындап жүрген жұмыстарын әркім өзін және еңбегін жұртшылықтың бағалауын қажет етеді. Педагогтар әсіресе беделді адамдар тарапынан, соның ішінде кез келген деңгейден басшылар, ата – аналар тарапынан берілген бағаны түсінуге бейім. Жағымды баға педагогтарды ынталандырады, ал жағымсыз баға өзінің қызметін, кәсіптік позициясын өзгелермен қарым қатынасын қайта қарауға негіз болады. Сондықтан педагогикалық ұжымдағы қатынас өзара сыйластық ұстанымды талапшыл және тілеулес сипатта болуды талап етеді. Әлеуметтік психологиялық ахуалдың тұлғаға ықпал жасауының тетігі 1) еліктеуден 2) ойларын тікелей қолдану.Педагогикалық қызмет барысында кейбір мұғалімдер өз әріптестерінің эмоциялық жағдайын түсінуге және оған төзуге қабілетті болса, екеулері оның психологиялық жағдайларына талдау жасап, өз сенімі ықыласымен сәйкес келетін келмейтіндігін салыстыруға бейім. Ұзақ уақыт бірлесе қызмет жасау, мүдде ортақтығы жағымды еліктеу процесін едәуір жеңілдетеді. Өз әріптестерінің сезімдік көңіл – күйін танып оны түсінуі оған қатысты ой бөлісуі оңтайлы. Өзара әрекеттестіктің екі жағы жеке тұлғаның ұжымдағы ахуалынан тұрады. Обал сауапты білетін ұстанымды іске жауапкершілікпен қарайтын тәртіпті, көпшіл, қайырымды, әдепті педагогтар ұжымда жағымды ахуалды қалыптастыруға елеулі ықпал жсай алады. Керісінше әдепсіз, тәртібі тиянақсыз, түсінігі төмен ұжым мүшесі, жағымсыз «ауа райын» орнықтыруға ықпал жасайды. Ұжымның жалпы климаты оның мүшелерінің парасаттылығына, жауапкершілігіне басқа да сезімсіз интеллектуалдық белгілеріне тәуелді болып келеді. Жекелеген педагогтардың танымдық белсенділігі өнер тапқыштығы ұжымда инновациялық қызметті дамытып жаңа технолоигяларды іздестіруге себепті болады. Жігерлі педагог жетекші соңынан өзгелерді ерте алады. Егер ұжым мүшелерінің ақыл – ойы , сезімі, ерік жігері, педагогикалық қызметке жұмылдырылса онда табысқа жету қиын емес. Жеке адамның ұжымға және оның психологиялық әлеуметтік климатына ықпал жасайтын үш негізгі әдістер: 1) көзін жеткізу, адамның бағасын, пікірін қалыптасқан мінез – құлық нормаларымен адамның өзінің ақыл ойымен қабылдауы бойынша пікірайту. 2) Сендіру үдерісінде бір адамның екінші адамға немесе тұтас ұжымға әсері, ырықты және ырықсыз түрде іске асады, сендірудің көмегімен педагогикалық ұжымда көңіл – күй қалыптасып, идеялар, педагогикалық құндылықтар орнығады. Оған жеке тұлғаның жасайтын ықпалының тиімді әдісі жеке үлгі көрсету болып табылады. Көбінесе әйелдер құрамы. Әйелдер ұжымдары көп эмоциялық жиі ұшырайды ауыстыру көңіл-күй, қақтығыстар ғана ұжымдары, едәуір дәрежеде ұсынылуы ерлер. Сол уақытта әйелдер табиғаты бойынша көп предрасположены – тәрбие қызметін, ию таңдау тәсілдерін у тәсілдерінің педагогикалық ықпал ету (Лутошкин, А. Н. 1988).Бұл адамдар әр түрлі көзқараста және өздерін жұмыс істей отырып, түрлі ұжымдарда. Бір ұжымдары септігін тигізуін үздік тараптардың жеке басы адам, ал басқа сублимируют жақсы және подпитывают нашар. Ерекшелігі педагогикалық ұжымның ерекшелігі, оның психологиялық көңіл-күй, тұлғааралық қарым-қатынас, басқару стилі және қызметінің міндетті түрде проецируются балалар ұжымы. Сондықтан, практикалық психологтың маңызды жақсы білу, педагогикалық ұжым жағдайы, деңгейі және динамикасы[10].

