Хасанова Н.И., Болтаева А.М

Әл-Фараби ат.ҚазҰУ

ПСИХОЛОГ-СТУДЕНТТЕРДІҢ ЭМОЦИЯЛЫҚ ИНТЕЛЛЕКТІСІНЕ ӨЗІН-ӨЗІ РЕТТЕУ МЕХАНИЗМДЕРІНІҢ ӘСЕРІ

Қазіргі қоғамда адамның эмоционалдық интеллектісі тұлғалық және кәсіби табыстың маңызды көрсеткіші ретінде қарастырылады. Эмоционалдық интеллект — бұл өз сезімдерін түсіну, оларды басқару және басқа адамдардың эмоцияларын дұрыс қабылдау қабілеті. Психолог мамандығын таңдаған студенттер үшін бұл қасиет ерекше мәнге ие, себебі олардың болашақ кәсіби қызметі адам эмоцияларын, мінез-құлық реакцияларын түсінуге және дұрыс бағыттауға негізделген [1].

Өзін-өзі реттеу механизмдері эмоционалдық интеллектіні дамытуда маңызды рөл атқарады. Олар адамның ішкі күйін бақылауға, стресстік жағдайларда салқынқандылық сақтауға және тиімді шешім қабылдауға көмектеседі. Психолог-студенттерде өзін-өзі реттеу қабілеттерін қалыптастыру — кәсіби дайындықтың негізгі бағыттарының бірі, өйткені бұл олардың кәсіби бейімделуіне, эмоционалдық тұрақтылығына және тұлғалық дамуына ықпал етеді. Бұл зерттеу нәтижелері болашақ психологтардың кәсіби даярлығын жетілдіруге, олардың эмоциялық мәдениетін дамытуға және психологиялық көмек сапасын арттыруға мүмкіндік береді[3].

Эмоционалдық интеллект ұғымы ХХ ғасырдың соңында ғылыми айналымға енгенімен, оның түп-тамыры адам эмоциялары мен өзін-өзі түсіну қабілетін зерттеуден бастау алады. Бұл терминді алғаш рет америкалық психологтар П. Саловей мен Дж. Мейер енгізіп, кейін Д. Гоулман оны кеңінен танымал етті. Олардың пайымдауынша, эмоционалдық интеллект – адамның өз эмоциясын және басқа адамдардың сезімін тану, оларды басқару және тиімді қарым-қатынас орната алу қабілеті[2].

Психолог мамандығында бұл қабілет ерекше рөл атқарады, өйткені маманның кәсіби табысы тек теориялық білімге емес, сонымен қатар клиентпен дұрыс эмоционалдық байланыс орната алуына да байланысты. Эмоционалдық интеллект деңгейі жоғары адам эмпатияға бейім, басқа адамның көңіл-күйін дәл бағалай алады және психологиялық қолдау көрсету кезінде өзін де, өзгелерді де тиімді басқара біледі[1].

Эмоционалдық интеллект төрт негізгі компоненттен тұрады: өзін тану, өзін басқару, әлеуметтік сана және қарым-қатынасты басқару. Бұл компоненттердің әрқайсысы психолог-студенттің кәсіби дамуының ажырамас бөлігі болып табылады. Мысалы, өзін тану — өз сезімін түсіну және қабылдау қабілеті болса, өзін басқару — сол сезімдерді реттеу және оларды тиімді пайдалану дағдысы[3].

Өзін-өзі реттеу – бұл адамның ішкі күйін, мінез-құлқын, ойларын және эмоцияларын белгілі бір мақсатқа сай бағыттау қабілеті. Ол адамның өз әрекеттеріне саналы түрде бақылау орнатуына мүмкіндік береді. Өзін-өзі реттеу процесі мотивация, ерік-жігер, эмоционалдық бақылау және рефлексия сияқты компоненттерді қамтиды.

Психолог-студенттер үшін өзін-өзі реттеу дағдысы кәсіби даярлық кезеңінде қалыптасуы қажет негізгі психологиялық сапалардың бірі болып саналады. Себебі олар түрлі эмоционалдық жағдайлармен, клиенттің ауыр оқиғаларымен және жоғары жауапкершілікпен жиі бетпе-бет келеді. Егер маман өз эмоциясын басқара алмаса, ол кәсіби күйзеліске немесе эмоционалдық шаршауға ұшырауы мүмкін.

