жүктеу мүмкіндігіне ие боласыз
Бұл материал сайт қолданушысы жариялаған. Материалдың ішінде жазылған барлық ақпаратқа жауапкершілікті жариялаған қолданушы жауап береді. Ұстаз тілегі тек ақпаратты таратуға қолдау көрсетеді. Егер материал сіздің авторлық құқығыңызды бұзған болса немесе басқа да себептермен сайттан өшіру керек деп ойласаңыз осында жазыңыз
1 жыл бойы шексіз жүктеңіз
ПОЛИМЕРЛІК МАТЕРИАЛДАРДЫҢ ТОЗУҒА ТӨЗІМДІЛІГІНЕ ЭЛЕКТРОНДЫҚ ШОҒЫРМЕН СӘУЛЕЛЕНУДІҢ ӘСЕРІН ЗЕРТТЕУ
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Д. СЕРІКБАЕВ АТЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК
ТЕХНИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Инженерлік мектебі
РАХЫМЖАНОВА ҚАРАҚАТ БАЗАРХАНҚЫЗЫ
Мамандығы: «6М060400- Физика»
Ғылыми жетекшісі : Рахадилов Бауыржан Корабаевич,доктор PhD
Магистрлік диссертация тақырыбы: «Полимерлік материалдардың тозуға төзімділігіне электрондық шоғырмен сәулеленудің әсерін зерттеу»
Өскемен
2020
Магистранттардың ғылыми-зерттеу жұмыстары
Жеке жоспарға сәйкес, төртінші семестрде диссертациялық жұмыстың қорытынды тарауы бойынша жұмыс жүргізілді, эксперементальды мәліметтерді есептеу және талдау жүргізілді,диссертациялық жұмыс бойынша тиісті қорытындылар жасалды. Сонымен қатар университет хабаршысында мақала жазылды және жарияланды.
Зерттеу практикасы жүргізілді .
Бекітілген жеке жоспарға сәйкес таңдап алынған тақырып бойынша әдеби көздер мен ақпараттарды іздеу және жинау, сондай-ақ алынған ақпаратты талдау және жүйелеу жүргізілді. Толық әдеби шолу жасалып, эксперименттік жұмыстарға көз жеткіздік
ПОЛИМЕР, ЭЛЕКТРОНДЫ-СӘУЛЕЛІК ӨҢДЕУ, ТОЗУҒА ТӨЗІМДІЛІГІ, МИКРОҚАТТЫЛЫҒЫ, ҚҰРЫЛЫМЫ.
Диссертациялық жұмыстың мақсаты – вакуумнан тыс электронды шоғырмен (ЭШС) сәулеленуде полимерлі материалдардың тозуға төзімді модификацияланған беттік қабаттарының құрылымдық өзгеру заңдылықтарын және қалыптасуын зерттеу.
ЭШС кейін құрылымдық-фазалық жағдайларды зерттеу үшін келесі зерттеу әдістері қолданылды: электронды растрлы микроскопия (JSM-6490, JEOL), рентгенфазалық талдау (X'Pert PRO, PANAlytical), инфрақызыл тербелмелі спектроскопия (ИК-Фурье FTIR-801 Simex), дифференциалды-сканирлейтін калориметрия әдісі, байланыссыз ЗD-профилометрия (MICROMEASURE 3D station), Роквелл әдісімен қаттылықты өлшеу және "шар-диск" (трибометр THT-S-AX0000) әдісі бойынша тозуға сынау, созуға механикалық сынау (WDW-5E сынауға арналған әмбебап қондырғы).
Келесі жұмыстар жүргізілді: полимерлік материалдардың механикалық қасиеттеріне, микроқаттылығына, жылу тұрақтылығына және антифрикциялық қасиеттеріне ЭШС әсерін зерттеу, сондай-ақ ЭШС кейінгі құрылымдық-фазалық түрленулер және полимерлердің сәулеленген беттік қасиеттерінің тозу заңдылықтары зерттелді.
Диссертациялық жұмыстың негізгі міндеттері :
полимерлердің сәулеленген беттік қасиеттерінің тозу заңдылықтары зерттеу;
полимерлік материалдардың механикалық қасиеттеріне, микроқаттылығына, жылу тұрақтылығына және антифрикциялық қасиеттеріне ЭШС әсерін зерттеу.
Диссертациялық жұмысының негізгі мақсаты: вакуумнан тыс электронды шоғырмен (ЭШС) сәулеленуде полимерлі материалдардың тозуға төзімді модификацияланған беттік қабаттарының құрылымдық өзгеру заңдылықтарын және қалыптасуын зерттеу.
Зерттеу практикасы үшін келесі зерттеу әдістері қолданылды: электронды растрлы микроскопия (JSM-6490, JEOL), рентгенфазалық талдау (X'Pert PRO, PANAlytical), инфрақызыл тербелмелі спектроскопия (ИК-Фурье FTIR-801 Simex), дифференциалды-сканирлейтін калориметрия әдісі, байланыссыз ЗD-профилометрия (MICROMEASURE 3D station), Роквелл әдісімен қаттылықты өлшеу және "шар-диск" (трибометр THT-S-AX0000) әдісі бойынша тозуға сынау, созуға механикалық сынау (WDW-5E сынауға арналған әмбебап қондырғы).
Зерттеу практикасының нәтижесі: полимерлік материалдардың механикалық қасиеттеріне, микроқаттылығына, жылу тұрақтылығына және антифрикциялық қасиеттеріне ЭШС әсерін зерттеу, сондай-ақ ЭШС кейінгі құрылымдық-фазалық түрленулер және полимерлердің сәулеленген беттік қасиеттерінің тозу заңдылықтары зерттелді.
КІРІСПЕ
Соңғы уақытта электронды-сәулелі өңдеудің полимерлердің құрылымы мен қасиеттеріне әсері бойынша зерттеулер қарқынды жүргізілуде. Сонымен қатар, өнеркәсіптік импульстік үдеткіштерде вакуумнан тыс электронды-сәулелік өңдеу кезінде полимерлі материалдардағы құрылымдық-фазалық айналу механизмі жеткілікті зерттелмеген. Полимерлік материалдарға әсер ететін сәулеленудің барлық әсерлерін болжау қиын. Қарапайым полимерлік құрылымға қарамастан, құрылымдағы барлық өзгерістер өте күрделі болып табылады. Химиялық байланыстарды бұзу үшін бірнеше эВ энергия қосымшасы талап етілетіндіктен, әдетте бірнеше миллион эВ құрайтын электрондық шоғырдың сәулеленуі полимерлі тізбектің байланыстарының бұзылуына алып келеді. Әдетте полимерлерде бұзылу немесе жаңа көлденең молекулааралық байланыстар (тігу) пайда болады. Алайда, көп жағдайда, біріншісі немесе екіншісі орын алады. Полиэтилендегі көлденең молекулааралық байланыстардың пайда болуы өнеркәсіптік қосымшаларда кеңінен қолданылады, оның үйкеліс кедергісін жақсартады [1]. 2005 жылы С. Ким мен оның әріптестері полиэтилен қасиеттеріне электрондық шоғырмен сәулеленудің әсеріне арналған зерттеу жариялады [2]. Ауа және азот ортасында 50-500 кГр шегінде дозасы бар электрондық шоқпен сәулелену полиэтиленді түрлендіру үшін қолданылды. Ғалымдар кристалдылықтың дәрежесі жұтылған сәулелену дозасын 200 кГр-ға дейін арттыра түсетіндігін және одан әрі өзгермейтіндігін анықтады. Бір қызығы, өңдеу кезінде жоғарғы температурада (145 °C) азот атмосферасында сәулелендірілген үлгілер үшін кристаллдылық дәрежесінің өзгеруі төменгі температурада (110 °C) өңдеу кезінде ауада сәулеленетін үлгілерге қарағанда аз болған. 110 °C температурада термиялық өңдеу кезінде кристалдану дәрежесі жоғарылады, бірақ ол 145 °C термиялық өңдеу кезінде кезінде төмендеген.
Тәжірибелік нәтижелер [3] көрсеткендей, дозаның жоғарылауымен кристалдану дәрежесі жоғарылайды, ал сәулеленбеген үлгілермен салыстырғанда шаршауға төзімділік жоғарылайды, бұл тозуға төзімділік сипаттамаларына ұқсас.
2009 жылы механикалық қасиеттер мен тозуға төзімділікті жақсарту мақсатында әр түрлі температурада, ауада да, жоғары вакуумда да 50-450 кГр дозасы бар электронды шоғырмен полимерлі материалдардың сәулеленуіне арналған жұмыс жарияланды. А. Виско және оның әріптестері [4] 100 °C температурада электронды сәулемен сәулелендірілген аса жоғары молекулалық полиэтиленде өңделмеген материалмен салыстырғанда көптеген көлденең молекулааралық байланыс пайда болады, бұл полимердің созылу беріктігін және оның тозуға төзімділігін арттырады. Сонымен қатар, сәулеленудің сыртқы жағдайларына байланысты полимерде құрылымдық өзгерістер жүреді (қос байланыс, көлденең молекулааралық байланыс және оксидтердің түзілуі). Механикалық сипаттамалар құрылымның модификациясымен тығыз байланысты екендігі көрсетілген. Сәулеленген үлгілердің үзілуіне беріктілік шегі арттады, ал өңделмеген полимерлі үлгілерімен салыстырғанда созылу кезінде үзілуге дейін ұзарту азаяды. Сәулелендіру дозасының ұлғаюымен, ауада да, вакуумда да тозу жылдамдығы азайғандығы тәжірибелік жүзінде көрсетілген.
Жұмыс [5] барысында механикалық сипаттамалар электронды сәулеленуден кейін қалыптасқан құрылымның модификациясымен тығыз байланысты екенін көрсетілген. Полимерлік материалдардың тозуға төзімділігінің жоғарылауы электрондық шоғырмен сәулеленген кезде көлденең байланыстардың көп мөлшерін құрумен байланысты. Жұмыста [6,7] алынған нәтижелерінде, ауада сәулелендіру орындалса да, үлкен мөлшерде көлденең тігіс деполимеризациядан басым екенін растады.
Әдебиеттерде электронды сәуле полимерлердің тозуға төзімділігін едәуір арттыратыны туралы бірнеше мысал келтірілген. Полимерлік материалдардың электрондық шоғырмен сәулеленуіне қатысты аздаған жарияланымдарда осы полимерлердің механикалық және триботехникалық қасиеттерінің артуы туралы хабарланады. Әдебиетте жарияланған зерттеулер полимерлердің тозуға төзімділігі иондаушы сәулеленудің әсерінен туындаған көлденең тігіс есебінен жоғарылайтынын көрсетеді. Сәулелендіру С-С және С-Н байланыстардың пайда болуын туғызады, бұл көлденең тігістердің пайда болуына, сондай-ақ деполимеризациялауға, тотығуға, қос С=С байланыстардың пайда болуына әкеледі. Полимерлердің көлденең молекулааралық байланыстарының қарқынды түзілуі механикалық қасиеттерді төмендетеді және тозу сипаттамаларын жақсартады, бұл жағдайды жоғары дәрежелі қаптау материалдарын әзірлеу кезінде және тиісті параметрлермен көлденең молекулааралық байланыстардың пайда болу процесін таңдау кезінде ескеру маңызды. Көлденең молекулааралық байланыстардың пайда болуы және полимерлік тізбектердің үзілуінен деструкцияны азайту үшін сәулелену дозасының деңгейін оңтайландыру қажет. Сондықтан электронды шоғырмен сәулеленуге ұшыраған полимердің негізіндегі материалдардың қасиеттерін зерттеуге қатысты зерттеулер өзекті болып табылады. Жоғарыда айтылғандарға байланысты, бізге вакуумнан тыс электронды-сәулелік өңдеу кезінде полимерлік материалдардың құрылымдық-фазалық түрленудің заңдылықтарын және тозуға төзімді модификацияланған беттік қабаттарының қалыптасуын зерттеу қажет.
Жоғарыда айтылғандарға байланысты диссертациялық жұмыстың мақсаты вакуумнан тыс электронды шоғырмен сәулелену кезіндегі полимерлі материалдардың тозуға төзімді модификацияланған беттік қабаттарының құрылымдық өзгерулері мен қалыптасуының заңдылықтарын зерттеу болып табылады (ЭШС).
Осы мақсатқа жету үшін жобаның бірінші кезеңінде келесі міндеттер қойылды:
полимерлік материалдардың механикалық қасиеттеріне, микроқаттылығына, жылу тұрақтылығына және антифрикциялық қасиеттеріне ЭШС әсерін зерттеу;
ЭШС-дан кейінгі құрылымдық-фазалық өзгерулерді зерттеу;
полимерлердің сәулеленген беткі қабаттарының тозу заңдылықтарын зерттеу.
Диссертациядағы міндеттерге сәйкес полимерлі материалдардың механикалық қасиеттеріне, микроқаттылығына, жылу тұрақтылығына және антифракциялық қасиеттеріне электронды сәулеленудің (ЭС) әсерін зерттеу нәтижелері ұсынылды, сонымен қатар ЭШС-дан кейінгі құрылымдық-фазалық қайта құру және полимерлердің сәулелендірілген беткі қасиеттерінің тозу заңдылықтары зерттелді. Зерттеу материалдары ретінде конструкциялық және криотехникалық мақсаттағы әмбебап көп функциялы жартылай кристалды полимерлер - полиамид PA6 және аморфты полимерлер полиэфирамид (PEI) және аса жоғары молекулалы полиэтилен (PEUHMW) таңдалды. Үлгілерді сәулелендіргеннен кейін, энергия дисперсиялық талдау қондырғысымен жабдықталған JSM-6390LV сканерлеуші электронды микроскоптың көмегімен беттік құрылымның морфологиясы зерттелді. Үлгілердің фазалық құрамы мен кристалдық құрылымын зерттеу CuK- сәулелендіру құрылғысын пайдалана отырып Х'PertPro дифрактометрінде рентгенафазалық талдау әдістерімен жүзеге асырылды. Полимерлердің химиялық құрамы мен құрылымы FTIR-801 Simex Фурье түрлендірумен инфрақызыл спектрометрдің көмегімен зерттелді, инфрақызыл спектр толқын ұзындығы 450-4700 см-1 кезінде 50 сканерлеу нәтижесінде алынды, рұқсат 1 см-1, t=25 c. Үлгілер сынаманың бетінен 200 мкм қалыңдыққа дейін микротоминацияланды. Полимерлердің термиялық сипаттамалары дифференциалды-сканерлеу калориметрия (ДСК) әдісімен зерттелді. Өлшеулер МЕМСТ Р 55134-2012 талаптарына сәйкес 20-500 ˚С температура аралығында жүргізілді. Полимерлердің антифрикциялық қасиеттері үйкеліс коэффициентінің нәтижелері және тозу тректерінің ауданы негізінде THT-S-AX0000 трибометрінің көмегімен зерттелген [8,9]. Тозудың трек ауданын өлшеу және беттің морфологиясы MICROMEASURE 3D station байланыссыз ЗD-профилометрін қолдана отырып зерттелді. Роквелл әдісі бойынша сынақтың қаттылығын өлшеу үшін ТК-2М қаттылықты өлшейтін ГОСТ 4670-91 сәйкес ТК-2М ГОСТ 4670-91 сәйкес. Бөлме температурасында созылуға полимердің үлгілерін механикалық сынау МЕМСТ 11262-80 талаптарына сәйкес WDW-5E сынауға арналған әмбебап қондырғыда жүргізілді.
1 ӘДЕБИ ШОЛУ
1.1 Қабатты композиттер және полимерлердің беткі модификациясының дәстүрлі әдістері
1.1.1 Физикалық әдістермен беттік өңдеу
Полимерлерді физикалық әдістермен өңдеу нәтижесінде (жалынмен өңдеу [10], жоғары жиілікті токтар, озондау немесе корона разряды арқылы активация [11], ультракүлгін сәулелер оның бетінде тотығу процестері жүреді. Бұл жағдайда гидроксил және карбоксил топтары құрылады, олар жабысқақ молекулалары бар сутегі байланысын қалыптастыруда донор болып табылады.
Пленкалы полимерлердің бетін өзгертудің ең көне және тиімді әдістерінің бірі - газ пешін жалынмен өңдеу [12]. Ол келесі жолмен жүзеге асырылады: сумен салқындатылған металл роликтен өтетін пленка саңылаулы газ қыздырғыштың жалынымен өңделеді [13,14]. Жалын пленканың бетіне сәл тию керек. Өңдеу дәрежесі жалын температурасына (шамамен 900 °С), өңдеу ұзақтығына, пленка бетінің жалыннан қашықтығына, сондай-ақ жалын қарқындылығына байланысты. Газды жалынмен емдеу пленканы өңдеуден бұрын дереу жүргізілуі керек. Бұл әдіс бойынша Бунсен қыздырғышының жалынды тотығу конусы арқылы қалыңдығы 125 мкм полимерлі пленка 870-2000 ° C температурада 0.6 м / мин жылдамдықпен тартылады, содан кейін 7-27 °C дейін салқындатылады. Осылайша өңделген пленка құрамында карбоксил пайда болып сополимерлерден жасалған аралық қабаттар жақсы адгезияға ие болады.