Бұл жұмыста психолог проблемаларына кезігеді психологиялық консалтинг немесе фонетикалық менеджмент. Бүгін бұл бағытта көрсетілген екі көзқарас: ұйымдастыру және кеңес беру.

Ұйымдастырушылық көзқарас ерекше көңіл бөледі үйрену ұжымның әлеуметтік-психологиялық процестердің онда жоспарлау кадрлық стратегия. Жақтастары бұл тәсіл бөледі басты назар аудару проблемалары, жеке тұлғаның басшысының, стилям көшбасшылықты анықтауда сәйкестігін қойылған міндеттерді мүмкіндіктері. Оларды қызықтырады, әлеуметтік-психологиялық атмосфера факторы ретінде бейбітшілік пен срабатываемости ұжымның өндірістік мәселелерді шешу.

Консультативтік (жеке) тәсіл бағытталған жұмысын және нақты тұлға ұжымда. Ол кезде кадрларды таңдау мен орналастыруда жәрдем беру, оларды бейімдеу ұжымда жетілдіру, тұлғааралық қарым-қатынас.

Бірде-бір елеулі психолог болады жете бағаламау онда үлкен ықпалын көрсетуге қабілетті жалпы көңіл-күйі ұжымның бөлек алынған жеке басын куәландыратын. Өз кезегінде жанкүйерлер жеке қарым-қатынас мүмкін емес жоққа, бұл дұрыс ұйымдастыру еңбек, ақылға қонымды үйлесімі бас бостандығынан субъектінің қажеттілігіне, ұжымның кілті болып табылады қалыптастыру, салауатты психологиялық микроклимат.

Кезінде шектелген үйлескен екі тәсілдерді психолог мынадай міндеттерді шешеді:
– жақсарту, ұйымдағы психологиялық климатты көтеру және рух оның қызметкерлерінің;
–тәжірибені жетілдіру кадрларды іріктеу;
–жаңғырту ұйымдық құрылымын;
–көмек көрсету қызметкерлерге олардың қабілеттерін дамытуға;
–ұжымның бірігуі біртұтас команда;
–қалыптастыру игілікті атмосфераны ұжымда;
–адамдарға көмек еңсерудегі стресс;
– сәйкестігіне қол жеткізу арасындағы ішкі қойма адам және оның жұмысына (жеке стилін әзірлеу);
– жанжалдарды жою;
– кадрлардың тұрақсыздығын азайту;
– бағалау өндірістік бағдарламалар тұрғысынан психолог;
– ақылға қонымды кадр саясаты;
– кеңес басшыларының психологиялық аспектілері бойынша басқару қызметінде және т. б.[11].

Әр ұжым бастан кешіп, қалыптасу кезеңдері (новостройка немесе құрамының өзгеруі), олардың жұмыс істеуі (негізінде тұрақты параметрлерін ұйымдастырылды тәрбиелеу-білім беру процесі) (болған бұрынғы білім беру мазмұны мен тәрбиелеудің және технология кірді қайшы жаңа шарттары, міндеттері мен қажеттіліктеріне). Сондықтан әрбір кезеңінде психолог шешеді ерекше міндеттер атқарып, тығыз байланыста мекеме әкімшілігі.

