«Post-reading тапсырмалары арқылы оқушылардың сыни ойлау дағдыларын қалыптастыру»

Қазіргі білім беру жүйесінде оқушылардың сыни тұрғыдан ойлауын дамыту — басты міндеттердің бірі. Сыни ойлау — бұл ақпаратты талдау, бағалау және логикалық қорытынды жасау қабілеті. Оқу үдерісінде мәтінді оқып болғаннан кейінгі (post-reading) кезең ерекше маңызға ие, өйткені дәл осы кезеңде оқушы мәтіннен алған білімін тереңдетеді, өз пікірін тұжырымдайды және шынайы өмірмен байланыстыра алады.

Post-reading кезеңінің тапсырмалары оқушының мәтінді түсіну деңгейін тексеруден асып түсіп, оның аналитикалық ойлауын, шығармашылық қабілетін және коммуникативтік дағдыларын дамытады. Бұл мақалада осы тапсырмалардың қандай түрлері бар екенін және олардың сыни ойлауды қалыптастырудағы рөлі қандай екенін қарастырамыз.

Post-reading кезеңі және оның маңызы

Post-reading кезеңі — мәтінді толық оқып болғаннан кейін жүргізілетін жұмыс. Бұл кезеңнің негізгі мақсаты — оқушыны мәтіннің мазмұнымен тереңірек таныстыру, оның ойлау қабілетін белсендіру және алған білімін практикада қолдануға үйрету.

Бұл кезеңдегі тапсырмалар оқушыға мәтінді тек «түсіну» ғана емес, сонымен қатар «талдау», «бағалау» және «қолдану» дағдыларын игеруге мүмкіндік береді. Бұл үдеріс Блум таксономиясының жоғары деңгейлеріне — талдау, синтез және бағалауға сәйкес келеді.

Сыни ойлауды дамытатын post-reading тапсырмаларының түрлері

1. «True/False/Not Stated» тапсырмасы. Бұл тапсырма оқушының мәтіндегі ақпаратты дәлме-дәл түсінгенін тексеруге арналған. Мысалы, мәтін бойынша бірнеше тұжырым беріліп, оқушы олардың шындыққа сәйкестігін анықтауы керек. Бұл оқушының назар аударуын және мәтіннің егжей-тегжейлерін есте сақтауын дамытады.

2. «Мәтіннің негізгі идеясын анықтау». Оқушыдан мәтіннің басты идеясын бір-екі сөйлеммен тұжырымдау талап етіледі. Бұл тапсырма оқушының ақпаратты қорыту және жалпылау қабілетін дамытады.

3. «Сұрақ-жауап». Мұғалім немесе басқа оқушылар мәтін бойынша сұрақтар қояды, ал оқушы жауап береді. Сұрақтар «не?», «қашан?», «қайда?» сияқты негізгі сұрақтардан басталып, «неге?», «қалай ойлайсың?» сияқты сыни сұрақтарға дейін өзгеруі мүмкін.

4. «Рөлдік ойын». Оқушылар мәтіндегі кейіпкерлердің рөлін атқарып, олардың көзқарасын білдіреді. Бұл әдіс оқушының эмпатиясын және мәтінді әртүрлі көзқараспен қарау қабілетін дамытады.

5. «Кубик Блума». Бұл әдіс арқылы оқушыларға әртүрлі деңгейдегі сұрақтар қойылады: білу, түсіну, қолдану, талдау, синтездеу, бағалау. Мысалы:

   • Білу: «Мәтінде қандай кейіпкерлер бар?»

   • Түсіну: «Кейіпкер неге олай істеді?»

   • Бағалау: «Сен кейіпкердің әрекетіне қалай қарайсың?»

6. «Инсерт» әдісі. Оқушы мәтінді оқыған кезде белгілер қояды:

   • «V» — бұрыннан білемін;

   • «+» — жаңа ақпарат;

   • «-» — менің ойымша басқаша;

   • «?» — түсініксіз.

Осы белгілер арқылы оқушы өз білімін жүйелейді және мәтінмен белсенді жұмыс істейді.