Химиялық тотықтырғыш модификация процесінің мысалы - күкірт қышқылы мен калий дихроматы қоспасының көмегімен беттік өңдеу. Қазіргі уақытта басылымдардың көп саны пленкаларды жоғары тиімділікті көрсететін технологиялық жағынан қарапайым әдіс ретінде корондық разрядпен өңдеуге арналған [15].
Пленканы корон разрядымен өңдеуге арналған қондырғылар әр түрлі конструктивтік шешімдер болады, алайда барлығы үшін ортақ екі электродтың болуы болып табылады, олардың біреуі арнайы жабыны бар жерге тұйықталған айналатын цилиндр, екіншісі тар металл пластиналар, инелер, сондай-ақ ені өңделетін пленканың еніне тең әрбір электродқа реттелетін поляризациялық кернеуді бөлек беретін электродтардың коронируюгцих матрицалары түрінде орындалуы мүмкін. Корондық разряд жоғары кернеумен (250 кВ дейін), айнымалы жиіліктегі әлсіз токпен (200-50000 Гц) сипатталады және әр түрлі температураларда болуы мүмкін. Корондау кезінде пленканы өңдеу қарқындылығы электродтар арасындағы саңылаудың мөлшеріне, электродтағы кернеуге, ток күшіне, сондай-ақ өңдеу ұзақтығына байланысты болады. Соңғы көрсеткіш қабықшаның созу жылдамдығымен анықталады, оны еріту технологиясымен рұқсат етілген шектерде өзгертуге болады.
Полимерлі пленкаларды корондық разрядпен өңдеу акрилонитрил, стирол, акрил қышқылының эфирлері сияқты винилді мономерлердің булары диспергирленген әртүрлі газдардың (N2, N3, СО2, емес) ортасында жүргізілуі мүмкін. [16]. Бұл ретте адгезиялық қасиеттердің жоғарылауына 150-200 °С өңдеу температурасында қол жеткізіледі. Сондай-ақ, өте жоғары адгезияны алдын ала екі бағытталған ПЭТФ пленканы келесі параметрлерде корондық разрядпен өңдеу арқылы алуға болады: ток күші 1/4 А, қуаты 1.1 кВт және кернеуі 10 кВ, кейіннен 3% винилацетат және ИТК латекс сополимері жағылады [17].
Беттік корондық разрядпен беттік өңдеу адгезиялық және гидрофильді-гидрофобтық қасиеттерін жақсарту мақсатында ПЭТФ ке әр түрлі мономерлерді химиялық егу кезінде де қолданылады. Бұл жағдайда өңдеу алдын ала өңдеу ретінде қолданылады, ал егу бастамашылардың қатысуымен жүргізіледі. Акрил қышқылын химиялық егуге арналған [33] жұмыста П-диметилформамид бастамашысы пайдаланылды. Бұл жұмыста п-диметилформамидтен басқа, кейбір жұмыстарда стиренсульфон қышқылының натрий тұзы, п-диметилакриламид, 2 – диметиламиноэтилметакрилат, глицилметакрилат, акриламид және 3 - диметилметакрилоэтил сияқты басқа бастамашылар кездеседі [18].
Жұмыста [19] силикон ерітіндісін ПЭТФ пленкаға безінициаторсыз сополимерлеу процесі сипатталады, нәтижелер разрядтың әсер ету уақытының ұлғаюымен егілу дәрежесі ұлғаюын көрсетті, бұл үшін сулаудың шеткі бұрышын өлшеу әдісі қолданылды. Егуден кейін ПЭТФ гидрофобтық қасиеттері күшейіп, 30 секундтық екпеде 53 градус суландыру бұрышына жетті.
Жұмыс барысында иондармен және жоғары энергия электрондарымен бомбардировкалау әсерімен (бықсыған және коронды разряд) полимерлік пленкалардың қатарының, соның ішінде ПЭТФ-тің да бұзылуы орын алады. Әдетте бұзылу қарқындылығы оларды тәждік разрядта өңдегеннен кейін салмақтың кемуі бойынша бағаланады. Көптеген жұмыстарда [20] үлдірлер ИК-спектроскопия әдісімен зерттелген, полимерлі пленкаларды корондық разрядпен активтендіру нәтижесінде үстіңгі қабатта тотығу процестері пайда болады, бұл байланыстардың пайда болуына әкеледі-С=0. Тотығу процесінің қарқындылығын азот атмосферасында пленканы өңдеу арқылы төмендетуге болады, бұл беттің деструкция дәрежесін 1,5-2 есе төмендетеді.
1.1.2 Химиялық өңдеу және химиялық егу
Беттің химиялық модификациясының ең танымал тәсілі-субстратты күшті тотықтырғыштармен өңдеу. Мысалы, 2,5% КМп04 ерітіндісімен 1% NaOH су ерітіндісінде ПЭТФ-пленканы өңдейді және оны 130 °С температурада кептіреді. Одан кейін 10% латекс сополимерді ВДХ - БА – акрил қышқылында (66:30:4) және қажетті төменгі қабат [21].
Басқа да күшті тотықтырғыштар-калий бихроматы және хлораты [22], 15-95%-дық тотықтырғыш қышқылдардың азот, хлорлы және басқа түрдегі ерітінділері немесе құрамында хром қышқылы бар қоспалар, мысалы күкірт қышқылы мен калий бихроматы немесе күкірт қышқылы мен хром қос тотығы. Сонымен қатар, қоспаның құрамына галогендер, сондай-ақ басқа да тотықтырғыштар кіруі мүмкін. Белсендіруші агенттердің әсер ету тиімділігі температура мен концентрацияның артуымен өзгереді. Галогендер, атап айтқанда хлор, тізбектегі сутегі атомдарын ауыстыра отырып, үстіңгі қабаттағы полярлық топтардың санын арттырады. 0,32-57 мольден тұратын қоспаны өңдеудің қызықты әдісі. % сусыз натрий дихроматы 33.4-58.8 моль. % күкірт қышқылы. Бұл ретте өңдеу ұзақтығы қолданылатын ерітіндінің концентрациясы мен температурасына байланысты болады. ПЭТФ пленкалардың бетін сутегі тотығымен өңдеу, әсіресе активтендірудің физикалық әдістерімен үйлескенде, сондай-ақ кинопленкалық жүйеде адгезияның едәуір жоғарылауына әкеледі [23]. Мысалы, пленканы 50 °С кезінде бірнеше минут бойы қыздыру жолымен бейорганикалық гидроперекистердің су ерітінділері қолданылады [24]. Мысалы, органикалық еріткіштегі хлорсульф қышқылы ерітіндісімен хлорлаушы немесе хлорсульфирлеуші агенттің ерітіндісімен өңдеу жолымен гидрофобты пленкалардың гидрофильді жоғарылауы қарастырылған. Бұл ретте хлорлы сульфурилдің белсенді топтары құрамында амин және ОН - топтар бар адгезивтердің компоненттерімен химиялық байланыс жасай алады.
ПЭТФ беті қалпына келтіргіштердің, атап айтқанда формальдегид, құмырсқа қышқыл, гидразин, күкірт және күкірт қышқылдарының тұздары, металл тұздары, мысалы хлорлы қалайы. ,
Гидрофобты субстраттың гидрофильді үлкейтуі: озон әсерімен 150 °С немесе осы температурада ауада қабыршақты қыздыра аласыз. Бұл жағдайда пленканың бетінде әр түрлі мономерлер, мысалы винилдер ортасында егілген реакцияны, сополимеризацияны бастай алатын гидроперекистік топтар пайда болады.
Осылайша, пленка ПЭТФ бетінде метилметакрилат пен метакрил қышқылының сополимерін егуге болады, және де егу процесі сұйық және газ фазасында 20-30 мин бойы жүзеге асырылады. Лавсанның беткі қабатының химиялық құрылымының өзгеруі оның сулануы мен адгезиялық қасиеттерін айтарлықтай жақсартады [25].
Жұмыс барысында акриламид ПЭТФ талшықтарына егіледі. Ол үшін CERIUM нитраты аммоний инициаторы қолданылады. Зерттеу үшін талшықтардың ісінуі үшін қолданылған бес түрлі органикалық еріткіштер таңдалды: диметилсульфоксид, морфолин, сірке қышқылы, н - бутанол, және 1,2-дихлорэтан. Диметилсульфоксидте бір сағат ішінде талшықтарды жібіту кезінде ең жақсы нәтижелерге қол жеткізілді. Еріткіштердің көптігімен және қайнатумен радиациялық емес сополимерлеудің бұл қарастырылған көрнекі үлгісі. Бұл көзде анилин мен о-толуидинді талшық ПЭТФ егу сипатталады, процесс азот атмосферасында, су және қышқыл ортада инициатор - пироксидисульфатты қолдану арқылы жүргізілді.
ПЭТФ модификациясына арналған [26] жұмыста оның адгезиялық қасиеттерін жақсарту мақсатында полиакрил қышқылын ПЭТФ пленкаға химиялық егу сипатталады. Қышқылдың егілуі тұздардың қалыптасуымен бірге жүрді.
1.1.3 УК-және лазерлік сәулеленудің әсерімен сополимерлеу
УК-пленкаларды модификациялау әдісі үдерістерді технологиялық ресімдеумен кейбір қиындықтарға ие, ал сәуле шығарудың сенімділігі мен қуаты бойынша қондырғылардан едәуір кем түседі. Дегенмен, УК сәулелену фотохимия мен өнеркәсіптің кейбір салаларында кеңінен қолданылады.
20 моль - СН2-СН(Х) молекуласы бар пленкалы адгезивтерде Х=Т1 немесе фенильді радикал, айтарлықтай дәрежеде оттегінің қатысуымен УК-сәулеленуден кейін (толқын ұзындығы 1600-2100А) адгезиялық өзара әрекеттесуі артады [27]. Сондай - ақ оттегі немесе озон атмосферасында 1800-3200 А толқын ұзындығы бар УК жарығымен сәулеленуді жүргізеді. ПЭТФ пленканы қуаты 1 кВт сынап-кварц шамымен 2 минут бойы 100°С сәулеленуге болады, содан кейін винил қатарының мономері бар глицилацетат сополимерінің дисперсиясын қолдануға болады. Бұдан басқа, 1-25% мөлшерінде белсенді компоненттер қосылған органикалық еріткіштерде желатин дисперсиясы мен гидрофильді полимерді кейіннен жаға отырып, УК сәулелерімен сәулеленудің аралас тәсілін қолдануды ұсынады. Сәулеленуді 1-3 минут бойы 80-120°С температурада оттегі немесе озонның қатысуымен сынап-кварц шамдарын пайдалана отырып жүргізеді. Гидрофильді полимерлер ретінде винилацетат пен малеин ангидридінің сополимерлері, полиацетали, целлюлоза ацетофосфаты, поли винил пирролидон және полиакрил қышқылының қоспасы қолданылады [28].
Қазіргі уақытта өндірістік және ғылыми-техникалық міндеттерді, оның ішінде түрлендіруді, егуді және фотополимерлеуді шешетін түрлі модификациядағы шамдар мен лазерлердің көп саны бар. Айта кету керек, егу жұмыстары УК - сәуле көздері арқылы лазерлер мен УК шамдары көмегімен жүргізіледі. ПЭТФ-ға УК көздерінің әсер ету кинетикасы жұмыста сипатталған [29] қалыңдығы 440 мкм пленкалардың ПЭТФ-ін дегидратациялау процесінің кинетикасы сипатталған. Фото дегидратация процесі процестің басында үлкен жылдамдықпен және оны келесі сатыда теңдестірумен сипатталады. Сондай-ақ, ПЭТФ беріктік және пайдалану қасиеттерін арттыруға мүмкіндік беретін сәулелену дозалары анықталды.
УК-сәулеленудің әсерімен егудің мысалы ретінде ПЭТФ пленкаға төрттік аминдерді егуге арналған жұмыс болуы мүмкін [30]. Жұмыста "кватернизация" әсері қолданылды, ол үшін алкил - бромидтер қолданылды. Егу екі әдіспен жүргізіледі. Біріншісі екі кезеңде жүргізіледі: п, п-диметиламиноэтилметакрилатты ПЭТФ-ға егу. Екінші әдіс-төрттік аминдерді пайдалана отырып ЭМА-ны тікелей егу.
Алкил бромидтер, мономерлерді кватернизациялау: п-пропил, п-бутил, n-октил, n-лаурил, және n-ацетил бромид пайдаланылады. Кватернизация дәрежесі алкилбромид көміртегінің ұлғаюымен азайды. Аминотоптың тығыздығы 8 нмоль/см.
Осылайша жұмыста [31] акриламидтің СO2 лазердің көмегімен ПЭТФ-қа егілуі сипатталады. Ауадағы лазерлік сәулеленуден кейін қабат мономердің сулы ерітіндісіне және одан кейін сәулеленген бетте қалыптасқан пероксидтерді бөлу үшін қыздырылған. Алынған материал электронды микроскопиямен сканерлейтін инфрақызыл спектроскопиямен зерттелді және сулау бұрышы өлшенді. Электрондық микрографиялық зерттеулер сіңіру дәрежесі бар пленкалардың инфрақызыл спектрлерімен сәйкес келетін пленканың үстіңгі морфологиясының өзгергенін көрсетеді. Сулаудың шеткі бұрышын өлшеу барысында ПЭТФ адгезиялық қасиеттерінің жақсаруы анықталды.
Лазермен бетті белсендіру жағдайларын қарастыра отырып, ПЭТФ бетінің сәулеленуі оның гидрофильді қасиеттерін жақсартуға әкеледі, лазерлік импульсті күшейте отырып, суландыру бұрышы азаяды, лазермен ПЭТФ сәулеленуі де беті кристалдылығының төмендеуіне әкеледі, бұл осы жұмыста зерттелді [32].
Жұқа қабатты полимерлеу процесін жүзеге асыру үшін УК - де, жақын және алыс ИК-диапазондарда қажетті қуатты түрлі лазерлер пайдаланылуы мүмкін. УК-диапазонында ең жиі эксимерлік лазерлер (160 - 220 нм аймағындағы вакуумда процестерді жүргізу) және 220-380 нм диапазонында сәулеленетін УК - лазерлер қолданылады.
Көрінетін диапазонда (400-800 нм) полимерлеу үшін қатты денелі лазерлер, бояғыштағы лазерлер, жартылай өткізгіш лазерлер, газразрядты лазерлер қолданылуы мүмкін. Алыстағы ИК-диапазонында полимерлеуді аз қуатты 5-15 СО2-лазердің көмегімен жүзеге асырған жөн. [33, 34]. Көзге көрінетін және ИҚ-облыстардағы полимерлеу процестері кең таралған болып табылмайды және мұндай технологиялар үшін лазерлік техника УК - қондырғылар жағдайында нарықта таратылмаған. 5-15 Вт қуаттылығы аз технологиялық СО2 лазерлер, мысалы "Кобра 201" (СПбГТУ, С-Петербург) полимерлеу технологияларында пайдалану үшін қосымша конструкциялық жетілдіруді талап етеді.
1.2 Иондаушы сәулелердің әсерінен полимерлерді түрлендіру
1.2.1 Полимерлердің радиациялық-химиялық түрленуі
Иондаушы сәулелердің полимерлерде әсері кезінде жоғары реакциялық қабілеті бар аралық түзілімдер пайда болады - еркін радикалдар, иондар, қозған молекулалар. Олар химиялық құрылымның өзгеруіне, демек, полимерлердің қасиеттеріне әкелетін одан әрі химиялық айналудың көздері болып табылады. Атап айтқанда, полимерлерде сәулеленудің әсері кезінде көлденең молекулааралық және популярішілік байланыстар пайда болады-басты тізбекте және бүйір топтарында байланыс үзу процестері, егу реакциялары, тотығу және т. б. өтеді [35]. Бұл айналудың тереңдігі полимердің табиғатына, радиациялық әсерге дейін және одан кейін өңдеу жағдайларына байланысты.
УК гамма кезінде егілген сополимерлеу жағдайларын қарастыра отырып, көздердің бұл екі энергия көзін салыстыру артық емес еді, өйткені гамма- және УК-қондырғылар өнеркәсіпте кеңінен қолданылатын және сол және басқа да жұмыстардың саны шамамен тең.
Ультракүлгін и иондаушы сәулелендіру жағдайындағы фотохимиялық өзгерістер полимерлердің радиациялық химиясы бойынша кейбір жұмыстарда салыстырылды. Мысалы, [36] жұмыста қатты пленкалардағы полиметилизопропенилкетонның молекулалық массасы сәулелену және гамма - сәуле және УК - жарықпен тез төмендейді. Алайда, 60 Со көзінен гамма сәулелену әсерімен процесс үшін G мәні 1.1 құрады, ал УК фотолизде шығу 4.5 (толқын ұзындығы 254 нм) тең. Радиолизді жүзеге асыру кезінде радиациялық шығу 2.4-ге дейін өсті.