Аса маңызды болып табылады қалыптасу кезеңінде болашақ ұжымның, ол емес болып табылады ұжымды, пікірлестер педагогикалық ансамблі, тек формальды топ бағытталған бірлескен күш-жігерімен оқыту және тәрбиелеу балалар.Бұл кезеңде психолог көмек көрсетеді құру моделін болашақ ұжымның салауатты мектеп немесе балабақша, кадрларды іріктеу мен орналастыруда. Принциптері іріктеу педагогтардың мүмкін ең әр түрлі: по возрасту, стажу, құзыреттілік деңгейіне, тұлғалық ерекшеліктеріне және т. б. Қолдана білу, әлеуметтік психология, психолог қатысып, кадрларды іріктеу, предвосхитить олардың психологиялық үйлесімділігі, срабатываемость, қабылдау белгілі бір түрдегі басшылықтың және т. б. Үшін бұл кезең, сондай-ақ тән несложившиеся байланыс және қарым-қатынас, нашар өзара іс-қимыл болмауы, көшбасшылар, қабілетті, бас демеуші ” шағын басқару тәжірибесі осы құрылымымен, нашар білу жеке мүмкіндіктерін педагог. Бұл жағдайда маңызды мәнге ие болады диагностикалық және консультациялық жұмыс психологтың бейімделу тренингі.Идеялық бірлік ұжымының қамтамасыз етіледі сходством құндылық бағдарларды, ол көрсетіледі мақсаттары, міндеттері, ұсынылған проблемалары. Интеллектуалды бірлігін қамтамасыз етіледі ұйым педагогтарының меңгеру бойынша психологиялық-педагогикалық біліммен дамуымен, олардың сындарлы, рефлексиялық ойлау, ломкой стереотиптерді кәдуілгі ойлау. Ұйымдық бірлігін қалыптасады, ұтымды бөлуге функцияларын ұжымның барлық мүшелері арасында, құрумен байланыстыратын тәуелділіктер, делегированием өкілеттігін тірелген ең дамыған, күшті жақтары педагог. Волевое бірлігі өндіріледі қабылдаумен ұжымдық шешімдер, қалыптастыру жалпы педагогикалық позиция бойынша ең күрделі мәселелері, тұрмыс сәйкес, ұжымның әрбір қатысушысына құрылуына қажетті қоғамдық пікірді[12].

Бұл аспектіде психолог әдістерін қолдана алады брейнсторминга, ұжымдық шығармашылық істер, ұйымдық-әрекеттік ойындар, психотренинга процесінде шешіледі ойын нақты міндеттер (ұсыну көшбасшыларының, ғылыми-зерттеу, құндылық бағдарларды, ынталандыру мен қажеттіліктерін педагогтардың жеке тұлғалық ерекшеліктері мен мінез-құлық стратегияларын) жүзеге асырылуда ұжымдық мыследеятельность және топтық шешім қабылдау және т. б.

Дамытудың екінші кезеңінде ұжымның жұмысына психолог қажет саралап жіктеу және жекелеу, бағдарлы көмек әр түрлі топтарына және жекелеген педагогтерге. Осы уақытқа дейін ұжым мүшелері біліп, өзінің және өзгенің мүмкіндіктерін, қабілеттерін, кәсіби құзыреттілік деңгейі мен адами қасиеттері. Осы кезеңде қандай да бір көзайымы және антипатии, көшбасшылардың айналасында қалыптасады топтың ұстанатын. Пайда оппозиция. Туындайды тұлғааралық және межгрупповые конфликты. Ұжымда анықталады тобы шығармашылық педагогтар мен аутсайдерлер. Сонымен қатар, пайда, өзіндік процестері, кәсіби қызметімен байланысты. Нда жетілмегендігі мақсаттар, мазмұн, технологиялар, қарым-қатынас, нысандары мен әдістерін өзінде педагогикалық процесінде. Ұжымда өздерін жаңашыл, консерваторлар, радикалдар, оптимист, пессимисты, реформаторы, гуманисты прагматика шеңберіндегі жетістіктерін баса айтты және т. б. Дәл осы кезең әкелуі мүмкін тоқырау, шиеленісуіне әлеуметтік-психологиялық және өндірістік қақтығыстар, не шығарады ұжым режимі.

Ерекшеліктері педагогикалық ұжым. Туралы қазіргі көзқарастар педагогикалық ұжымда қалай субъектісі басқару және өзін-өзі дамыту қалыптасты әсерінен идеялар орыс педагогтары Л.Н.Толстой, К. Д. Ушинский, Н. И. Пирогов және басқа да өзара байланыстар туралы оқыту және тәрбиелеу, бірлескен қызмет туралы оқушылардың талпынысын педагогтардың өзін-өзі жетілдіру.