7. «Плюс-минус-қызықты». Оқушы мәтіндегі құбылысты немесе кейіпкер әрекетін оң және теріс жақтарымен талдайды, сондай-ақ қызықты тұстарын атап өтеді. Бұл әдіс оқушының объективтілікке үйренуіне көмектеседі.

8. «Оқиғаларды ретпен орналастыру». Оқушыға мәтіндегі оқиғалардың ретін бұздырып беріледі, ал ол оларды дұрыс ретпен қойып, хронологияны құрастырады. Бұл логикалық ойлауды дамытады.

9. «Өмірмен байланыстыру». «Бұл оқиға сенің өміріңде болған шығар?» немесе «Егер сен кейіпкер болсаң, не істер едің?» сияқты сұрақтар оқушыны өз тәжірибесімен салыстыруға және өз пікірін білдіруге үйретеді.

10. «Жобалық жұмыс». Оқушылар топ болып мәтін бойынша презентация, постер немесе шағын зерттеу жасайды. Бұл топтық жұмыс дағдысын және сыни ойлауды дамытады.

Мысалы, оқушылар «Жануарлардың қыстауы» мәтінін оқыды делік. Post-reading кезеңінде оларға келесі тапсырмалар берілуі мүмкін:

• «True/False»: «Аю қыста ұйықтамайды» (False).

• «Негізгі идея»: «Жануарлар қысты қалай өткізеді?»

• «Рөлдік ойын»: Оқушылар аю, тиін, қоян рөлдерін атқарып, қыстау тәсілдерін түсіндіреді.

• «Плюс-минус-қызықты»: «Қыста ұйықтаудың пайдасы мен зияны неде?»

• «Жоба»: «Әртүрлі жануарлардың қыстау әдістері» тақырыбында постер жасау.

Меніңше, post-reading кезеңін дұрыс ұйымдастыру — оқу үдерісін сапалы етудің кілті. Өйткені, мәтінді оқып болғаннан кейін жүргізілетін жұмыс оқушының «пассивті оқырман» болуынан гөрі «белсенді талдаушы» болуына мүмкіндік береді. Оқушы тек ақпаратты қабылдап қана қоймай, оны өз ой жүйесіне енгізіп, сыни тұрғыдан қарауға үйренеді.

Сондай-ақ, бұл тапсырмалар оқушының шығармашылық ойлауын арттыратынына сенімдімін. Мысалы, рөлдік ойындар немесе жобалық жұмыстар арқылы оқушы өз идеяларын еркін жеткізе алады, бұл оның коммуникативтік дағдыларын да дамытады. Мұндай жұмыстарда оқушы өзінің жеке тәжірибесін, сезімдері мен көзқарастарын мәтінмен байланыстыра отырып, тереңірек ойлауға итермеленеді. Білім беру үдерісінде бұл әдістерді жүйелі түрде қолдану — сыни ойлау дағдыларын тұрақты қалыптастырудың негізі. Әсіресе, қазіргі ақпарат дәуірінде әртүрлі дереккөздерді талдап, шындықты анықтау қабілеті ерекше маңызға ие. Сондықтан, мұғалімдерге әр сабақта post-reading тапсырмаларын әртүрлендіріп, оқушылардың қызығушылығын арттыратын формаларды қолдану ұсынылады.

Сонымен қатар, меніңше, бұл әдістер тек оқу үдерісіне ғана емес, оқушының жеке тұлға ретінде дамуына да үлкен үлес қосады. Сыни ойлау қабілеті жоғары адамдар әртүрлі жағдайларда дұрыс шешім қабылдауға бейім болады, бұл олардың болашақта кәсіби және жеке өмірінде де табысқа жетуіне көмектеседі.

Осылайша, post-reading кезеңіндегі тиімді тапсырмалар — бұл тек білім алудың соңғы кезеңі ғана емес, керісінше оқушының интеллектуалды дамуының, өз бетінше ойлауының және әлемге сыни көзқараспен қарауының негізгі құралы болып табылады.

Автор: Камашева Зейнеп Нұрболатқызы