У-сәулеленуді жұтқан кезде электрондық-қозған күйлердің пайда болуы үшін арқаны іріктеу ережелері мен сақтау заңдары орындалмайды, ал ультракүлгін жұтқан кезде осы заңдылықтардың барлығы сақталады. Қолданылатын γ-сәуле сіңіру ықтималдығы шын мәнінде тікелей пропорционалды массасы тежеу келтіретін атомдар, сондықтан бірінші кезекте жүреді ретсіз энергиясын сіңіру. Эксперименталды деректерден бұл энергияның елеулі үлесі УК фотонды жұтқан кездегі сияқты, сол қозғалған n-π*- жағдайларда оқшауланады. Салыстырудың ең маңызды нәтижесі ретінде гамма - радиолиз және бір кетондардың УК - фотолизінің нәтижелері бойынша салыстыру кестесін есептеуге болады. 2 - кестеде фотолиз және γ-радиолиз үшін G мәндері салыстырылады. I радикалды процесс үшін G мәндерінің қатынасы және II ішкі молекулалық қайта топтау үшін радиолиз кезінде УК фотолизге қарағанда айтарлықтай жоғары. Бұл радиолиз кезінде кетонның электронды-қозған күйлерінің жоғары тербелмелі деңгейіне қол жеткізуімен түсіндіріледі, бұл кванттық шығудың күрт өсуіне немесе радикалдардың пайда болуы үшін G мәніне әкеледі.
Ғылыми зерттеулер саласы ретінде радиациялық полимеризацияны дамытудың ең қарқынды кезеңі 50-60-шы жылдарға келді. Осы кезеңде олефиндерді радиациялық полимерлеуге арналған көптеген жұмыстар, акриламид, акрил қышқылы және т. б. сияқты кейбір гидрофильді мономерлер жарияланды және радиациялық полимеризациялау теориясының негізгі ережелері тұжырымдалды [37].
Қазіргі уақытта зерттеушілердің мүдделері радиациялық тігуге және полимерлік материалдарды деструкциялауға, олигомерлік-мономерлік композицияларды қатайтуға шоғырланған. Басылымдардың едәуір саны да биоматериалдардың радиациялық-химиялық синтезіне арналған, гидрофильді мономерлерді гидрофобты полимерлерге, маталарға және басқа да беттерге радиациялық егу], әртүрлі полимерлік трек мембраналарын өндіру қарастырылған [38].
Радиациялық полимеризациядағы ерекше радиациялық-химиялық факторлар сіңірілген доза (2) және дозаның қуаты болып табылады. Сәулелену дозасы полимердің шығуына әсер етеді. Сәулелендіру дозасының ұлғаюымен полимердің шығуы әдетте артады.
Сіңірілген дозаның артуы әрқашан мономердің толық таусылуына әкеп соқтырмайтынын атап өткен жөн. Мысалы, жұмыста [39] физиологиялық белсенді полимерлерді алуға әкелетін пиперидин туындыларының радиациялық полимеризациясы зерттелді. Бастапқы кезеңде β-анабазинэтилметакрилаттың полимеризациясы жоғары жылдамдықпен өтеді, содан кейін мономердің біртіндеп таусылуымен терең конверсияларда процесс баяулайды. n - метакрилоил анабазиннің полимерлену жылдамдығы 30-40 % аралығында. төмендейді және үрдістің "тоқтау" әсері байқалады. Сәулелену дозасын 160-170 кГр-ға дейін арттыру мономердің конверсиясын 60-65-тен %. жоғары арттыруға мүмкіндік бермеді. n-метакрилоил анабазина полимеризациясының мұндай барысы авторлар мономердегі көлемді орынбасарлармен негізделген стерикалық факторлардың болуымен түсіндіреді.
ν= KIn [M], (1)
I – дозаның қуаты, [М] – мономердің шоғырлануы, К – полимерлеу жылдамдығының тұрақтысы, n 0,56-дан 1-ге дейін өзгереді. Бірлікке тең n мәні шынжырдың мономолекулярлық үзілуі жағдайында іске асырылады және иондық механизм бойынша процестің жүруін көрсетуі мүмкін.
Еріткіштен (мысалы, судан) пайда болған радикалдармен радиациялық полимерлеу процесін бастамашылық ету бастамашылардың әсерімен өтетін процестерден оның елеулі айырмашылықтарының бірі болып табылады және берілген қасиеттері бар полимерлерді алуға мүмкіндік береді [55].
Ғылыми әдебиетте көптеген жылдар бойы жалғасып келе жатқан судағы алғашқы процестер туралы пікірталас, иондаушы сәулеленудің әсерінен болатын, иондаушы бөлшектерден өткеннен кейін 10 с - тан кем уақыт кезінде өтетін заттар эксперименттік бақылауға әлі де қол жетімді емес. Сондықтан 10-11с-тан аз уақыт кезіндегі сәулелену әсерімен суда не болып жатқаны туралы қорытынды теориялық есептер негізінде жасалады. Энергияның сызықтық берілуінің төмен мәндері бар сәулелену жағдайында, атап айтқанда, γ-сәулеленудің әсерінен шпорларда мынадай реакциялар өтеді деп есептеледі [56]:
2Н2О
eaq +eaq → Н2+2 OH-aq
eaq + ОН→ OH-aq
eaq + H+—> H
H2O
eaq+H → H2+OH-aq
H + H → H2
OH + OH → H2O2
H + OH → H2O
H+aq + OH-aq → 2O.
Бейтарап суда шпорларда реакциялар аяқталған кезде e-aq, Н, ОН, О, Н2, Н2О2, Н+aq, и ОН-aq. Атомдардың радиациялық-химиялық шығуы өте төмен, соның салдарынан атомдық оттегінің пайда болуы әдетте төмен болады [40]. Ерітінді көлемінде су радиолизі өнімдерінің шығуы γ - сәулелер 60Со 1-кестеде келтірілген.
1.2.2 Электронды-сәулелі технологияларды аппаратуралық ресімдеу
Қазіргі уақытта АҚШ-та, Еуропада, Жапонияда, Ресейде, ТМД елдерінде тозуға төзімділікті, коррозияға төзімділікті, динамикалық беріктікті, бетін жылтыратуды, үйкеліс коэффициентін азайтуды, пайдаланылған жабындарды және т. б. жою мақсатында материалдардың үстіңгі қасиеттерін модификациялаудың буынды-плазмалық әдістерін енгізуге үлкен көңіл бөлінуде. Бұл әдістерге үлкен қызығушылық материалдарды түрлендірудің дәстүрлі әдістерінің орнына оларды өнеркәсіпте қолдану (пештерде термоөңдеу, жабындарды гальваникалық жағу, еріткіштерді пайдалана отырып модификациялаудың химиялық әдістері және өңдеудің үлкен ұзақтылығы және т.б.) құралдарды, электр энергиясын елеулі үнемдеуге, өндіріс тиімділігін арттыруға, өндірістің экологиялық зиянды салдарын елеулі азайтуға немесе толық жоюға әкеп соқтырады. Кейбір жағдайларда плазмалық-буынды өңдеу дәстүрлі өңдеу әдістері кезінде іске асырылмайтын материалдардың құрылымдық-фазалық жай-күйін алуға мүмкіндік береді. Мысалы, полиэтиленнің радиациялық модификациясы кезінде молекулаларды құрылымдау (тігу) полиэтиленнің механикалық беріктігі мен термотұрақтылығын арттырады. Сәулеленген полиэтилен оқшаулағышы бар сымдар мен кабельдер жоғары температурада (ток жүктемелерінде) пайдаланылуы мүмкін [41,42]. Тоқыма материалдарын радиациялық-химиялық өңдеу оларға микробқа қарсы қасиеттер және гигроскопиялықты арттырады. Резеңке бұйымдарды радиациялық вулканизациялау кезінде, бұл жабындар [43], энергия ресурстарын айтарлықтай үнемдеуге қол жеткізіледі.
Үлкен беттердің сәулеленуі көзделген тоқыма, пленкалы және басқа да материалдармен өндірістік үдерістер жағдайында импульстік әсер ететін электрондардың төмен қуатты кең көлемді үдеткіштері қолданылады. 2-кестеде біздің елімізде ең көп таралған па бүгінгі күні Ефремов атындағы НИИЭФ өндірісінің импульстік әсер ететін электрондардың төмен энергиялы кең спектрлі үдеткіштері ұсынылған, ол бүгінгі күні ресейлік ұқсас жабдықтар нарығының көшбасшысы болып табылады.
Полимерлерді синтездеу және модификациялау үшін иондаушы сәулеленуді практикалық пайдалану мүмкіндігі туралы негізгі түсініктер жарты ғасыр бұрын пайда болды [44], алайда, оларды өнеркәсіптік ауқымда іске асыру тиімді жабдықты құру кезінде мүмкін болды. Статистикаға сәйкес, әлемде 1000-нан астам электрондардың үдеткіштері тәжірибе-эксперименталдық және өнеркәсіптік өндірістер құрамында жұмыс істейді. Электронды үдеткіштер өндіреді. АҚШ, Жапония, Германия, Ресей. Қолданылатын қондырғыларды жіктеу, мынадай: 1-топ-жеке қорғанышы бар радиациялық-химиялық қондырғылар, 2 - топ-арнайы жұмыс камералары талап етілетін радиациялық-химиялық қондырғылар. Бұдан әрі:
ПБ-1 - блоктық жүйелердегі процестерді жүргізуге арналған жеке биологиялық қорғанысы бар өнеркәсіптік қондырғылар;
ПП-1 - араласатын жүйелерде процестерді жүргізуге арналған жеке биологиялық қорғанысы бар өнеркәсіптік қондырғылар;
ПБ-2 - блоктық жүйелерде процестерді жүргізуге арналған арнайы жұмыс камераларында орналастырылатын өнеркәсіптік қондырғылар;
ПП-2 - араласатын жүйелерде процестерді жүргізуге арналған арнайы жұмыс камераларында орналастырылатын өнеркәсіптік қондырғылар.
Араласпайтын (блокты) жүйелер ені әртүрлі үздіксіз таспа түрінде болуы мүмкін - "таспалы" (қабаттар, былғары, резеңке және т. б.) немесе әр түрлі диаметрлі дөңгелек объектілер, бірақ сәулелендіру құралына бір рет берілетін немесе таспа түрінде (кабель бұйымдары, түтіктер, жгуттар және т. б., сондай - ақ түрлі мөлшердегі жекелеген объектілер түрінде (картоннан, ағаштан, бетоннан, металдан және т. б. жасалған бұйымдар).
Кесте 1 – Су радиолизі өнімдерінің радиациялық-химиялық шығуы (G) (γ- сәуле 60Со)
PH |
Ge-ag |
Gh |
он |
Go |
Gh2 |
Gh2O2 |
GH+aq |
GOH- aq |
0-2 |
3,05 |
0,6 |
2,95 |
0,067 |
0,45 |
0,8 |
- |
- |
4-9 |
2,8-2.9 |
0,6 |
2,8-2,9 |
0,067 |
0,45 |
0,75 |
3,3-3,4 |
0,5 |
12-13 |
3,05 |
0,55 |
2,9 |
0,012 |
0,45 |
0,75 |
- |
- |
Кесте 2 – Полимерлерді модификациялау үшін шетелде өндірілген электрондардың кең спектрлі үдеткіштері
Үдеткіштер |
Техникалық сипаттамалары |
|||
Электрондар энергиясы кэВ |
Сәулелендіру нөлінің ауданы м2 |
Пучкадағы орташа қуат кВт |
Импульстегі шоғыр ток, А |
|
SMOL |
180 |
0,45x0,30 |
2 |
5 |
LITTLE-SMOL |
200 |
0,17x0,22 |
2 |
1,5 |
TUR-M |
250 |
2,20x0,30 |
6 |
6 |
BUR |
250 |
1,20x0,18 |
5 |
8 |
EFA-1 |
250 |
2,20x0,30 |
50 |
10 |
Кесте 3 – Тігілетін және деструктивті полимерлерді полимерлеу жылуы
Тігілетін полимерлер |
QЭКС, кДж/моль |
QЭКС - Qвыч , кДж/моль |
Полиэтилен Полиметилакрелат Полистирол |
92,4 79,8 71,4 |
0,0 4,2 8,4 |
Деструктивті полимерлер |
QЭКС, кДж/моль |
QЭКС - Qвыч, кДж/моль |
Полиизобутилен Полимегилметакрилат Полиаметплстирол |
54,6 54,6 37,8 |
25,6 26.0 37,8 |
Бұл нысандар транспортермен үздіксіз немесе дискретті түрде беріледі. Блокты объектілер үшін радиациялық-химиялық қондырғыларда мынадай тасымалдағыштар пайдаланылады: таспалы, роликті, қуыс барабандар түрінде, қайта орау бобиналары, стационарлық лотоктар. Араласатын жүйелер (сұйықтықтар, газдар, сусымалы жоғары дисперсті денелер) әртүрлі қималы және ені бар құбырлар мен ағындар бойынша радиациялық химиялық қондырғыларға беріледі. 3-кестеде елде бұрын салынған тәжірибелік-өнеркәсіптік және өнеркәсіптік қондырғылардың мысалдары келтірілген.
Радиациялық-технологиялық қондырғының өнімділігі-іске асырылатын процестердің маңызды факторларының бірі, былайша бағаланады:
Q=3,74 1(T4GMP'2), (2)
Q - өнімділігі, кг/сағ; G - пайдаланылатын реакцияның радиациялық-химиялық шығуы, молекула/100 эВ жұтылатын энергия; М - бастапқы заттың молекулалық массасы; Р' - сәулелену көзінің қуаты, кВт; 2- сіңірілген сәуле шығару қуатын толық қуат көзіне пайдалану коэффициенті.
Электрондардың үдеткіштері жоғары энергетикалық (4-10 МэВ), орташа энергетикалық (4 МэВ дейін), төмен энергетикалық (0.3 МэВ дейін) болып бөлінеді). Төмен энергетикалық үдеткіштер (желілік, кең диапазонды, суық катодпен) жұқа қабатты жабындар үшін қолданылады [45,56]. Соңғы буынды мұндай электронды - буынды процессорлар - шағын габаритті, жергілікті биологиялық қорғаныспен бункерлік үй-жайларды қажет етпейді, бірақ іс жүзінде кез келген бейіндегі және инфрақұрылымның технологиялық желілеріне қосылуы мүмкін.
1.2.3 Гамма-және бетта-сәулеленудің әсерімен егу сополимерлеу
ПЭТФ-де оның бетінің қасиеттерін өзгерту мақсатында егу жұмыстары бұрыннан бері жүргізіліп келеді және қазіргі уақытта осы тақырыпқа көптеген патенттер мен мақалалар бар. Радиациялық егу ПЭТФ пленкасында жүргізіледі [46], сондай-ақ мембраналарға да және талшықтар, сондай-ақ өнеркәсіпте кеңінен қолданылады. ПЭТФ-дан алынған барлық материалдар оң және теріс ерекшеліктерге ие. Оған аз қалыңдықта жоғары беріктікті және бастапқы затта қоспалардың төмен мөлшерін жатқызуға болады. Теріс заттарға сілтілі ортада төмен химиялық қарсылық және заттың химиялық табиғатына байланысты гидрофобность жатқызуға болады. Плюстерге, сондай-ақ оның жеткілікті күшті радиациялық беріктігін, яғни материал қасиеттерінің берілген салыстырмалы өзгеруіне сәйкес шекті дозаны жатқызуға болады. ПЭТФ макромолекулындағы тұрақтандырушы компонент қозу энергиясының тиімді шашырауын тудыратын бензол сақиналары болып табылады. 50-500 кГр кіші және орташа дозаларда радиолиз оның құрылымында айтарлықтай әсер етпейтін аздаған зақымданулар тудыруы мүмкін [45,47].
Кесте 4 – Полимерлердің радиациялық тұрақтылығы
Полиэтилен |
………………+++++++++++++************** |
Полипропилен |
……….+++++++++************************ |
Поливинилацетат |
……..++++++++++++***** |
Полиэтилентерефталат |
...……...+++++++++++ |
Целлюлоза |
………………++++++++++***************** |
Ацетат целлюлозы |
…………………...…++++++++++********** |
Нитрат целлюлозы |
……………………++++++++********* |
|
103 104 105 106 107 Б,Гр |
Радиациялық зақымданулар: - тең емес; +++++ - елеулі; ***** - күшті.
4-кестеде көрсетілгендей, ПЭТФ өте жоғары радиациялық төзімділікке ие (103-ден 106 Гр-ға дейінгі дозалар аралығында сәулелену). Алайда, бұл үлкен дозаларда ҚМК үшін ПЭТФ өңдеу жүргізу мүмкіндігі туралы айтуға мүмкіндік беретін фактор болып табылмайды, өйткені тіпті полимерлерде аз мөлшерде материал қасиеттеріне елеулі әсер ететін процестер өтеді (тігу, деструкция).
Байланыстардың пайда болу (үзілу) қуатын ескере отырып, осы құбылыстарды С-С (348,6 кДж/моль) және С-Н (413,7 кДж/моль) түсіндіруге талпыныстар жасалды. Бұл байланыстардың энергияларын салыстыру сутегі атомдарының үзілуіне қарағанда полимердің басты тізбегінің үзілу ықтималдығын болжауға мүмкіндік береді. Алайда, полимерлердің көпшілігін сәулелендіру кезінде сайып келгенде С-Н байланыстарының үзілуінен туындаған құрылымдау процестері басым болады. Бұл процестің келесі схемасын қабылдағанда, қайшылық жоғалады. Сәулелену энергиясын сіңіру нәтижесінде С-С және С-Н байланыстарының бір мезгілде үзілуі болады. Тігілетін полимерлер жағдайында үзілген с-С-байланыстардың едәуір бөлігі қайтадан рекомбинациялайды және нәтижесінде С-Н-байланыстардың үзілуі басым [48].