Әзірлеу мәселелері мақсаттар тәрбиелеу, қалыптастыру балалар ұжымының отандық педагогикалық ғылым жеткізудің тиімді моделін іздеу: педагогикалық ұжым, оның өзін-өзі дамыту және самодвижения. Интеграция тәрбиелік күш-мұғалімдердің маңызды міндеттерінің бірі-педагогика және мектеп 1920-1930-шы жылдары (Н.К.Крупская, С. Т. Шацкий, А. С. Макаренко және т. б.). “Тәрбиешілер ұжымы, – деп жазды А. С. Макаренко, – және онда тәрбиешілер емес қосылған, ұжым және ұжым бар бірыңғай жұмыс жоспары, бірыңғай үн, біртұтас дәл тәсілді балаға, болуы мүмкін емес ешқандай тәрбие процесі”.

Макаренко А. С. идеяларды дамыту және біріктіру, педагогикалық ұжымның тауып, іс жүзіне педагогикалық жүйесі В. А. Сухомлинский. Тәжірибе Павлышской орта мектеп, бетке жазылған бірқатар жұмыстарды В. А. Сухомлинский, заңдылығын растады тұжырымдалған қағидаттарын ұжымдық қызметін ұйымдастыру мұғалімдер. В. А. Сухомлинский атап өткендей, педагогикалық ұжым, әрбір нақты мектептің өз ерекшеліктері бар. Тәжірибе алмасу әкелуге тиіс емес, көшіру жұмыстарын сол немесе басқа мектеп, ал бағалау идеялар мен тұжырымдар.Педагогикалық ұжым мұғалімдерінің бөлігі болып табылады қоғамдық ұжымның кіретін құрамдас бөлігі оқушылар ұжымы. Барлық сәйкес белгілері кез келген ұжымның, мектептің педагогикалық ұжымы сол уақытта бар және тән ерекшеліктері.

Басты ерекшелігі педагогикалық ұжымның тұрады ерекшелігі кәсіби қызметін, атап айтқанда, өскелең ұрпақты оқыту мен тәрбиелеуде. Кәсіби қызметінің тиімділігі педагогикалық ұжымның педагогикалық мәдениет деңгейімен анықталады оның мүшелерінің тұлғааралық қарым-қатынас сипатына, түсіне ұжымдық және жеке жауапкершілік дәрежесі ұйымшылдық, ынтымақтастық. Педагогикалық, тәрбиелік, өзінің мәні бойынша ұжымдары, оқу орындарының береді оқушыларға алғашқы түсінік ұжым туралы ересектер жүйесі туралы өзара қарым-қатынас ол бірлескен қызмет туралы. Бұл жағдай ынталандырады педагогикалық ұжым – өзін-өзі ұйымдастыру, тұрақты өзін-өзі жетілдіруге үйретеді.

Мұғалімдер ұжымының педагогикалық қызметі ағады, тығыз қарым-қатынаста ұжымы, оқушылар. Шешім педагогикалық міндеттерді тәуелді қандай дәрежеде және қалай қолданылады тәрбиелік әлеуеті оқушылар ұжымы[13].

2.2 Педагогикалық ұжымның жұмылдырылуы

Педагогикалық ұжымның жұмылдырылуы оқу-тәрбие процесінің нәтижелілігінің басты шарттарының бірі. Бұл оқу орны жетекшісінің үнемі қамқорлығында болуы тиіс. “Педагогикалық ұжымның тұтастығы деп, А.С.Макаренко барынша анықталған нәрсе, және жақсы шебер жетекші басқаратын біртұтас, ұйымшыл ұжымдағы ең жас, ең тәжрибесі аз педагог педагогикалық ұжымға кереғар жүретін қандай да бір тәжірибелі және талантты педагогтен анағұрлым көп жұмыс жасайды. Педагогикалық ұжымда индивидуализм мен бойкүйездіктен қауіпті , жиіркенішті, зиянды еш нөрсе жоқ” жазады[14].