Деструктивті полимерлерде тізбектің үзілген ұштарын тез рекомбинациялау стерильді қиындайды, сондықтан полимерлік радикалдар диспропорциялау реакциясының нәтижесінде екі тұрақты соңғы топтың пайда болуымен тұрақтанады, бұл деструкция актісін тіркейді. Деструктивті полимерлерде стериялық қиындықтардың болуы, сондай-ақ тиісті мономерлердің эксперименталдық QЭKC салыстырғанда, QВЫЧ стерикалық факторларын ескерместен есептелген полимерлеу жылуының төменгі мәндерімен расталады.
Жоғарыда көрсетілген QЭKC және QВЫЧ арасындағы айырмашылық полимерлер қатары үшін (политетрафторэтилен, поливинилиденфторид және т.б.) орындалмайды. Мысалы, тетрафторэтилен полимеризациясының жылуы, типтік деструктивті полимер, 163 кДж/моль екі есе жоғары, тігетін полимер құрайтын метилакрилатқа қарағанда. Өкінішке орай, қазіргі уақытта бар теориялар мен гипотезалар барлық полимерлер үшін олардың құрылысына байланысты — тігу немесе деструкция — радиациялық айналулар процесінің дамуының басым бағытын болжауға мүмкіндік бермейді [49].
Полимерлерді сәулелендіру кезінде бұзылу процестерінде маңызды рөл ауқымды фактор атқарады: жұқа қабаттарда көбінесе деструкция, ал қалың қабаттарда — құрылымда пайда болады [49]. Екінші жағынан, осында [50] көрсетілгендей, ПЭТФ көбінесе деструктивті, соның есебінен жергілікті кернеуді ұлғайтатын және беріктікті төмендететін қауіпті ақаулар пайда болады. Алайда бұл деректер [3], жұмыс деректерімен мүлдем келіспейді мұнда ПЭТФ көбінесе қысылатын материал болып саналады; ал жұмыста [3] басым деструкция жағдайы байқалады. Бұл жұмыстарда үлгілердің әртүрлі құрылымдық-механикалық сипаттамалары мен сызықтық өлшемдері (кристалдылық дәрежесі, бағыты, қалыңдығы, ені мен ұзындығы және т.б.) болғанын атап өткен жөн. Демек, бұл жұмыстарда ауқымды фактор назарға алынбаған.
Бұл жұмыста [51] екі үлгіні зерттеу сипатталған ПЭТФ d0 = 18 мкм және 150 мкм. Үлкен көмірлі рентгендік-дифрактограмманың деректері бойынша, ПЭТФ екі рефлекс байқалады: біреуі - 20° бұрышы аймағында 15.5 имп/с қарқындылығы, ал екіншісі-осы аймақта 18 имп/с қарқындылығы бар. Бұл зерттелетін пленкаларда екі типті кристалды учаскелердің болуын куәландырады; 0-ден 1 МГр-ге дейін сәулелену дозасы ұлғайған кезде пиктер қарқындылығы 0,05 Мг дозада экстремуммен өзгереді.
Кристалдылық дәрежесінің өзгеруінің дәл осындай тәуелділігі қалыңдығы d0 - 150 мкм ПЭТФ пленкаларының сәулеленуі кезінде белгіленді. Алайда, бұл жағдайда максимум 0,1 Мг дозада байқалады. Сандық қатынаста кристалдылық деңгейі 52% - ға дейін өседі. Аз бұрышты ионизациялық рентгенограммалардың нәтижесінен ПЭТФ құрылысының үлкен гетерогендігі анықталды, бұл кристалды және аморфты облыстардың үлкен кезеңімен (шамамен 15 нм) болуымен түсіндіріледі.
Ұсынылған эксперименттердің нәтижелерін салыстыра отырып (5 және 6-кесте) [52] келесі қорытындыларға келуге болады: қалыңдығы 3 және 9 мкм пленкаларда жоғары және жаңа төменгі беріктіктің пайда болуы байқалады, бұл олардың жеңіл үзілуіне, яғни олардың физикалық-механикалық қасиеттерінің нашарлауына әкеледі. Осы жұмыста қолданылған ұқсас 22 мкм пленкаларда беріктіктің төменгі деңгейінің саны азайған, қисық таралуда максимумның пішіні мен биіктігі өзгерді. Жалпы осы пленкаларда үлгілердің орташа деңгейлері арасында қайта бөлінуі орын алды, нәтижесінде орташа беріктігі өзгерген жоқ, бұл сөзсіз плюс болып табылады. Пленка қалыңдығының ұлғаюымен (қалыңдығы 150 мкм болатын пленкаларда беріктігі 160-тан 330 МПа-ға дейін артты) артады. Осылайша, пленкалардың қалыңдығына байланысты иондаушы сәулеленудің әсерінен олардың бұзылу заңдылықтарында принципті айырмашылықтарды байқауға болады. Беті мен көлемі сияқты ұғымдар жойылатын жұқа пленкаларда негізінен тотығу деструкциясы болады. Қалың пленкаларда материал көлемінде көбінесе тігіледі, ал бетінде ауа оттегінің есебінен деструкция болады [53].
Сондай-ақ деректерді ескере отырып, жұқа пленкаларды сәулелендіру кезінде кристалдылық деңгейінің артуы 0,05 МГр дозасында байқалады, содан кейін кристалдылық дәрежесі төмендейді, яғни аморфизация болады.
Кесте 5 – 0,1 МГр дозамен ауада сәулеленгеннен кейін 293 К кезінде қалыңдығы әртүрлі ПЭТФ пленкаларының беріктігінің сипаттамасы
Беріктік деңгейлері, Ϭi |
Беріктілік сипаттамалары * |
|||||||||||
3 мкм; 32%; 150 Мпа |
9 мкм; 26%; 130 Мпа |
22 мкм; 22%; 285 МПа |
150 мкм; 34%; 330 МПа |
|||||||||
Ϭi, МПа |
β1 |
L0i, нм |
Ϭ, МПа |
β1 |
Loi, нм |
Ϭ, МПа |
β1 |
Loi, нм |
Ϭ, МПа |
β1 |
Loi, нм |
|
Ϭ1 |
75 |
138 |
12750 |
75 |
138 |
12570 |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
Ϭ2 |
100 |
104 |
7100 |
100 |
104 |
7100 |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
Ϭ*2 |
- |
- |
- |
125 |
83,2 |
4530 |
- |
- |
- |
- |
|
- |
Ϭ3 |
150 |
69,3 |
7840 |
150 |
69,3 |
7840 |
150 |
69,3 |
3120 |
- |
|
- |
Ϭ4 |
200 |
52 |
4370 |
|
- |
|
200 |
52 |
4370 |
- |
|
- |
Ϭ5 |
250 |
42 |
2820 |
|
|
|
250 |
42 |
2820 |
- |
|
- |
Ϭ*5 |
- |
- |
|
|
|
|
275 |
37,8 |
2270 |
- |
|
- |
Ϭ6 |
- |
- |
|
|
|
|
300 |
34,6 |
1900 |
- |
|
- |
Ϭ7 |
- |
- |
|
|
|
|
350 |
29,7 |
1380 |
350 |
29.7 |
550 |
Ϭ*7 |
- |
- |
|
|
|
|
375 |
27,7 |
1200 |
- |
- |
- |
Ϭ8 |
- |
- |
|
|
|
|
400 |
26,0 |
1050 |
- |
- |
- |
|
- |
81** |
|
|
98** |
|
- |
34 4** |
- |
- |
29,7** |
- |
*) Беріктілік сипаттамасы пленка қалыңдығының (мкм), сәулеленуге дейінгі кристалдылық дәрежесінің әр түрлі мәндерінде келтірілген (%)және орташа үзілу кернеуінің (Мпа). **) β құрылым дискреттілігін ескерусіз.
Кесте 6 – ПЭТФ пленкаларының беріктігінің сипаттамасы (жұмыс бөлігінің ұзындығы 22 мм, ені 1,9 мм; үлгілер 293 К кезінде ауадағы үзілуге сыналды)
Беріктік деңгейлері, Ϭi |
Беріктілік сипаттамалары * |
|||||||||||
3 мкм; 32%; 150 Мпа |
9 мкм; 26%; 130 Мпа |
22 мкм; 22%; 285 МПа |
150 мкм; 34%; 330 МПа |
|||||||||
Ϭi, МПа |
β1 |
L0i, нм |
Ϭ, МПа |
β1 |
Loi, нм |
Ϭ, МПа |
β1 |
Loi, нм |
Ϭ, МПа |
β1 |
Loi, нм |
|
Ϭ1 |
75 |
138 |
12570 |
75 |
138 |
12570 |
75 |
138 |
12570 |
- |
- |
- |
Ϭ1 |
100 |
104 |
7110 |
100 |
104 |
7110 |
100 |
104 |
7110 |
- |
- |
- |
Ϭ1 |
150 |
69,3 |
7840 |
150 |
69,3 |
7840 |
150 |
69,3 |
7840 |
150 |
69,3 |
3120 |
Ϭ1 |
200 |
52 |
4370 |
200 |
52 |
4370 |
200 |
52 |
7370 |
- |
- |
- |
Ϭ1 |
250 |
42 |
2820 |
250 |
42 |
2820 |
250 |
42 |
2820 |
- |
- |
- |
Ϭ1 |
300 |
34,6 |
1900 |
300 |
34,6 |
1900 |
300 |
34,6 |
1900 |
- |
- |
- |
Ϭ1 |
350 |
29,7 |
1380 |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
Ϭ1 |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
Ϭ1 |
- |
61,7i |
- |
- |
73 3** |
- |
- |
73,3** |
- |
- |
69,3** |
- |
Ϭ1 |
75 |
138 |
12570 |
75 |
138 |
12570 |
75 |
138 |
12570 |
- |
- |
- |
Ϭ1 |
100 |
104 |
7110 |
100 |
104 |
7110 |
100 |
104 |
7110 |
- |
- |
- |
|
150 |
69,3 |
7840 |
150 |
69,3 |
7840 |
150 |
69,3 |
7840 |
150 |
69,3 |
3120 |
ПЭТФ-ға АК егу жұмыстарын қарастыра отырып, егу алдында ПЭТФ бетін алдын ала өңдеуге назар аудару керек. Келесі зерттеуде [54] беті оттегі плазмасымен өңделеді, онда келесі жұмыста [55] беті алдымен аргон плазмасымен өңделеді, содан кейін кейіннен егу алдында пероксидтер жасау мақсатында ауа оттегінің әсеріне ұшырайды. Осы жұмыста мономер концентрациясының егу деңгейіне әсері туралы деректер ұсынылды. Екпелер деңгейінің артуы 20% басталады және 40% - да максимумға жетеді. Сондай - ақ егу дәрежесінің температураға тәуелділігі, екпенің ең жоғары дәрежесі үшін оңтайлы температура-50°С болды. Өкінішке орай, барлық жұмыстарда екпе дәрежесі туралы деректер жоқ. Құрамында оттегі (оттегі плазмасы) бар ортада ПЭТФ пленкаларын ұзақ өңдеу полимердің тотығуымен және оның деструкциясымен байланысты беттік қабаттың химиялық табиғаты өзгереді.
Бұл жұмыста сондай-ақ, алдын ала өңдеу ретінде ПЭТФ-ға АК егу қарастырылады, егу алдында бетті белсендіру үшін N-диметилформамидтің (DMF) қатысуымен тәждік разряд қолданылады. Жұмыста n-диметилформамидтен басқа [56] ұқсас процеске арналған басқа бастамашылар, стиролсульфон қышқылының натрий тұзы (Nas), n,n-диметилакриламид (DMAE), 2 - диметиламиноэтилметакрилат (DMAEMA), глицылметакрилат (GMA), акриламид (ААш) және 3-диметилакрил пропансульфат аммоний (DMAPS) сияқты.
Қазіргі уақытта ПЭТФ егуге қабілетті және оның қасиеттерін түрлендіруге қабілетті жаңа мономерлерді белсенді іздеу жүріп жатыр. 7-кестеде "ДИПОЛЬ" компаниясы берген мәліметтерге негізделген. Кестеде көрсетілгендей, АК, қарапайым полиэфиракрилаттарды, эпоксиакрилаттарды, карбонатметакрилаттарды пайдалануда өнеркәсіп қажеттілігінің қысқаруы және акрил қышқылының күрделі эфирлеріне сұраныстың артуы байқалады. Акрил қышқылын және оның эфирлерін егумен сополимерлеу, оның ішінде ПЭТФ-да жақсы зерттелген. Осылайша, қолданылатын патенттік базада ПЭТФ-ға АК екпелеріне арналған [57] өте жаңа жұмыстарға бірнеше сілтемелер бар.
Соңғы бірнеше жылда көп жұмыстар жаңа полимерлердің синтезіне арналды - "интеллектуалды" материалдар - полиметилвинилпиридин (PMVP) және поли-N-ИЗОПРОПИАКРИЛАМИД PNIPAAM. Алайда, бұл материалдар жеткілікті жұқа мембраналарды жасау үшін қолайлы емес. Жақында ПЭТФ тректі мембраналарға термосезімтал полимерлерді жапсырып, композитті мембраналар жасау ұсынылды [58].
Тек медицинада кеңінен қолданылатын ПЭТФ-дан жасалған тректі мембраналар ПЭТФ пленкасының өтпелі микропорын жасау мақсатында жеделдетілген иондармен өңделген, сондықтан оларды түрлендіру және гидрофилизациялау мақсатында ПЭТФ - мембраналарды модификациялау әдістері осы шолудың тақырыбына тікелей қатысы бар. Материал алғашында гомополимеризация ингибиторы (СuСl2) бар NIPAAM ерітіндісіне орналастырылған және одан кейін гамма өңдеуге ұшыраған. Өңдеу үш тәсілмен жүргізілді:
ауа атмосферасында мембрананы алдын ала сәулелендіру, содан кейін аргон атмосферасында егу;
оттегімен жанаспай вакуумда егумен бірге болатын вакуумдағы алдын-ала сәулелену.
Жұмыс барысында модификацияланған тректік мембраналардың өткізу қабілеті зерттелді. Соңғылары таза PNIPAAM мембраналар сияқты қасиеттерді дерлік көрсетті, жоғары механикалық беріктігі сияқты ПЭТФ артықшылығын сақтай отырып өзгергендігін көрсетеді.
Модифицирленген мембраналар порттарының диаметріне сулаудың жиектік бұрышының тәуелділігі бойынша деректер 8-кестеде келтірілген.
Кесте 7 – Ресейлік радиациялық-сезімтал мономерлер нарығының жағдайы
COMERC1AL PRODUCTS
|
VOLUME, M.T |
|||
Monomers |
1991 |
1992 |
1993 |
1994 |
Acrylic Acid Acrylic Ethers Monofunctional (MA, BA, 2-EHA, MMA, BMA, HEMA, GMA, DMAEM) Acrylic Ethers Multifunctional (TGM-3, DMEG, TGM-13T) |
1000 |
600 |
500 |
500 |
1000
|
800 |
1200 |
1500 |
|
8400 |
8400 |
7800 |
16400 |
|
Oligomers |
1991 |
1992 |
1993 |
1994 |
Unsaturated polyesters Polyesteracrylates (PEA 7-1, PEA 7-20, MGF-1, MDF-2, MGF-9, BPAEDM) Epoxyacrylates (EAS-20A, BISGMA) Urethaneacrylates (UA-1052, UA2102, UA-3502, UA-5003) Carbonatemethacrylates (OCM-2) |
5100 |
3500 |
2800 |
2200 |
2000 |
1800 |
1200 |
700 |
|
|
|
|
|
|
800 |
650 |
400 |
200 |
|
300 |
50 |
200 |
550 |
|
100 |
80 |
45 |
15 |
|
Кесте 8 – Тректі мембраналарды сумен сулау
Үлгі |
Диаметр пор, см* 104 |
Шеттік бұрыш, Q° |
Сорбциялық сыйымдылық мг/г |
Бастапқы пленка ПЭТФ |
- |
81 |
0 |
Техникалық ТМ |
0,46 |
58 |
<1 |
Техникалық ТМ |
0,03 |
65 |
4,9 |
8 кестеден көрініп тұрғандай, пор диаметрінің ұлғаюымен мембраналарды сулаудың жиегі де артады. Пленкаларды иондармен өңдеу гидрофильді-гидрофобтық сипаттамаларды өзгертетін ПЭТФ түрлендіру әдісі ретінде қарастырылуы мүмкін. Сулаудың шеткі бұрышын анықтау үшін осы жұмыста Вильгельм пластина әдісі қолданылды, сондықтан бастапқы ПЭТФ - 81° суландыру бұрыштары бойынша деректер басқа әдіс қолданылған осы жұмыста алынған деректерден өзгеше болуы мүмкін [59].
Бұл жұмыста [60-63] ПЭТФ - да n-диметиламиноэтилметакрилатқа егілген сополимерлеу жүргізілді. Егу үшін хлороформадағы Н-диметиламиноэтилметакрилаттың 50% ерітіндісі қолданылды. Полимердің Гамма-сәулеленуі мономердің қатысуымен сұйық және газ тәрізді күйде тікелей бума астында немесе кейінгі кезеңде орындалды. Алдын ала сәулелену жағдайында газ тәріздес күйден егу ең тиімді болды. Жұмыста сондай-ақ егу өткізу коэффициенті, беріктік сипаттамалары және т. б. сияқты ПЭТФ қасиеттеріне әсер етпейтіні атап өтілді.
Винил қатарының мономерлерінің ПЭТФ - да егілген сополимерлеу процестерінде зерттелгендердің қатарына n-винилпирролидон жатады, ал ол сондай - ақ жоғары тиімділікпен және гидрофильді немесе суда еритін гомо-және со-полимерлердің түзілуімен полимерленеді. Мұндай белгілердің жиынтығы осы жұмыста ВП-ны таңдаудың себебі болды, үлгілердің бетін радиациялық түрлендірудің түрлі тәсілдерін салыстырған кезде ПЭТФ-ға егу полимерлеу процесінде зерттеу объектісі ретінде қарастырылды.
Қазіргі заманғы ғылым мен техниканың дамуында полимерлі материалдарды пайдаланбау мүмкін емес. Қазіргі кезде пластикалық массалар пайдаланылмаған жерде ұлттық экономиканың бірде-бір филиалы жоқ.
Полимерлік материалдарды қолдану аймақтарын кеңейту оның негізінде жоғары сапалы әдістерді қолдана отырып өнімді қайта өңдеуге қабілетті қасиеттердің белгілі бір жиынтығымен жаңа құрылымдық материалдарды құруды талап етті. Бұл мәселені шешуде күрделілік полимерге тән бірқатар кемшіліктерге байланысты, мысалы, жоғары температурадағы төмен қарсылық, тар өңдеу температурасының диапазоны, төменгі соққыға төзімділік және тозуға төзімділік [64].
Төмен температураларда төмен үйкеліс коэффициентіне, химиялық төзімділігіне және қасиеттерінің сақталуына қосымша полимерлі өнімдер де тозуға төзімді болуы керек. Осылайша, полимер материалдарының тозуға төзімділігін арттырудың қосымша жолдарын іздестіру шұғыл ғылыми-техникалық мәселе болып табылады.
Композициялық материалдарды механикалық және триботехникалық сипаттамаларын жоғарылататын полимерлі материалдарға құрастыру жолдарының бірі жұқа диспергирленген толтырғыш түрінде арматуралық қоспаларды енгізу болып табылады. Полимерге негізделген композиттардың құрылымы мен трибологиялық қасиеттерін зерттеуге елеулі үлес қосқан А.П. Краснов, И.С. Зу, Л. Йу және т.б. [65, 66] болып табылады. Көп жағдайда нанобөлшектерді енгізу тозуға төзімділіктің айтарлықтай артуына алып келді, ал нанобөлшектердің мазмұны салмақ пайызының оннан бір бөлігінен аспады.
Полимерлердің механикалық және трибологиялық қасиеттерін арттырудың тағы бір әдеттегі жолы - зарядталған бөлшектердің сәулелерімен сәулелендіру.
Зарядталған бөлшектердің сәулелері полимерлерде сәулелендірілген кезде, жоғары реактивтіліксіз радикалдарға, иондарға, қозғалған молекулаларға ие аралық құрылымдар пайда болады. Олар химиялық құрылымға, демек, полимерлердің қасиеттеріне әкелетін әрі қарай химиялық трансформация көздері болып табылады. Атап айтқанда, полимерлердегі радиацияның әрекет етуі кезінде көлденең молекулярлы және внутримолекулярлы байланыстар пайда болады - негізгі тізбек және бүйірлік топтарда байланыстың үзілу үрдісі, егу реакциясы, тотығу және т.б. винил, винилин және винилиден топтарының ыдырауы мен қалыптасуына, сондай-ақ изомерлеуге әкеледі цисстрансизеризация), циклизация [66,67].
Радиациялық әдістерге үлкен қызығушылық тудырады, себебі оларды материалды модификациялаудың дәстүрлі әдістерінің орнына (мысалы, пештерде термиялық өңдеу, гальваникалық жабу, еріткіштерді модификациялаудың химиялық әдістері және ұзақ өңдеу уақыты және басқалары) шығынды үнемдеуге әкеледі, электр энергиясын өндіру, өндірістің тиімділігін арттыру, өндірістің экологиялық зиянды әсерлерін елеулі түрде төмендету немесе толық жоюға әкеледі. Сондай-ақ, электронды пучок өңдеудің дәстүрлі тәсілдермен жүзеге асырылмайтын материалдардың құрылымдық-фазалық күйлерін алуға мүмкіндік беретін фактілердің бірі де маңызды жағдай болып табылады [68]. Мысалы, полиэтиленді радиациямен модификациялау кезінде молекулалардың өзара байланысуы полиэтиленнің механикалық беріктігін және жылу қарсылығын арттырады. Полиэтилен оқшаулағышымен сәулелендірілген сымдар мен кабельдер жоғары температураларда (ағымдағы жүктемелер) жұмыс істей алады [69]. Полимерлердің радиациялық емдеу перспективалық әдістерінің бірі электронды-сәулелік өңдеу болып табылады. сәулелену химиялық реагенттерді пайдаланбай полимердің құрылымын бағыттық тәсілмен өзгертуге мүмкіндік береді. Полимерлі материалдарды электронды пучпен өңдеу кезінде, полимерлі үзілістер тізбегі қиылысуға әкеліп соғуы мүмкін және соның салдарынан оның тозуға төзімділігі байқалады. L. Costa және басқалары C-C және C-H облигацияларының пайда болуының себебі болып табылады, бұл өзара байланыстың, тотығудың, C = C қос байланыстарының қалыптасуын қамтамасыз етеді. Нәтижесінде полимердің тозуға төзімділігі артып, төзімділік азаяды. Зарядталған бөлшектердің, әсіресе электронды сәуленің сәулеленуінің арқасында, сәулелену кейбір айқын артықшылықтарды береді:
1. Процесс өте жылдам, таза және дәл бақылауға болады.
2. Электронды шоғырды бақылауға оңай, бұл әртүрлі геометриялық пішіндегі өнімдер үшін өте маңызды.
3. Электронды сәулелену процесінде өндіріс қалдықтары іс жүзінде жоқ, сондықтан қоршаған ортаға елеулі залал жоқ.
4. Басқа сәулелену процестерімен салыстырғанда, ол жоғары өнімділікке ие.
Қазіргі уақытта электронды шоғырлы сәулелендіру арқылы полимерлерді өңдеу, әсіресе сымдар, кабельдер, жабындар мен шиналарды өндіруде кең қолданысқа ие.
Әдебиетте сәулелену үдерістерін қолдану арқылы полимерлердің қасиеттерін жақсарту бойынша зерттеулердің нәтижелерін сипаттайды [65-76]. Полимер материалдарына әсер ететін сәулеленудің барлық әсерін болжау қиын. Қарапайым полимерлі құрылымға қарамастан, құрылымдағы барлық өзгерістер өте күрделі. Бірнеше эВ энергиясын қолдану химиялық байланыстарды бұзу үшін қажет болғандықтан, әдетте бірнеше миллион эВ болатын оқиғалы электронды сәуленің сәулеленуі сөзсіз полимер тізбегінің байланыстарының жойылуына әкеледі деп күтілуде. Әдетте полимерлерде де жойылып кетеді немесе жаңа көлденең молекулярлық байланыстардың (кросс-байланыстыру) пайда болуы мүмкін. Дегенмен, көп жағдайда бірінші немесе екінші болады. Полиэтилендегі көлденең молекулярлық байланыстардың қалыптасуы бірқатар өнеркәсіптік қосымшаларда кеңінен қолданылатын еріткіш кедергісін жақсартады [77].
2005 жылы С. Ким және оның әріптестері электронды сәуленің сәулеленуінің полиэтиленнің қасиеттеріне әсері туралы зерттеу жариялады [78]. Полиэтиленді өзгерту үшін ауада және азотта 50-500 кГй диапазондағы электронды сәулемен сәулелену қолданылады. Ғалымдар кристалдану дәрежесі 200 кг-ға дейін сіңірілетін сәулелену дозасы артып, содан кейін өзгермейтінін анықтады. Жоғары температурада (145 ° С) өңдеу барысында азот атмосферасында сәулелендірілген үлгілер үшін кристаллифика дәрежесінің өзгеруі төмен температурада (110 ° С) өңделген кезде ауадағы сәулелендірілген үлгілерге қарағанда аз болды. 110 ° С температурада өңделгенде, кристаллик дәрежесі өсті, бірақ ол 145 ° C температуралық өңдеу кезінде төмендеді.
Экспериментік нәтижелер [79] алынған дозаның көтерілуіне байланысты кристаллифтердің дәрежесі артып, тозуға төзімділік сипаттамаларына ұқсастығы жоқ үлгілерге қарағанда әлсіздікке төзімділік артады.
Эксперимент нәтижелері 2009 жылы механикалық қасиеттерді жақсарту және тозуға төзімділік мақсатында полимер материалдарын 50-450 кг дозада ауадағы және терең вакуумдағы әртүрлі температурада сәулелендіру бойынша жұмыс жарияланды. А.Виско мен оның әріптестері [80] электронды сәуленің 100 ° C температурасында сәулелендірілген UHMWPE-де полимердің созылу күшінің және оның тозуға төзімділігін арттыратын өңделмеген материалмен салыстырғанда көлденең молекулярлық байланыстардың көп саны пайда болады деп ұсынды. Сонымен қатар, полимердің сәулеленуінің сыртқы жағдайларына байланысты құрылымдық өзгерістер пайда болады (қосарланған байланыстар, кросс молекулалық аралық байланыстар, сондай-ақ оксидтердің құрылуы). Механикалық сипаттамалар құрылымның өзгеруімен тығыз байланысты екенін көрсетті. Сәулелендірілген үлгілердің созылу беріктігі артты, ал полимерлердің тазартылмаған үлгілерімен салыстырғанда созылу үзілуіне дейін ұзарту азаяды. Эксперименттік түрде ауадағы және вакуумдағы радиациялық дозаның жоғарылауымен тозу жылдамдығы төмендейді.
Жұмыс [81] көрсеткендей, механикалық сипаттамалары электронды сәулеленуден кейін қалыптасқан құрылымды модификациялаумен тығыз байланысты. Полимер материалдарының тозуға төзімділігі электронды пучка сәулелендірілген кезде көптеген сілтемелерді жасаумен байланысты.
Жұмыс [82] алынған нәтижелер, ауадағы сәулеленуді жүзеге асырса да, маңызды дозада кросс-байланыстыру деполимеризациядан басым болады.
Әдебиетте электронды сәуленің полимерлердің тозуға төзімділігін едәуір арттыра алатын бірнеше мысалдары бар. Полимер материалдарын электронды пучка арқылы сәулелендіру туралы бірнеше мақалада олар осы полимердің механикалық және трибологиялық қасиеттерін арттырады деп хабарлады. Әдебиетте жарияланған зерттеулер полимерлердің тозуға төзімділігі электронды сәулені қамтитын иондаушы сәуле әсерінен туындаған кросс-байланыспен күшейе түскендігін көрсетті. Сәулелену C-C және C-H байланыстарының пайда болуына себеп болады, бұл өзара байланыстың пайда болуына, сондай-ақ деполимеризацияға, тотығуға, қос C = C байланыстарының пайда болуына әкеледі. Полимерлердің кросс-молекулалық аралық байланыстарының қарқынды қалыптасуы механикалық қасиеттерін азайтады және тозу сипаттамаларын жақсартады, бұл жоғары дәрежелі тоғысу байланысы бар материалдарды әзірлеу кезінде және тиісті параметрлері бар көлденең молекулярлық байланыстарды қалыптастыру үшін қажетті процедураны таңдау кезінде ескеру маңызды болып табылады. Полимер тізбектерінің бұзылуына байланысты көлденең молекулярлық байланыстарды қалыптастыру және жойылуын азайту үшін сәулелену дозасының деңгейін оңтайландыру қажет. Сондықтан электронды пучка сәулеленуге ұшыраған полимерге негізделген материалдардың қасиеттерін зерттеуге қатысты зерттеулер маңызды болып табылады.
Үлкен беттердің сәулеленуіне арналған өнеркәсіптік үдерістер болған жағдайда сәулелену неквалиді жағдайларда орындалатын кең жылдамдатылған электронды үдеткіштер қолданылады [83]. Электронды-сәулелену процесінің технологиялық параметрлерін өзгерту мүмкіндігі (электронды энергия, сіңірілетін доза) полимердегі құрылымдық өзгерістердің механизмдерін оқып үйренуге мүмкіндік береді, сондай-ақ полимерді өңдеудің оңтайлы режимдерін анықтайды.
Жақында полимерлердің құрылымы мен қасиеттеріне электронды-сәулелік өңдеудің әсері бойынша зерттеулер өте қарқынды болды. Сонымен қатар полимерлік материалдардағы құрылымдық-фазалық трансформация механизмі индустриалды импульстік үдеткіштерде вакуумды электрондық сәулелерді өңдеу кезінде жеткілікті түрде зерттелмеген. Бұдан басқа, полимерлердің трибоологиялық сипаттамаларын электронды пучка өңдеуден кейін пайда болған құрылымдық-фазалық жай-күйлерімен жүйелі түрде зерттеу туралы өте аз ақпарат бар.
Жоғарыда айтылғандарға байланысты құрылымдық-фазалық трансформацияның үлгілерін және экстравакуонды электрондық сәулелерді өңдеу кезінде полимер материалдарының тозуға төзімді модифицирленген беттік қабатының қалыптасуын зерттеу қажет. Сондай-ақ, осы зерттеулердің негізінде импульстік электронды үдеткіш ИЛУ-10 полимерлі материалдарды электронды-сәулелі өңдеу режимдерін әзірлеуге мүмкіндік береді, бұл тозуға төзімді модификацияланған беттік қабаттарды алуға мүмкіндік береді. Өндіріске электронды-сәулелік өңдеуді енгізу ғылыми-өндірістік және өндірістік тәжірибенің нәтижелерін жалпылаусыз, фазалық құрамды қалыптастыру туралы заңдардың ғылыми негіздемесі, өнімдердің талап етілетін өнімділік сипаттамаларын қамтамасыз ететін өзгертілген беткі қабаттың құрылымы мен қасиеттерінсіз мүмкін емес екенін атап өткен жөн. Сондықтан полимерлік материалдардың тозуға төзімділігіне әсер ететін факторлардың тұтас жиынтығын жүйелік талдау құрылымы, қаттылығы, беріктігі, экстремалды қысымға төзімділігі, құрылымдық тұрақтылығы және бетінің кедір-бұдыры зерттеледі. Бұл мәселені шешу экстравакуум электрондық сәулелерді өңдеу технологиясын және ИЛУ-10 индустриялық электронды үдеткіш технологиясын қолдану аясын едәуір кеңейтеді. Осылайша, ИЛУ-10 үдеткішінде экстравакуонды электронды-сәулелік өңдеу процесін жүргізу ауадағы электронды сәулемен сәулеленуді қамтамасыз етеді, бұл өңделген өнімдердің ауданын айтарлықтай ұлғайтуға және процестің өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді.
Осылайша, диссертациялық жұмыстың тақырыбы полимерлі өнімдердің тозуға төзімділігін арттыру және оларды трипологиялық сипаттамаларға жауапты құрылымдық-фазалық күйлерін зерттеу мақсатында полимер материалдарын электрондық сәулелерді өңдеу әдістері мен режимдерін әзірлеуге бағытталған. Бұдан басқа, негізгі физикалық-химиялық қасиеттер мен өнімділік сипаттамаларын алу үшін негізгі заттың химиялық құрылымын өзгертпестен, полимерлік материалдарды бағыттау әдістерін әзірлеу маңызды технологиялық міндет болып табылады.
Бұл диссертациялық жұмыс практикалық маңызға ие, өйткені зерттеудің нәтижесінде бет қабатының жоғары тозуға төзімділігін қамтамасыз ететін, полимерлік материалдардың экстравакуонды электронды-сәулелік өңдеуі жасалады. Сондай-ақ, полимер материалдарының электронды сәулелердің беріктігін технологиялық үдерістерді енгізу бойынша ғылыми негізделген ұсыныстар берілетін болады. Берілген ғылыми негізделген ұсыныс полимер материалдарының тозуға төзімділігін арттыру үшін электрондық сәулелерді өңдеу технологиясын одан әрі енгізуге мүмкіндік береді. Полимерлік өнімдердің тозуға төзімділігін арттыратын ресурс үнемдейтін электролит-плазмалық технологияны енгізу амортизациялық шығындардың төмендеуіне әкеледі. Сонымен қатар, индустриялық электрон үдеткіші арқылы жүзеге асырылатын экстравакуонды электронды-сәулелену технологиясы (релятивисттік электрондардың ағынымен сәулелену) технологиясы сәулелендіру объектісіне тікелей қарапайым және көлемді энергиямен енеді. Сондай-ақ, бұл технология заманауи техникалық, экономикалық, экологиялық және әлеуметтік талаптарға жауап береді. Бұл әдістің негізгі артықшылықтары - бетінің қабатының құрылымдық өзгеру мүмкіндігі (химиялық реагенттерді пайдаланбай химиялық өзгерістер болуы мүмкін) және технологиялық параметрлерді таңдауға байланысты функционалдық және химиялық және құрылымдық өзгерістердің дәрежесі мен бағытын нақты реттеу. Осылайша, полимер материалдарын полимер материалдарын жетілдірілген трибологиялық сипаттамалармен қамтамасыз ету үшін электронды-сәулелену материалдарын бағыттау үшін полимерлі материалдардың құрылымы мен қасиеттеріне невакуумсыз электрондық сәулелерді өңдеудің әсеріне жүйелі түрде зерттеу материалды-техникалық және инжинирингтің уақтылы және өзекті міндеті болып табылады. Осыған байланысты жоба ұлттық және халықаралық деңгейде маңызды. Мәселен, полимерлер техника үшін инженерлік материалдар арасында жетекші орындардың бірін алады. Осы саладағы пластмассаларды тұтыну болатты тұтынумен (көлемі бойынша) тепе-тең болады. Машинажасаудағы полимерлерді қолданудың орындылығы, ең алдымен, арзан өнімдерге байланысты анықталады. Сонымен қатар машиналардың ең маңызды техникалық және экономикалық параметрлері жақсарады: массасы төмендейді, беріктігі, сенімділігі және т.б. Полимерлерді енгізу нәтижесінде металл қорлары босатылады және өңдеу кезінде қалдықтардың азаюы арқасында материалдарды пайдалану коэффициенті едәуір артады.