Сөздің кең мағынасындағы жұмылдырушылық немесе ынтымақтастық топтың ішкі психологиялық бірлігін, оның тартымдылығын білдіреді. Адамдарды олардың өр түрлі мүқтаждықтарын, мүдделері мен еліктірушіліктерін қанағаттандыратын, олар үшін белгілі бір құндылықты білдіретін ұжым ғана біріктіре алады. Дөл сонысымен ғана ұжым өз мүшелерін өзіне тартады, икемдейді. Осындай жақындықтың негізінде бірте-бірте еңбек ету мен өмір сүрудің тұрақты қондырғысы қалыптасады.Ынтымақтастық мейлінше күрделі құрылымға ие. Тартымды, біріктірушілік құндылықтардың қай жерге орналасқанына қарай оның екі басты компонентін бөліп қарастыруға болады: функционалды жөне тұлғааралақ (өлеуметтік) ынтымақтастық.Педагогтің берілген оқу орнында жұмыс істеуге деген немесе онан шығуға деген үмтылысы функционалдық факторларға байланысты. Егер оқытушыға жүмыс ұнаса, егер ол жалпы Қызметтің мақсаттары мен міндеттерін бөліссе, педагогтермен, оқушылармен қарым-қатынастан қуаныш тапса, онда бұл оның оқу орнына деген жағымды қатынасын тудырады. Еңбектің шарттары да қомақты ықпал етеді: айлық еңбекақы, оқуматериалдық база, санитарлық,гигиеналық жағдай, еңбектің ақыл мен ұйымдастырылуы, формализм мен көзбояушылықтың жоқ. тығы жөне өзге факторлар (жұмыстың күн тәртібі, демалыс, кәсіптік жөне лауазымдық өсудің келешектері және т.б.).Тұлғааралық ынтымақтастық ұжымдағы адамдарда, олардың өзара өрекеті мен қарым-қатынасында бекітілетін коммуникативті құндылықтарға негізделеді. Әлеуметтік психологияда әдетте, адами қарым-қатынастарға негізделген әлеуметтік ынтымақтастық туралы айтылады. Қатынастардың тұлғааралық сипаты функционалдық ынтымақтастықтың психологиялық қырынан да айқын көрінеді. Мөселе педагогикалық қызметтің өзегін оқушылармен қарым-қатынас құрайтындығында болып отыр. Орта оқу орындарының барлық типтерінде (жалпы білім беруші, көсіптік техникалық жөне орта арнаулы оқу орындарында) педагогтер үшін аса маңызды екі қүндылық бар: оқушылардың құрметі мен сүйіспеншілігі жөне әріптестермен ізгілікті өзара қатынастар. Онан кейін орналасатын құндылықтар қатарына өкімшілікпен жақсы қатынастар, педагогикалық қызметте өзіңді көрсете білу, орынды демалыс және т.б. Ұжымды жұмылдыру үшін ең алдымен адамдардың тұтастығын, олардың өзара тартылысын қамтамасыз ететін ішкі тетіктерді (механизмдерді) білу қажет[15]. Жалпы ортақ қызмет адамдарды егер олардың арасында психологиялық сөйкестік болғанда, яғни олар біріккен өрекет барысында байқалатын серіктестердің мүдделері мен үміттерін, өртүрлі мұқтаждықтарын қанағаттандыруға қабілетті жағдайлар болганда гана біріктіреді. Бұл қажеттіліктер өзара өрекет етуші субъектілердің барынша алуан түрлі көріністеріне багытталады: олардың мақсаттары мен құндылықтарына, көсіби шеберліктеріне, әртүрлі игіліктер мен функцияларды бөлуге, ізгі ниеттілік пен сыпайыгершілікке, адалдық пен тәртіптілікке және басқаларына.Өзара әрекет барысында педагогтің қандай қажеттіліктері серіктестермен қалай орындалатынына қарай, үжымды жұмылдыратын немесе ыдырататын тұлгааралық қатынастардың қалыптастырылуының бірқатар тетіктерін бөліп алуға болады.Тұлғааралық қатынастардың түпкі тамырлары қоршаған ортамен рухани-эмоционалдық түтастықты сақтауга деген үмтылыстан көрінетін (сүйіспеншілікке деген қажеттілік) көптеген мүқтаждықтарына барып тіреледі. Осы мүқтаждықтардын негізінде төмендегідей шартты атаулармен аталатын қатынас- тардың қалыптасуы жүзеге асады: “бумеранг”, “үндестік”, “көңіл ортақтастығы” жөне “эталон”.“Бумеранг”. Адам ең алдымен өзіне жылы шыраймен жөне құрметпен қатынасатын, ұнататын адамға байланып қалады, яғни өзгелерге де сол эмоционалдық көңілмен жауап береді. Ізгі сезімдер де, зұлым сезімдер де бумеранг сияқты, өз иесіне қайтып келеді.Ересек жасөспірімдер өздерінің сүйікті педагогтерін былайша сипаттайды: “Маған бөрінен бүрын тарих пөнінің оқытушысы үнайды. Ашық-жарқын, түнық көк көзді ол өзінің жайдары күлкісімен жан-жағына қуанышты көңіл-күй таратады. Онымен мен ең қүпия ойларыммен бөлісе аламын. Менде қиыншылықтар болған кезде, мен тарих сабағын, мейірлі мұғалім мен кездесуді асыға күтемін. Оның сабырлы, жүрекке жайлы дауысын, сенің жағдайынды бір қарағаннан-ақ түсіне қоятын, сенің қайғыңды да, куанышынды да бөлісе алатын, пайдалы кеңес беретін, егер қажет болса, көмектесетін, — міне осылары үшін мен оны ұнатамын және құрмет тұтамын”.