2 ЭКСПЕРИМЕНТТЕР ЖҮРГІЗУ МАТЕРИАЛДАРЫ, ЖАБДЫҚТАРЫ МЕН ӘДІСТЕМЕЛЕР
2019 жылғы қойылған міндеттерге сәйкес зерттеу объектісі ретінде PA6, PE-UHMW және PEI полимерлер таңдалды. Қалыңдығы 3 мм зерттеуге арналған үлгі дайындамалары полимерлі шеңберлерден (шеңбер диаметрі 30 мм) кесілген. 9-кестеде осы полимерлер туралы деректер берілген.
Кесте 9 – Полимерлердің техникалық сипаттамалары
Полиамид (РА6) |
||||||||
Тығыздығы кг/м3 |
Балқу температурасы |
Созылу кезінде жойғыш кернеу |
Салыстырмалы ұзару |
Электр беріктігі |
Болат бойынша үйкеліс коэффициенті |
Шарикпен қысу кезіндегі қаттылық |
||
1150-1160 кг/м3 |
220-225 °C |
70-85 МПа |
10-25% |
30-35 кВ/мм |
0,2-0,3 |
160-180 МПа |
||
Полиэфиримид (PEI) |
||||||||
Тығыздығы |
Максималды жұмыс температурасы |
Әйнектеу температурасы |
Үзілу кезіндегі салыстырмалы ұзаруы |
Созылу серпімділік модулі |
Үзілуге беріктілік шегі |
Роквелл Қаттылығы |
||
1270 кг/м3 |
170 °C |
215 °C |
2-3,3 % |
2,270 МПа |
81 МПа |
M114 |
||
Жоғары молекулалы полиэтилен (PEUHMW) |
||||||||
Тығыздығы |
Балқу температурасы |
Деформация температурасы |
Созылу кезінде ақыштық / беріктілік шегі |
Үзілуге созылу |
Созылу кезіндегі серпімділік модулі |
Шор бойынша қаттылық |
||
0,93 г/см3 |
135 °C |
79 °C |
20 МПa |
˃ 200 % |
680 МПа |
63 |
||
Полимерлік материалдардан жасалған үлгілердің электронды шоғырымен (ЭШС) сәулеленуі АҚ "Ядролық технологиялар паркі" (Курчатов қ.) ИЛУ-10 өнеркәсіптік импульстік сызықты үдеткішінде жүзеге асырылды. ИЛУ типті үдеткіштер өте ерекше сызықты жоғары жиілікті үдеткіштер болып табылады – бұл жартылай толқынды тұратын режимде жұмыс істейтін бір резонаторлық машиналар (сызықтық үдеткіштердің көпшілігінен айырмашылығы). Үдеткіштің құрамына мыналар кіреді: шығару құрылғысы, вакуумдық жүйесі және ЖЖ генераторы бар жылдамдатқыш жүйе; импульстік қоректену көзі; басқару тірегі. 1-суретте үдеткіш ЭЛВ-4 электронды үдеткішінің сызбалық бейнесі көрсетілген, атмосферадағы электронды шығару жүйесі, вакуумдық жүйе, басқару жүйесі, электрмен жабдықтау жүйесі және газ жүйесі бар. Ыдыстың ішінде бастапқы орам, жоғары вольтты түзеткіш, кіріктірме жеделдеткіш түтігі бар, жоғары вольтты электрод және инжекторды басқару блогы орналасады. Қондырғының төменгі бөлігіне шығару құрылғысы бар вакуум жүйесінің элементтері бекітілген. Электрондарды ауа атмосферасына шығару құрылғысы үш камерадан тұрады. Камералар тесіктері бар диафрагмалармен бір-бірімен байланысқан. Әр камерада вакуум сақталады және үдеткіш түтікке жақындаған кезде ол 10-4 Па мәніне дейін жақсарады. Өткен электронды сәуле диафрагмадағы магниттік линзалармен ойықтарға бағытталған. Үдеткіш түтіктің шығуында электрондарда энергия бар - мұндағы (eU0 (где е ͌ 1,6*10-19 Кл - электронның заряды, ал U0 - үдеуші кернеу).
Сурет 1-ЭЛВ-4 электронды үдеткішінің схемасы
Өңделетін материал шығару тесігінің астында қозғалатын үстелге орналастырылады. ЭЛВ-4 электрондардың үдеткіші келесі сипаттамаларға ие: электрондар энергиясы-0,8...1,4 МэВ; электрондар шоғырының максималды тогы - 50 мА шоғырының қуаты 50 кВт. Жұмысты орындау кезінде біз сәулеленудің ең тиімді режимдерін анықтау бойынша эксперименттердің бірнеше сериясын жүргіздік. Үлгілер электрондар шоғырына қатысты қозғалатын электрондар үдеткішінің үстеліне орнатылады. Өңдеу кезінде шоғыр энергиясы 1,0-ден 1,3 МэВ-ке дейін, доза 100-ден 500 кГр-ге дейін өзгерген. Дайындамалар шығару тесігіне қатысты бойлық бағытта жылжыды. ИЛУ-10 үдеткішінің негізгі параметрлері 10-кестеде.
Кесте 10 – ИЛУ-10 үдеткішінің негізгі параметрлері
Параметрлері |
Мәні |
Электрондар энергиясы, МэВ |
2,5-5 |
Пучканың орташа қуаты, кВт |
50 |
Пучканың орташа тогы, мА |
15 |
Тұтынылатын қуат, кВт |
150 |
Үдеткүштің салмағы, т |
2,9 |
Үлгілер электрондар шоғырына қатысты қозғалатын электрондар үдеткішінің үстеліне орнатылады. Үлгілер 2 МэВ, 3 МэВ және 4 МэВ энергиясымен сәулеленді. Бұл ретте сәулелену мөлшері 2 МГр-дан 9 МГр-ға дейін өзгерді. Дайындамалар шығару тесігіне қатысты бойлық бағытта жылжыды. Бұл ретте өңделетін алаң 1000х80 мм2 құрады. Полимерлік материалдарды электронды-сәулемен өңдеу режимдері 11-кестеде көрсетілген.
Кесте 11 – ИЛУ-10 үдеткішінде РА6, PE-UHMW және PEI полимерлерді ЭС режимдері
Режим№ |
Қуат шоғыры, МэВ |
Шоғыр тогы,, мА |
Өңдеу уақаты, с |
Айналым саны |
Сәулелену дозасы, МГр |
1 |
2 |
6,84 |
30 |
6 |
3 |
2 |
3 |
6,84 |
30 |
6 |
3 |
3 |
4 |
6,84 |
30 |
4 |
2 |
4 |
4 |
6,84 |
30 |
6 |
3 |
5 |
4 |
6,84 |
30 |
8 |
4 |
6 |
4 |
6,84 |
30 |
10 |
5 |
7 |
4 |
6,84 |
30 |
12 |
6 |
8 |
4 |
6,84 |
30 |
14 |
7 |
9 |
4 |
6,84 |
30 |
16 |
8 |
10 |
4 |
6,84 |
30 |
18 |
9 |
Қалыңдығы 3 мм шеңбер түріндегі зерттеуге арналған үлгі дайындамалары полимерлер шеңберлері (шеңбер диаметрі 30 мм) кесілген. Полимер үлгілерінің морфологиясын JSM-6490 растрлық электронды микроскопында және Solver HV атомдық-күштік микроскопында зерттеді. Полимер үлгілерінің рентгенқұрылымдық зерттеулері x ' PertPRO дифрактометрінде жүргізілді. Дифрактограммаларды түсіру 40 кВ кернеу кезінде CuKα - сәулеленуді (λ=2,2897 А0) пайдалана отырып жүргізілді, ток 30 мА. Полимерлердің химиялық құрамының өзгеруін зерттеу үшін FTIR-801 Simex Фурье-ИК спектромері қолданылды. Үлгілер 450 – 4700 см-1 толқын ұзындығы, 1 см-1, t=25C0 рұқсат етілген кезде зерттелді.
PEI, PEUHMW және PA6 үлгілерін электрондармен сәулеленгеннен кейін бөлме температурасында созылуға механикалық сынау полимерлерге арналған МЕМСТ 11262-80 талаптарына сәйкес және WDW-5E сынауға арналған әмбебап қондырғыда жүргізілді. Сынаулар шартты аққыштық шегі – s0,2 беріктілік шегі – sВ, үзілуден кейінгі салыстырмалы ұзаруы – d өлшеумен тегіс үлгілердің бір осьтік статикалық созылуында болды. Шартты беріктілік шегі sВ (уақытша кедергі) мынадай формула бойынша есептелді:
(3)
Рмах – бастапқы созылу диаграммасындағы ең жоғарғы жүктеме.
Ақыштық шегі s0,2 келесі формула бойынша есептеледі:
, (4)
Р0,2 – үлгінің бастапқы жұмыс ұзындығының 0,2% тең қалдық ұзаруына сәйкес келетін жүктеме.
Үзілгеннен кейін үлгілердің салыстырмалы ұзаруы мына формула бойынша есептеледі:
. (5)
Полимер үлгілерінің қаттылығын өлшеу Роквелл әдісі бойынша МЕМСТ 4670-91 сәйкес ТК-2М аспабында жүргізілді. Үйкеліс үйкелуіне трибологиялық сынақтар THT-S-BE-0000 жоғары температуралық трибометрде "шар-диск" стандартты әдістемесін (15 а сурет) (ASTM G 133-95 және ASTM G 99) пайдалана отырып жүргізілді. Контртел ретінде диаметрі 6,0 мм шарикті, Сертификатталған материалдан – Al2O3 пайдаланды. Сынақ 10 Н жүктеме кезінде және 10,5 см/сек сызықтық жылдамдық кезінде, 5 мм тозу қисығы радиусымен жүргізілді, үйкеліс жолы 63,1 м құрады. Модификацияланған қабаттың трибологиялық сипаттамалары тозу қарқындылығымен және үйкеліс коэффициентімен сипатталды.
Абразивті тозуға үлгілерді сынау "айналмалы ролик – жазық бет" сызбасы бойынша абразивтің қатты бекітілмеген бөлшектері о үйкелгенде абразивті тозуға сынау үшін эксперименталдық қондырғыда жүргізілген, ол американдық АСТМ с 6568 стандартына сәйкес келеді (2 б сурет). 22 Н күші бар зерттелетін үлгінің жазық бетіне радиалды бетпен қысылған цилиндрлік резеңке ролик 1 с-1 жиілігімен айналды. Электрокорунд ретінде 200-250 мкм түйіршікті электрокорунд қолданылды. Тозу 0,0001 жылға дейінгі дәлдікпен АДВ-200 аналитикалық таразыларында таразы әдісімен өлшенді. Өлшеу алдында үлгілер сынамаларда қалған құм бөлшектерін алып тастау үшін сығылған ауаның көмегімен тазаланды. Сыналатын материалдың тозуға төзімділігі МЕМСТ-23.208-79 сәйкес сынау уақытында үлгілер массасының кемуі бойынша бағаланды.
б)
а)
а-"шар-диск" схемасы бойынша, б - " айналмалы ролик-тегіс бет»
Сурет 2. Үлгілерді трибологиялық сынау
3 ЭЛЕКТРОНДЫҚ ШОҒЫРМЕН СӘУЛЕЛЕНУДІҢ ПОЛИМЕРЛІК МАТЕРИАЛДАРДЫҢ ЖЫЛУ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫНА, МЕХАНИКАЛЫҚ ЖӘНЕ АНТИФРИКЦИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ ӘСЕРІН ЗЕРТТЕУ
Полимерлердің механикалық және триботехникалық қасиеттерін арттыру тәсілдерінің бірі-олардың зарядталған бөлшектердің бумаларымен сәулеленуі. Полимерлерде зарядталған бөлшектер бумаларымен сәулеленген кезде жоғары реакциялық қабілеті бар аралық түзілімдер пайда болады - еркін радикалдар, иондар, қозған молекулалар. Олар химиялық құрылымның өзгеруіне, демек полимерлердің қасиеттеріне әкелетін одан әрі химиялық айналудың көздері болып табылады [84].
Полимерлердің беріктілік, ақыштық және салыстырмалы ұзаруы шектерін анықтау кезінде әрбір режимге кемінде 3 үлгі сыналды және орташа мәндер бойынша механикалық сипаттамалар анықталды. Беріктік пен ақыштық шектерін өлшеу қателіктері 7% - дан аспады. ЭС дейін және одан кейін созылу механикалық сынақтарының нәтижелері 12-кестеде көрсетілген. Нәтижелер полимерлердің қисық созылуын талдау негізінде алынды (сурет 3).
Кесте 12 – ЭС дейін және одан кейін созылудағы механикалық сынақтардың нәтижелері
№ п/п |
Полимер |
|
|
|
|
МПа |
% |
||||
1 |
PA6 |
дейінгі мәні |
68 |
37 |
110 |
кейінгі мәні |
58 |
33,3 |
50 |
||
2 |
PE-UHMW |
дейінгі мәні |
22 |
17,9 |
300 |
кейінгі мәні |
23,9 |
18 |
10 |
||
3 |
PEI |
дейінгі мәні |
89,1 |
75 |
2,5 |
кейінгі мәні |
91,3 |
77,5 |
3,1 |
||
PA6 полимерінің бастапқы (σВ) беріктік шегі 68 МПа құраса, ақыштық шегі (σ0,2) 37 МПа, ЭС кейінгі мәні 58 МПа және 33,3 МПа. Сонымен қатар, ЭС-ге дейін және одан кейін салыстырмалы ұзару 110% - дан 50% - ға дейін азайды. PE-UHMW полимерінің бастапқы (σВ) беріктік шегі 22 МПа, ақыштық шегі (σ0,2)17,9 МПа, ЭС кейін тиісінше 23,9 МПа және 18 МПа ұлғайды. Сонымен қатар, салыстырмалы ұзару бастапқыда 300% - ға дейін болды, ЭС-ден кейін 10% - ға дейін күрт төмендейді.
Сурет 3 – ЭС-ге дейінгі және кейінгі полимерлердің созылу қисықтары
PEI
полимерінің (
)
беріктік шегі 89,1 МПа, ақыштық шегі (
)
75 МПа құрады, ЭС
кейін
91,3 МПа және 77,5 МПа дейін өсті. PEI полимерінде
ЭС-ға дейін және кейін механикалық
сипаттамалардың айтарлықтай өзгерісі
байқалған жоқ. Үлгінілердің салыстырмалы
ұзарту мәніне ешқандай өзгерістер
болған жоқ. Механикалық сынау кезінде
үлгінің нәзік бұзылуы байқалды. Осылайша,
созылу механикалық сынау нәтижесінде,
PA6 полимерінің ЭС беріктігі төмендейді,
ал PEI және PE-UHMW полимерлерінің беріктігі
шамалы артады.
4-6-суретте ЭС-ге дейін және одан кейін полимерлердің қаттылығын өлшеу нәтижелері келтірілген. Үлгі нөмірірлері 11-кестеде келтірілген режим нөміріне сәйкес келеді. 5 МГр жоғары дозада сәулеленген РА6 және PE-UHMW полимерлерін зерттеу полимерлердің радиациялық қартаюының нәтижесінде мүмкін болмады.
Сурет 4 –ЭС-ге дейінгі және одан кейінгі РА6 полимердің қаттылығы
Сурет 5 – ЭС-ге дейінгі және одан кейінгі PE-UHMW полимердің қаттылығы
Сурет 6 – ЭС-ге дейінгі және одан кейінгі PEI полимердің қаттылығы
Алынған нәтижелерді талдау негізінде 4,5 МэВ электрондық сәулелену энергиясы кезінде РА6 полимерінің қаттылығы сәулелену дозасының ұлғаюымен төмендегені анықталды. PE-UHMW полимерінің қаттылығы зерттелетін ЭС режимінде біршама өзгереді. Қаттылығы бойынша жақсы радиациялық төзімділік PEI үлгілерін көрсетті. 2,5 МэВ, 3,5 МэВ, 4,5 МэВ энергия және 2 МГр және 9 МГр дейінгі сәулелену дозасы кезінде барлық зерттелетін сәулелену режимдерінде РЕ-UHMW полимерінің қаттылығы бастапқы үлгімен салыстырғанда шамалы өзгереді.
Полимерлердің антифрикциялық қасиеті PEI үлгілерінің мысалында "шар-диск" стандартты әдістемесін пайдалана отырып үйкелуге трибологиялық сынақтар жүргізумен зерттелген. Қарама-қарсы зат ретінде диаметрі 6,0 мм шар, ал сертификатталған материалдан Al2O3 қолданылды. Сынақтар 15 Н жүктілікте және 10,5 см / с жылдамдықпен, қисықтық радиусы 5 мм, үйкеліс жолы 125 м
ЭС-ге дейінгі және одан кейінгі үлгілердің трибологиялық сипаттамалары тозу қарқындылығымен сипатталды. Ұштың әсерінен тозу қарқындылығы сынақты жүргізу кезінде ығыстырылған материалдың көлеміне сүйене отырып есептеледі, ол мынадай формула бойынша есептеледі:
(6)
I − тозу қарқындылығы, [мм3/Н·м]; l − үйкеліс жолы, [м]; F− номиналды қысым, [H]; V – үйкелген бөліктің көлемі, [мм3]. Есептеулер нәтижесінде 13-кестеде келтірілген ЭС-ге дейінгі және одан кейінгі үлгілер үшін тозу қарқындылығы бойынша деректер алынды.
Кесте 13 – PEI-дің тозуға төзімділігі мен қаттылығын ЭС-ге дейін және одан кейін зерттеу нәтижелері
Үлгі PEI |
Тозу көлемі, мкм3 |
Тозу қарқындылығы, ×10-6 мм3/Н·м |
ЭС дейінгі |
626,94 |
44,4 |
ЭС - 2 МГр |
130,82 |
9,27 |
ЭС - 3 МГр |
1,88 |
0,25 |
ЭС - 4 МГр |
2642,71 |
838,9 |
Трибологиялық сынақтар PEI полимерін 3 МГр дозада сәулеленгеннен кейін оның тозуға төзімділігінің жоғарылауы байқалатынын көрсетті, сәулелендіру дозасының одан әрі артуы күрт нәзіктікке әкеледі. 7 және 8-суретте ЭС сатысында тозу қарқындылығын сипаттайтын тозу жолының фрагменттері көрсетілген. Сәулеленген үлгілердің 2 МГр және 4 МГр сәулелену дозалары кезінде 3 МГр дозалары кезінде сәулеленгендерге қарағанда тозу қарқындылығы жоғары, мәні 0,25×10-6 мм3 / Н•м құрайды. 4 МГр кезінде Сәулеленген үлгінің қалған үлгілерге қарағанда 838,9×10-6 мм3/Н•м тозудың жоғары қарқындылығы бар. Алынған нәтижелердің дұрыстығы үшін PEI үлгілері 3 МГр дозасында Сәулеленген, бірақ шоғырдың әр түрлі энергияларында (8-сурет). Сынақ нәтижелері 3 МГр сәулелену дозаларында PEI тозуға төзімділігінің артқанын растады, сондай-ақ байқалатын әсер электрондық шоғыр энергиясына тәуелді емес екенін анықтады [75,85].
Сурет 7 – Әртүрлі дозаларда сәулеленген PEI тозу трегінің фрагменттері (Е = 4,5 МэВ)
Сурет 8 – Әртүрлі энергияларда Сәулеленген PEI тозу трегінің фрагменттері (D=3 МГр)
Дифференциалды-сканерлеу калориметрия (ДСК) әдісімен PEI үлгілерінің термиялық сипаттамалары анықталды. Өлшеулер МЕМСТ Р 55134-2012 талаптарына сәйкес және 20-500 ºC температура аралығында "Labsys Evo" (Setaram, Франция) құралын пайдалану жөніндегі нұсқаулықта сипатталған. Азот ағынында кристалдану және полимердің балқу әрекеті зерттелді. Салмағы шамамен 10 мг болатын сынамалар өлшеніп, алюминийден жасалған ыдысқа салынды. Сканерлеу алдында полимерлерді қыздыру және салқындату кезінде 500 ºC кезінде ерітіп, материалдың термиялық тарихын жою үшін осы температурада 5 минут бойы ұстап тұрды. Содан кейін оларды 10 °С / мин жылдамдықпен 500-ден 20 ° С-қа дейін суытылып, 20-дан 500 °С-қа дейін 10 °С/мин жылдамдықпен қыздырылды.
Технологиялық тұрғыдан қарағанда, полимерлердің динамикалық кристалдануы үлкен қызығушылық тудырады, себебі технологиялық процестердің көпшілігі осы жағдайларда орын алады. Компатибилизатордың полимерлі матрицаның кристаллизациялық қасиеттеріне ықтимал әсерін бағалау үшін әртүрлі сәулелену дозасы бар PEI өңдеудің әртүрлі түрлері изотермиялық жағдайларда ДДЖ талдауға ұшырады.
PEI үлгілеріне арналған салқындату термограммалары 9 және 10-суретте көрсетілген. Кристалдану температурасы (Tc) ЭС-ге дейін және кейін тиісінше 440 °C және 460 °C құрайды.
Сурет 9 – PEI полимерінің бастапқы үлгісінің ДСК термограммасы
Сурет 10 – 3 МГр кезінде PEI сәулеленген полимерінің ДСК термограммасы
Сәулеленген полимер үшін кристалдану температурасы шамамен 470 °С - 480 °С жоғары температураға қарай жоғарылайды, PEI кристалдану температурасын шамамен 10 °С дейін арттырады. Алайда, ΔH кристалдануының көрінген энтальпиясы сәулелену кезінде немесе онсыз өзгеріссіз қалады, бұл үлгілердің кристалдылық деңгейлері арасындағы 5% төмен айырмашылықтарға әкеледі. PEI кристалдану процесіне сәулеленудің әсерін талдау қажет. PEI кристалдану температурасы 5-10 °С төмендеді, бұл PEI аморфты полимер екенін назарға ала отырып, түсіну оңай. Ең ықтимал түсініктеме-оттегі иондары мен PEI-де электродефицитті имидждік сақиналар арасында орын алатын полимерлер арасындағы күшті өзара әрекеттесуден туындаған тізбектің қозғалуының төмендеуі.
PA6 құрылымына сәулеленудің әсері туралы қосымша ақпарат кристалдық бөлік пен Tm балқу температурасына барабар еріту энтальпиясын өлшеу арқылы алынды. Әдетте, электрондарды сәулелендіру арқылы толық немесе ішінара тігілетін полимерлердің көпшілігі үшін, балқу температурасына да, ДСК бірінші қыздыру кезінде өлшенген дозадан еріту энтальпиясына да тәуелді, сәулелену кезінде болатын бастапқы кристалдық құрылымдағы дереу өзгерістерді көрсетеді. Бұл жағдайда аморфты құрылымдағы өзгерістер, негізінен тігістер табылған жоқ. Екінші қыздырудың деректері жалпы өзгерістерді, атап айтқанда, сәулеленуден туындаған тозудан және негізінен аморфты күйде сәулелендіру кезінде болатын ішінара тозудан туындайтынын көрсетеді. Бастапқы кристалды құрылым бірінші қыздыру кезінде балқиды. Келесі суыту сәулеленген полимердің балқымасының кристалдануына әкеледі, сондықтан әсер бірінші қыздыру кезінде балқытудан кейін кристалды құрылымның пайда болуына кедергі келтіретін ақаулар болып табылатын тігістің жалпы дәрежесіне байланысты.
Дозаның тәжірибелерде анықталған балқыту температурасына (БТ) әсері 11 және 12-суретте көрсетілген. Балқу температурасының төмендеуі 214 °С -ден 217 °С -ге дейін сәулелену кезінде байқалды. Бұл өзгеріс сәулелендірілген өзара байланысқан полимерлердің ерігеннен кейін және бұрын байланыстырылған материалдың кристалдануынан кейінгі екінші цикліне тән.
Алайда, Tm төмендеуі бірінші тәжірибеде сәулелендіру кезінде кристалдық құрылымның бұзылуынан ламельдердің жұқаруын көрсетеді. Көптеген қиылысатын полимерлердің өзара байланысы әдетте тек аморфты фазада болады, кем дегенде орташа дозаларда [86,87]. Сондықтан кристалдылыққа да, балқыту температурасына да әсер етпейді. Осылайша, балқу температурасы да, еріту энтальпиясының да азаюы PA6-да сәулелену кезінде ыдыраудың елеулі бөлігі де бар екенін көрсетеді. Бұл әсер тек көлденең байланыстардың пайда болуымен толық түсіндірілмегендіктен, біз оттегімен реакциялар нәтижесінде әртүрлі полярлы функционалдық топтардың пайда болуы, негізінен қышқыл карбоксильді немесе карбонильді топтар арасындағы физикалық және физикалық-химиялық өзара әрекеттесулер және салыстырмалы түрде жоғары негізді аминотоптар есебінен қозғалушылықты төмендетуге елеулі үлес қосуы мүмкін екенін мойындауымыз керек. [88].
Сурет 11 – Бастапқы күйдегі РА6 полимердің ДСК термограммасы
Сурет 12 – 2 МГр кезіндегі сәулеленген РА6 полимерінің ДСК термограммасы
PE-UHMW үшін деректерді бағалау, балқу температурасын өзгерту нәтижелері, бірінші және екінші қыздыру үшін 13 және 14-суретте көрсетілген. Бірінші балқыту деректері, яғни қатты күйдегі сәулеленуден кейінгі материалдар, сәулелену дозасы PE-UHMW балқу температурасына әсер етпейді. Бұл қаптаманың түзілу әсері кристалдық құрылымға (ламельдердің қалыңдығына) қатысты маңызды болып табылмайтынын және барлық полимерлер үшін біркелкі ТП көрсететін сәулелену дозасына қарамастан, барлық үлгілер үшін іс жүзінде бірдей болып табылатынын білдіреді. Екінші жағынан, өспелі дозамен Сәулеленген PE-UHMW үшін бірінші балқыту кезінде өлшенген ДП азайту электрондармен сәулелендіру тіпті қатты күйдегі ламельдердің қалыңдығының айтарлықтай азаюына әкеледі екенін көрсетеді. Бұл ламельдердің беттерінің бұзылуының едәуір дәрежесімен және полимерлік тізбектердің бұзылуынан, шамамен, үзу нәтижесінде оның жоғалуымен түсіндіріледі.
Сурет 13 – PE-UHMW полимерінің бастапқы үлгісінің ДСК термограммасы
Сурет 14 – 2 МГр кезінде сәулеленген РЕ-UHMW полимердің ДСК термограммасы
4 ЭЛЕКТРОНДЫҚ ШОҒЫРМЕН СӘУЛЕЛЕНГЕН КЕЗДЕ РА6 ПОЛИАМИДІНЕ, PE-UHMW ПОЛИЭТИЛЕНІНЕ, PEI ПОЛИЭТИЛЕНИМИНІНЕ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ-ФАЗАЛЫҚ АЙНАЛУЛАРДЫ ЖӘНЕ РЕЛАКСАЦИЯЛЫҚ АУЫСУЛАРДЫ ЗЕРТТЕУ
15-суретте PEI полимерінің сәулеленбеген және сәулеленген үлгілерінің инфрақызыл спектрлері көрсетілген. Суретте 1597,7 және 1715,2 см-1 (имидтік карбонильді асимметриялық және симметриялық созылу үшін типтік), 741,28 және 1351,3 см-1 (созылу және майысу үшін С-N) және 1233 см-1 (С-О-С хош иісті эфир үшін) құрайтын сіңіруден кейінгі имидждік топтар үшін сипаттамалар айқындалған [89,90].
Зерттеу көрсеткендей, кейбір қарқындылық шыңдары 3 МГр дозасында сәулеленбеген PEI үлгісімен салыстырғанда PEI электрондармен сәулеленген үлгісінде өзгерді (сурет 15). 2500 және 3000 см-1 жолақтары CH2 иілу дірілімен шартталған. Осы пиктер өткізу қарқындылығы мен коэффициентінің өзгеруі тізбектің үзілуі мен көлденең тігістің пайда болуын көрсетеді. 2918 см-1 кезінде CH-созылу тағайындайды; увеличение сәулеленген үлгідегі шыңының қарқындылығы С-Н байланысы Н-байланыстардың үзілуінен бұзылғанын анық көрсетеді. Бұл химиялық байланыстардың үзілуімен немесе сәулелену нәтижесінде радикалдардың пайда болуымен байланысты болуы мүмкін [90]. Бұл құбылыс, өз кезегінде, физико-механикалық қасиеттерді өзгерте алады.
Сурет 15 – Сәулеленбеген (3,0) және Сәулеленген (3,4) PEI үлгілерінің ИК-спектрлері
16 және 17-суретте РЕ-UHMW полимерлерінің сәулеленбеген және сәулеленген үлгілерінің инфрақызыл спектрлері көрсетілген. ИК-спектр 0,1 см-1 см рұқсаты бар өткізу режимінде жазылған. Кроссингингтің пайда болуын анықтау үшін 2000 және 600 см-1 арасындағы спектр аймағы талданды, әсіресе екі есе винилдік байланыстар (созылу =C=1647 см-1-ге жуық винилден тобы үшін) және транс-винилендік топтар (965-ке жуық) облысында. 718 см-1 дегі пик комбинирттелген жазықтықтағы тербеліс дірілімен байланысты =CH2 [91].
Сурет 16 – PE-UHMW үлгілерінің сәулеленбеген ИК спектры
Сурет 17 – 2 МГр дозада РЕ-UHMW сәулеленген үлгінің ИК спектрлері
718 см-1 (тербелмелі жазықтығы =CH2) және 1460 см-1 (қайшы діріл =CH2), олар -CH2- PE-UHMW негізгі құрылымы сәулелену процесінде ешқандай өзгерістер жоқ екенін суреттен анық байқауға болады. Транс-винилен сіңіру жолағы 965 см-1 сәулеленген РЕ-UHMW спектрінде пайда болады, және оның қарқындылығы карбонильді топтар (1732 см-1), сәулеленген PE-UHMW қатысты, сәулелендіру дозасын арттырғаннан кейін пиктер пайда болады. 2 МГр дозасы кезінде Сәулеленген үлгінің спектрінде (15-сурет) карбонильді топтардың жұтылуы (C = O, 1742 см-1) сәулеленуден кейін пиктері кең диапазонды болады. Олар РЕ-UHMW СО2 тотығу реакциясы процесінде және сәулеленуден кейін пайда болғанын көрсетеді. Полиэтилен үлгілерінің тотығуы кезінде оқшауланған гидропероксидтер (3707 см-1), гидропероксидтерді (3626 см-1), лактондарды (1860 см-1) қоса алғанда, H2-мен байланысты гидроксилдер сияқты типтік өнімдердің түзілуін қамтыды. Осылайша, мұндай нәтижелер РЕ-UHMW тотығуы O2 полиэтилен тізбегінің химиялық реакциялары нәтижесінде орын алғанын айқын дәлелі болып табылады [92].
18 және 19-суреттерде PA6 полимерлерінің сәулеленбеген және сәулеленген үлгілерінің инфрақызыл спектрлері көрсетілген. PA6 тербеліс жиілігі тән пиктер деңгейлерінде 3579,4 (созылу NH), 2934,8 (созылу CH2), 1585,1 (созылу C=O, амид I), 1398,7 (иілу дірілі NH) және 776,28 см-1 (иілу дірілі NH). Шамамен 2860 см–1 шыңы өлшеу кезінде атмосфералық ауадан көмірқышқыл газының жұтылу жолағымен байланысты болуы мүмкін.
Сурет 18 –PA6 үлгілерінің өңделмеген ИҚ спектрлері
Сурет 19 – 2 МГр дозасында PA6 үлгісінің сәулеленген ИК спектрлері
Әрбір пиктің жағдайы PA6 молекулалық байланыс құрылымы бар немесе функционалдық топ үшін маңызды болып табылады. Осылайша, спектрдегі пик жағдайының кез келген түрге өзгеруі байланыс күшінің немесе байланыс бұрышының өзгеруіне тікелей жатады. Байланыстың әлсіреуі мен нығаюы тиісті жұтылу пиктерінің толқындық санын тиісінше төмен және неғұрлым жоғары мәндерге жылжытады. Белгілі бір жұту жолағының болмауы нақты байланыстырушы құрылымдағы үзілумен немесе үзілумен байланысты. Осыған қосымша спектрдегі нақты пиктің қарқындылығын өзгерту материалда болатын осы функционалдық топтың үлесімен корреляциялайды. PA6 қайталанатын буында амидтік (-CO NH-) тобы бар, бұл бір тізбекте C = O тобы мен басқа тізбектің N-H тобы арасында H-байланыстың пайда болуына әкеледі. H-байланыс PA6-да кристалдық құрылымды қалыптастыруға жауапты.
Сәулеленген PA6 инфрақызыл спектрлерінде ешқандай жаңа функционалдық топтар құрылған жоқ. Мүмкін себебі сәулелену еркін радикалдарды қалыптастыру үшін байланыстардың үзілуін тудырды, содан кейін тігуді тудыруы мүмкін [93].
Полиамид (PA6) көп функциялы жартылай кристалды полимер. Сәулеленбеген және сәулеленген PA6 рентгенограммасы 20 және 21-суретте көрсетілген. Суреттен біз 2θ = 20,5˚ және 24˚ кезінде екі күшті дифракция шыңы анық көре аламыз, олар α1 және α2 ретінде белгіленген PA6 α-фазасының ерекше ерекшелігі болып табылады. Сол бұрыштағы мұндай пиктерді Sibilia [78,94] және Shailesh хабарлады.