Ал келесі оқытушы туралы пікір мынадай: “Маған ол ұнамайды. Формалды түрде оған тиісе алмайсың, ол өз пәнін жақсы біледі, білімді. Бірақ оның жанында бір ұстатпайтындай салқындық бар. Ол оқушыларындағы қабілетті көргісі келмейді. Шектен тыс ұрысқақ. Бүл өте нашар адам. Оқу жылының басында жалпы барлығына немқұрайды қарайтын, бірақ кейін шамалы жылыды”.Оқытушының директорға, педагогтің өз өріптестеріне, оқушылардың мұғалімге деген қатынастарының қалыптасуында өзінің маңызды жағын “бумеранг” алдыңғы орында тұрады.“Үндестікті” дәл сол жоғарыда айтылған мұқтаждықтың көрінісінің өзіндік формасы деп есептеуге болады. Адамдардың ойлары, сезімдері, көңіл-күйлері, бағалауы, көзқарастары, мүдделері бір-бірімен үндес, ұқсас, бірегей болса, онда ол оларды эмоционалды тұрғыда жақындастырады, бір-біріне тартылуды тудырады. Өзара сенім мен симпатияны бекітетін туыстық, жақындық сезімдері осыған негізделген. Жазушы И.А.Буниннің кезінде айтып өткеніндей “жан толғаныстарды, ойлар мен сезімдерді өзгелермен бөлісу қажеттілігі, оларды “біздің ортақтығымыз” ету — адамзат жүрегінің бүл қажеттілігі жойылмадың, онсыз өмір де жоқ жөне “мүнда қандай да бір құпия бар”.Оқытушыға балалардың мүдделері мен оларға қамқор болуды біліп қана қоймай, сонымен өмір сүру керек екені маңызды. Өкінішке орай, көбіне үлкендер олардың “құмарлықтарын” жиі түсінбейді және бөліспейді: кейде оларға маңызды нөрсе, педагогика қызық емес; олардың жанына жақын жөне қымбат нәрсе — оған немқұрайлы, жат; оларды шабыттандыратын нәрсе, оқытушылардың қабағын бұзуы мүмкін. Мұндай психологиялық диссонанстар қауіпті, өйткені түлғааралық қатынастардың бұзылуына әкеледі. Өдетте біз олармен күресетін жастардың көптеген әуестіктері, пікірлері зиянды емес болып шығады және біршама уақыттан соң қоғамдық танымалдыққа ие болады (музыка, би, киім үлгілері, шаш қою түрі және т.б.). Қарсы күресудің қажеті бар ма? Тіпті жеткіншектер мен жасөспірімдердің әлеуметтік “нигилизм” мен “сыншылдығы” да көбіне негізделген болып шығады.Алшақ пікірлердің салдарынан өзара жақтырмаушылық онан арғы алауыздыққа әкеліп соғады. Жақтырмайтын адамыңмен келіскің келмейді. Тіпті керісінше: оның пікірінен кемшіліктер іздей отырып, рахаттана қарсы шыққың келеді. Мұндай жағдайларда жасанды тиісулерді де толық қолдануға болатын сияқты.Кейбір педагогикалық ұжымдарда айтыс-тартыс көбіне өза- ра жақтырмаушылықпен дұшпандықтан туындайды. Ал егер оқытушылар бір-бірлеріне бауырласқан болса, олар өз ұстанымдарының жақындасу мүмкіндіктерін іздейді. Олардың ақылдары әріптестерінің дәлелдемелеріне сезімтал. Бір сөзбен айтқанда, сүйіспеншілік пен құрмет келісімге, ал эмоционалдық алшақтық ыдыраушылыққа әкеледі. Мұны заңдылық деп санауға болады.Егер педагогикалық ұжымда эмоционалдық көңіл-күй төмен болса, егер онда наразылық, ашушаң атмосфера басым болса, онда одан түлғааралық қатынастар да жапа шегеді. Ұжымның көңіл-күйі әкімшіліктің содырлығымен, жүмыстың нашар үйымдастырылуымен, керек емес істермен шектен тыс жүктелгендіктен, қалыпты демалыс мүмкіндігінің болмауынан, тұрпайы сыншылдықтан, жүйкеге тиетін тексерістер мен есеп берулердің салдарынан үнемі бұзылатын оқу орындары да кездеседі. Мұндай эмоционалдық аяда ұрыскерістер мен қақтығыстар жиі орын алады. Ал сергектік, өмірге деген ырзашылық атмосфера басым болған жерде, адамшылық қатынастар жақсы жағына қарай өзгереді. Сондықтан педагогикалық үжымның көңіл-күйіне деген қамқорлық бұл сонымен бір мезгілде оның ынтымақтастығына деген, онда бірлесіп қызмет ету үшін қолайлы ауа райын қалыптастыруға деген қамқорлық. Мұнда педагогикалық ұжымның жұмылуына ықпал ететін анағүрлым маңызды механизмдер сипатталады. Олардың мәні адамдарды біріктіруші жөне қақтығыстарды ескертуге қабілетті тұлғааралық қатынастарды қалыптастырудың әдістері мен төсілдерін анықтау үшін маңызды[16

ҚОРЫТЫНДЫ

Ұжымды қалыптастырудың жоғарыда аталған белгілерінен басқа тағы да өзгешеліктердің  болуы мүмкін. Бұл белгілер ұжымның ішкі қалыптасу құрылымы мен психологиялық жай-күйдің және оның әрбір мүшесінің бір –бірімен өзара қарым-қатынасының көрінісі немесе өлшемі ретінде сипатталады. Сондықтан жақсы ұйымдасқан ұжымда өзара көмек және өзара жауапкершілік бір-біріне тілектестік және адал ниеттілік сын және өзара сын орнығады.

А.С. Макаренко ұжымда жеке адамды тәрбиелеудің бірізді педагогикалық теориясын жасады. Оның идеялары осы уақытқа дейін құндылығын сақтауда және іс-әрекеті, қарым-қатынас, дәстүр сияқты тәрбие проблемалары ұжым өмірінде шығармашылық дамудың негізі болды.

Ұжымдағы жеке тұлға теориясын құрудың негізі А.С. Макаренко еңбектерінде жатыр. Ол ұжымда жеке тұлғаны тәрбиелеудің басты нәтижесі оның қоғамдық бағыттылығы деп есептейді. А.С. Макаренко ұжымның басты белгілерін нақты тұжырымдап берді: ұжым – басқа ұжыммен органикалық байланыста болатын қоғамның бір бөлігі; қоғамдық маңызы бар мақсаттың болуы; ұжым мүшелерінің қызметін ұйымдастыру; ұжым мүшелері арасындағы өзара жауапкершілікті қарым-қатынас орнату; өзін-өзі басқару органдарының болуы.