Сурет 20 – Өңделмеген PA6 полимердің дифрактограммасы
1 - 3 МГр, 2 МэВ; 2 - 3 МГр, 3 МэВ; 3 - 2 МГр, 4 МэВ; 4 - 3 МГр, 4 МэВ; 5 - 4 МГр, 4 МэВ; 6 - 5 МГр, 4 МэВ; 7 - 6 МГр, 4 МэВ; 8 - 7 МГр, 4 МэВ; 9 - 8 МГр, 4 МэВ; 10 - 9 МГр, 4 МэВ
Сурет 21 – Әртүрлі дозалар мен энергия кезіндегі PA6 сәулеленген үлгілердің дифрактограммасы
Бұл сәулелендіру PA6 талшықтарының кристалды пішінін өзгерткен жоқ, бірақ сол пиктің қарқындылығы алдымен азайғандығын, содан кейін кристалдықтың төмендеуімен түсіндіруге болатын өңделмеген талшықтармен салыстырғанда өсті. Процесс кезінде сәулелену дозасы бос радикалдардың жылдамдығын тездетіп, кристалдылықтың төмендеуіне әкелетін пиролиз мен рекомбинацияны тежеді. PA6 үлгілерінің ДСК термограммаларының жалпы нысанына сәулеленудің әсері 11 және 12-суретте бейнеленген. Балқу шыңдары неғұрлым төмен температураға дейін жылжыды, бұл кристалды аймақ кристалды және аморфты аймақтар бөлімінің шекарасында тігуден бұзылуы мүмкін екенін көрсете алады. Әдетте ДСК термограммасы еріту эндотермінің ені рентгенқұрылымдық талдау деректері сияқты үрдіске ие сәулеленген үлгілердің кристалдылығының өзгеруін көрсетеді.
5 РА6 ПОЛИАМИДІНІҢ, PE-UHMW ПОЛИЭТИЛЕНІНІҢ, PEI ПОЛИЭТИЛЕНИННІҢ СӘУЛЕЛЕНГЕН БЕТТІК ҚАБАТТАРЫНЫҢ ТОЗУ ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫН ЗЕРТТЕУ
Барлық сәулеленбеген және сәулеленген полимерлер үшін үстіңгі қабаттың морфологиясы 22-суретте бейнеленген. Сәулеленгенге дейін үлгілердің беті біртекті сферолитті гомогенді құрылым бар.
Сурет 22 – Сәулеленуге дейінгі және одан кейінгі полимерлердің сканерлейтін электронды микрофотографиялары
Сәулеленген пленкаларда морфологиясы айтарлықтай жақсарады, яғни беті кедір-бұдыр болып, кедір-бұдырлық тереңдігі мен сферолиттердің құрылымы артады. Электрондық сәулеленудің әсері беттің морфологиясының елеулі өзгеруіне әкеледі. ЭС кейін бетінде агломерация, сызаттар және тесіктер аймақтары байқалады. Микродеңгейде радиалды бағытталған фибриллден тұратын сферолиттер қалыптасады. Бұл өзгерістер сәулеленудің әсерінен полимердің молекулаларының ығысуын анық көрсетеді. Бұл, мүмкін, электрондардың полимер молекуласының еркін радикалды топтарымен өзара әрекеттесуі есебінен көлемді беттің жоғарылауымен байланысты және кристалдың қарқындылығын азайтады [95,96]. Бұл нәтижелер PA6 рентген дифракциясының нәтижелерімен жақсы түсіндіріледі (19 сурет). Тозудың заңдылықтарын зерттеу нәтижелері ЭС полимерлер бетінің морфологиясына аз әсер ететінін көрсетті, бірақ полимердің тозуға төзімділігінің кейбір артуына жанама алып келетін полимердің бетіне едәуір травильді әсер етті.
23-суретте шар-диск әдісі бойынша ЭБЖ-ға дейін және кейін PEI полимерінің үйкеліс коэффициентінің өзгеруі көрсетілген. PEI Полимер сәулеленуге дейін сәулеленген үлгілермен салыстырғанда үйкеліс коэффициенті төмен, бұл басқа заттардың елеулі тартылуына әкеп соқпайтын молекулааралық күштердің аз шамасымен анықталады. Оның бетіне электрондық әсер ету салдарынан полимерлер құрылымының бұзылуы үйкеліс коэффициентінің артуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, электрондық шоғырмен сәулеленген үлгіні қирату сызығы бастапқы үлгілерден айтарлықтай ерекшеленеді. 3 Мг дозамен сәулеленгеннен кейін үйкеліс коэффициенті сынау кезінде елеусіз өзгереді. Осылайша, электронды-сәулелік өңдеу үйкеліс коэффициентіне көп әсер етеді деп айтуға болады.
Сурет 23 – Шар-диск әдісі бойынша PEI тозу коэффициентінің өзгеруі
24-суретте PEI полимерін қайтымды-үдемелі қозғалыс кезінде үйкеліске сынау нәтижелері көрсетілген. Сынау режимдері: Fn=30 Н, n=500, V=20 мм/с, L=5 мм, контртело – болат ШХ15. Сынақ нәтижелері бойынша 3МГр дозамен сәулеленгеннен кейін үйкеліс коэффициентінің едәуір артуы байқалады. Мүмкін, бұл контртеломен полимер үйкелгенде бетінің температурасының жоғарылауына байланысты.
Сурет 24 – Қайту-үдемелі қозғалыс әдісі бойынша PEI тозу коэффициентінің өзгеруі
Осылайша, сынақ нәтижесінде үйкеліс коэффициентінің жоғарылауы және 3 МГр дозасы кезінде үстіңгі модификациядан кейін тозу жырасының көлденең қимасы ауданының азаюы анықталды. Сәулелендіру дозасының өсуімен сәулеленген беттік қабаттардың микронеровтылығы артады деп анықталды. Алайда, бұл ретте тозу көлемі мен тозу коэффициенті бар сәулеленген беттік қабаттардың микронеровикалығының тікелей тәуелділігі байқалмайды. Бұл сәулеленуден кейін полимерлі зерттелетін материалдардың тозуға төзімділігінің артуы (тозу көлемінің төмендеуі) беттің геометриясымен байланысты емес, құрылымдық өзгерістермен байланысты екенін көрсетеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жұмыста алынған эксперименталды нәтижелерді талдай отырып, келесі қорытынды жасауға болады:
1. ИЛУ-10 үдеткішінде ЭС кейін РА6, PE-UHMW және PEI полимерлерінің механикалық қасиеттерінің айтарлықтай өзгеруі байқалмайды. Бұл модификацияланған беткі қабаттың аз қалыңдығына байланысты.
Жоғары қаттылығы бар модификацияланған қабатты алуға мүмкіндік беретін ИЛУ-10 үдеткішінде ЭСӨ жүзеге асырудың оңтайлы режимдері табылды.
Полимерлердің антифрикциялық қасиеті PEI үлгілерінің мысалында "шар-диск" стандартты әдістемесін пайдалана отырып үйкелуге трибологиялық сынақтар жүргізумен зерттелген. Трибологиялық сынақтар PEI полимерін 3 МГр дозада сәулеленгеннен кейін оның тозуға төзімділігінің жоғарылауы байқалатынын көрсетті, сәулелендіру дозасының одан әрі артуы күрт төмендеуге әкеледі. Электронды пучканың энергиясы полимерлік материалдардың типологиялық сипаттамаларына айтарлықтай әсер етпейді.
Дифференциалды-сканерлеу калориметрия (ДСК) әдісімен полимерлік үлгілердің термиялық сипаттамалары анықталды. Полимерлердің кристалдану процесіне сәулеленудің әсерін талдау. ЭСӨ-ден кейін PEI кристалдану температурасы 5-10 ºC төмендегені анықталды. Ең ықтимал түсініктеме-оттегі иондары мен PEI-де электродефицитті имидждік сақиналар арасында орын алатын полимерлер арасындағы күшті өзара әрекеттесуден туындаған тізбектің қозғалғыштығының төмендеуі болып табылады. Сондай-ақ ЭЛО-дан кейін РА6 полимерінің балқу температурасы 214 ºC тан 217 ºC -қа дейін төмендейді, ал РЕ-UHMW полимерінің балқу температурасы іс жүзінде өзгермейді.
ЭСӨ PEI полимерінің кейбір үлгілерінің құрылымының өзгермегендігі анықталды. Алынған инфрақызыл спектрлер тізбектің үзілуі мен көлденең тігістің пайда болуын көрсетеді. Ал РЕ-UHMW үлгілерінде ЭСӨ кезінде O2 бар полиэтилен тізбегінің химиялық реакциялары нәтижесінде тотығу орын алады. PA6 Сәулеленген үлгілердің инфрақызыл спектрлері сәулеленбеген үлгімен бірдей болды. Ешқандай жаңа функционалдық топтар құрылмаған, шамасы, сәулелену еркін радикалдарды қалыптастыру үшін байланыстардың үзілуін тудырды.
ЭСӨ бетінің морфологиясының өзгеруіне әкеледі, яғни беті кедір-бұдыр болып, сферолиттердің тегіс емес тереңдігі мен құрылымы артады. ЭСӨ кейін бетінде агломерация, сызаттар және тесіктер аймақтары байқалады. Микродеңгейде радиалды бағытталған фибриллден тұратын сферолиттер қалыптасады. Бұл өзгерістер сәулеленудің әсерінен полимердің молекулаларының ығысуын анық көрсетеді.
Трибологиялық сынақтар нәтижесінде үйкеліс коэффициентінің жоғарылауы және 3 МГр дозасы кезінде үстіңгі модификациядан кейін тозу жырасының көлденең қимасы ауданының азаюы анықталды. Сәулелендіру дозасының өсуімен сәулеленген беттік қабаттардың микротүзулілігі артатындығы деп анықталды. Алайда, бұл ретте тозу көлемі мен тозу коэффициенті бар сәулеленген беттік қабаттардың микротүзулігінің тікелей тәуелділігі байқалмайды. Бұл сәулеленуден кейін полимерлі зерттелетін материалдардың тозуға төзімділігінің артуы (тозу көлемінің төмендеуі) беттің геометриясымен байланысты емес, құрылымдық өзгерістермен байланысты екенін көрсетеді.
Зерттеудің перспективасы үйкеліс және тозу жағдайларында жұмыс істейтін полимерлік бұйымдарды модификациялау үшін өндірісте алынған эксперименталды зерттеулердің нәтижелерін пайдалану мүмкіндігі болып табылады.
2020 оқу жылына жоспарланған ғылыми-зерттеу қызметі (IV семестр)
Диссертациялық зерттеудің екінші және үшінші тарауларымен тығыз байланыс болып, жұмыстың соңғы кезеңі;
- Ғылыми зерттеу іс тәжибесінен өтілді;
- Алынған деректерді талдау, пайдаланылатын модельді және зерттеу әдістемесін нақтылау, жасалды;
- Нақтыланған деректер бойынша есептер мен зерттеулер жүргізу;
- Алынған есептер мен зерттеулердің нәтижелерін талдау, алынған нәтижелерді қолда бар анықтамалық деректермен салыстыру, нормативтік деректермен салыстыруды талдау.
Жeтeкшiнiң пiкipi __________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
____________________________________________________________________________________________________________________________________
|
Бaғдapлaмa жeтeкшici: Уaзыpхaновa Г.К. __________________ «____» ______________2020 ж.
|
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
О Sanli, S Aytemiz, HI Unal. Graft copolymerization of acrylamide on swollen poly(ethylene terephthalate) fibers using cerium ammonium nitrate initiator. Journal of Macromolecular Science - Pure and Applied Chemistry. – V. A34, Iss. 6. – 1997.
R Anbarasan, T Vasudevan, GP Kalaignan, A Gopalan Chemical grafting of aniline and o-toluidine onto poly(Ethylene terephthalate) fiber // Journal of Applied Polymer Science. – V. 73. – 1999.
Y Suzuki, T Konomi, Some properties of hydrophilic poly (ethylene terephthalate) modified by grafting with poly(acrylic acid) followed by salt formation with Na salts of several amino acids / Kobunshi Ronbunshu. – Vol. 55.
Яп. пат. № 49-26580 - 1974.
Пат. США №3275540 - 1963.
Англ. Пат. № 1060526 - 1965.
Ж.Б. Сагдолдина, Б.Т. Туякбаев, А. Маулит, А.Б. Кенесбеков. Исследование влияния электронного облучения на износостойкость полимерных материалов // Поликомтриб - 2019. – 2019. – С.37.
Б.К. Рахадилов, Ж.Б. Сагдолдина, Д.Б. Буйткенов, О.А.Степанова. Влияние электронного облучение на структуру и свойства полимеров // Поликомтриб - 2019, 2019. – С. 86.
Иванов В.С. Радиационная химия полимеров. Л.: Химия. - 1988.
Полинг Л. Природа химической связи. М. Химия. 1947.
Пат. 3145242, 3582339 (США)
YH Guo, JC Zhang, MW. Shi. Surface graft copolymerization of acrylic acid onto corona- treated poly (Ethylene terephthalate) fabric Journal of Applied Polymer Science. – Vol 73. – Iss 7. – 1999.
MP Carreon, R Aliev, R Ocampo, G Burillo. Radiation grafting of N,N- dimethylaminoethylmethacrylate onto poly(Ethylene terephthalate). Polymer Bulletin. – Vol 44. – Iss 3. – 2000.
Пат США №3275540, 1963
ON Tretinnikov, SI Fujita, S Ogata, Y Ikada. Surface studies of ultra-high molecular weight polyethylene irradiated with high-energy electron beams in air // J. Polym. Sci. Part В - Polymer Physics. – Vol. 37. – 1999.
Пат. США №3142582. - 1964.
Пат. США № 2943937. - 1960.
Пат. ФРГ № 1131987. - 1964.
Англ. Пат. № 872033, 1960; № 948619. - 1964.
Пат. США № 3035915, 1962; № 948619. - 1964.
Пат. США №3142581. - 1964.
Англ. Пат. № 1375243. - 1974.
Пат. США №2805173, 1958; № 3112199. - 1963.
Пат. ФРГ № 1019909. - 1958.
E Uchida, Y Ikada Introduction of quaternary amines onto a film surface by graft polymerization / Journal of Applied Polymer Science. – Vol. 61. – 1996.
M Dadsetan, Н Mirzadeh, N SharifiSanjani. Surface modification of polyethylene terephthalate film by CO2 laser-induced graft copolymerization of acrylamide / Journal of Applied Polymer Science. – Vol. 76. – 2000.
M Dadsetan, H Mirzadeh, N Shari fi Effect of СОэ laser radiation on the surface properties of polyethylene terephthalate / Radiation Physics and Chemistry. – Vol. 56. – 1999.
Пикаев A.K. Новые разработки радиационной технологии в России. Химия высоких энергий. – Т. 32. – 1999. – С. 3-11.
Пикаев А.К. Современная радиационная химия. Твердое тело и полимеры. Прикладные аспекты. М.: Наука. – 1987.
Schultz A.R. Encycl. Polym. Sci., a. Technol., 4. – 1966. – P. 398.
Кабанов В.Я. Международные симпозиумы «ионизирующие излучения и полимеры» / Высокомолек. Соед. – Т. 42. – 2000. – С. 135-139.
Ковалев Г.В. Синицин А.П., Бугаенко Л.Т. Деструкция и сшивание декстрана при у- радиолизе его водных растворов / Химия Высоких Энергий. – Т. 34. – 2000. – С. 3-11.
Иванчев С.С. Меш A.M. Ratzsch М. Хайкин С.Я. Виска Н. Hesse A. Reschelt N. Моисеева М.Е. Радиационное структурирование полипропилена в присутствии мономеров, не способных к гомополимеризации / Высокомолек. Соед. – Т. 43. – 2001. – С. 566-571.
Кичикина Г.А. Кирюхин Д.П. Баркалов И.М. Радиационная полимеризация кетона. / Высокомолек. соед. – Т. 44. – 2002. – С. 1069-1073.
Луховицкий В.И. Карно А.И. Корнеев Ю.Н. Радиационная полимеризация стирола в высококонцентрированных гелеобразных эмульсиях. Высокомолек. соед. – Т. 44. – 2002. – с. 382-388.
Иванчев С.С. Меш A.M. Ratzsch М. Хайкин С.Я. Виска Н. Hesse А. Особенности радиационной прививки винилсилоксанов к полипропилену / Высокомолек. соед. – Т.43 – 2001. – с. 793-798.
Затикин Л.Л. Кабанов В.Я. Использование радиационной прививочной полимеризации для получения полимерных трековых мембран с температурно регулируемой проницаемостью / Химия высоких энергий. – Т. 31. – 1997. – С. 9-11.
Штанько Н.И. Кабанов В.Я. Апель П.Ю. Использование радиационной прививочной полимеризации для получения полимерных трековых мембран с температурнорегулируемой проницаемостью / Химия высоких энергий. – Т. 33. – 1999. – С. 23-28.
Каушанский Д.А., Кузин А.М. Радиационно-биологическая технология. М.: Энергоатомиздат. – 1984. – 152 с.
Мусаев У.Н., Бабаев Т.М., Азимов А.А. Исследование радикальной полимеризации новых N-замещенных метакриламидов / Физиологически активные вещества. ГУ-Ташкент. – 1976. – С. 33-54.

Бұл курс Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігімен келісілген