Әрбір ұжым – бұл топ, бірақ бір топ ұжым бола алмайды. Ұжым контактілі және негізгі болып екіге бөлінеді. Контактілі ұжым – бұл ұжым белгілері бар бастауыш топ. Негізгі ұжым – бұл контактылы ұжымдардың бірлестігі. Мысалы, контактылы ұжым – бұл студенттер тобы, негізгі ұжым – факультет және т.с.с. Қазіргі кезде А.С. Макаренко идеясын дамытуда             И.П. Ивановтың «Коммунар әдісі» игі әсер етуде. Коммунар әдісінің мәні, ұжым өмірінің айқын бейнесін ұйымдастыру. Онда барлығы өнегелі принципіне, шығармашылыққа негізделеді. Ұжымдық шығармашылық біріккен іс-әрекетінің әдісіне ұжымдық жоспарлау және жүзеге асыру, күнделікті іс-әрекеттері, ұжымдық талқылау, шешім қабылдау және баға беру кіреді. Бұл мәселелер И.П. Ивановтың «Коллектившілерді тәрбиелеу» атты еңбегінде қарастырылған.

Сонымен ұжым – бұл көзделген мақсатқа жетудегі ұйымшылдық пен мақсаттылық, іс-әрекетімен сипатталатын адамдар тобы.В.А. Сухомлинский пікірі бойынша әрбір бала тәрбиесі ұжымда негізгі тәрбие құралы болды. Балалар мен тәрбиешілер арасындағы рухани қарым-қатынас ұжымдық қатынастың даму процесі, оның қарым-қатынас жайындағы идеясы жаңашыл мұғалімдердің идеяларымен ұштасып жатыр.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Сатиева Ш. Даму психологиясы (теориялық және практикалық курс). Оқу құралы. – Астана: Фолиант.

2. Жұбаназарова Н.С. Жас ерекшелік психологиясы: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті.

3. Ишанов П.З., Бейсенбекова Г.Б. Психологиялық-педагогикалық диагностика негіздері. Оқу құралы. – Қарағанды, ЖК «Ақ Нұр баспасы».

4. Даму психологиясы: Оқулық / М.К. Бапаева.

5. Сәбет Бап-Баба (Бабаев). Психология негіздері: Оқу-анықтмалық қолданба.

6. Мұқанов Ы.Б. Жас және педагогикалық психология. Алматы, 1991.

7. Жұмабаев М. Педагогика. Алматы, 1999.

8. Бейсенбекова Г.Б., Молдабаева Р.А., Нұрғалиева С.М., Жас ерекшелік психологиясы. Оқу құралы. – Қарағанды. ЖК «Ақ Нұр баспасы», 2012.

9. Қ. Жарықбаев. Психология. Оқулық. Алматы, «Білім», 1994ж.

10. Жақыпов С.М., Бердібаева С.Қ. Психология: Адамзат ақыл-ойының қазынасы. Таймас Баспа Үйі: Алматы 2015ж.

11. Бабаев С.Б., Оңалбек Ж.К. Педагогика негіздері. Алматы "Заң әдебиеті", 2005 жыл

12. Маслоу А. Мотивация и личность. Москва, 1998.

13. Маркова А.К. Мотивация учения и ее воспитание у школьников. – Москва: Педагогика, 1998 г.

14. Маркова А.К. Формирование мотиваций учения в школьном возрасте. – Мосва: Просвещение, 1999 г.

15. М. М. Акижанова . «Отандық және шетелдік ғалымдардың еңбектеріндегі студенттердің оқу мотивациясы мәселесі» Вестник КАСУ №1 – 2008 жыл.

16. Божович Л.И. Избранные психологические труды. Под ред. Д.И. Фельдштейна. Москва, 2000.