Өзін-өзі реттеу механизмдері үш деңгейде көрінеді: физиологиялық (тыныс алу, дене сергіту арқылы тыныштану), когнитивті (ойлау, өзін сендіру, жағымды ой қалыптастыру) және мінез-құлықтық (әрекет арқылы эмоцияны реттеу). Бұл механизмдердің үйлесімді жұмыс істеуі тұлғаның эмоционалдық тепе-теңдігін сақтауға мүмкіндік береді[4].

Эмоционалдық интеллект пен өзін-өзі реттеу бір-бірімен тығыз байланысты психологиялық құрылымдар. Эмоцияны дұрыс тану және түсіну оны тиімді реттеуге жол ашады. Мысалы, адам өзінде ашу, қобалжу немесе қорқыныш сезімі пайда болғанын ерте байқаса, ол оны бақылауға алып, қажетсіз реакциялардан сақтана алады.

Зерттеулер көрсеткендей, өзін-өзі реттеу деңгейі жоғары студенттердің эмоционалдық интеллект көрсеткіштері де жоғары болады. Мұндай студенттер стресстік жағдайларда сабыр сақтай алады, оқу жүктемесін тиімді жоспарлап, топ ішіндегі қатынасты дұрыс ұйымдастырады.

Көптеген зерттеулер эмоционалдық интеллектті дамыту бағдарламалары өзін-өзі реттеу қабілеттерін де жақсартатынын дәлелдейді. Яғни, бұл екі ұғым өзара толықтырып, тұлғаның жалпы психологиялық тұрақтылығын арттырады.

Психолог-студенттер арасында жүргізілген бақылаулар мен сауалнамалар олардың эмоционалдық интеллект деңгейі мен өзін-өзі реттеу дағдылары арасында айқын байланыс бар екенін көрсетті[3].

Эмоцияларын ашық білдіре алмайтын немесе өз сезімдерін түсінуге қиналатын студенттерде стресс деңгейі жоғары, ал оқу үлгерімі мен кәсіби ынтасы төмен болады.Ал керісінше, өзін-өзі жақсы реттей алатын студенттерде эмоционалдық интеллект жоғары, олар оқу мен практикада белсенді, қарым-қатынасқа ашық және өз-өзіне сенімді болып келеді. Бұл студенттер қиын жағдайларда эмоцияларын тежей алады, уақыты мен күшін тиімді жоспарлайды және кәсіби қиындықтарға бейімделу қабілеті жоғары[4].

Төмендегі кестеде психолог-студенттер арасындағы эмоционалдық интеллект пен өзін-өзі реттеу көрсеткіштерінің ықтимал байланысы шартты түрде көрсетілген:

Бұл кесте эмоционалдық интеллект пен өзін-өзі реттеудің өзара толықтыратын және біріктіретін сипатын айқын көрсетеді[3].

Психолог-студенттердің өзін-өзі реттеу қабілеттерін дамытуға бағытталған түрлі әдістер бар. Олардың ішінде ең тиімділері:

Эмоциялық күнделік жүргізу — студент өз эмоцияларын жазып, олардың себебін талдайды;

Медитация және тыныс алу жаттығулары — стресс пен қобалжуды төмендетеді;

Психологиялық рефлексия — күнделікті әрекет пен шешімдерді бағалау арқылы өзін түсінуді тереңдетеді;

Позитивті ойлау жаттығулары — жағымсыз ойларды шектеу арқылы көңіл-күйді тұрақтандырады;

Топтық тренингтер мен рөлдік ойындар — қарым-қатынас кезінде өзін бақылауды үйретеді.

Бұл тәсілдер студенттердің ішкі үйлесімін сақтап, эмоцияларын тиімді басқара алуына мүмкіндік береді[4].

Эмоционалдық интеллект пен өзін-өзі реттеу қабілеті жоғары психолог студент оқу мен өмірде табысты бола алады. Ол клиенттің эмоциясына бейімделе отырып, кәсіби шекараны сақтайды және эмоционалдық күйзеліс кезінде өз сезімін басқаруға үйренеді. Мұндай мамандар психологиялық қызмет сапасын арттыруға, қоғамдағы эмоционалдық мәдениетті нығайтуға өз үлесін қосады.Психолог-студенттердің оқу бағдарламасында эмоционалдық интеллект пен өзін-өзі реттеу бойынша арнайы пәндер мен тренингтер енгізу маңызды. Бұл олардың болашақ кәсіби даярлығын күшейтіп, эмоционалдық тепе-теңдік пен өзіндік сана деңгейін арттырады.

Эмоционалдық интеллект пен өзін-өзі реттеу — болашақ психологтың кәсіби және тұлғалық жетілуінің негізі. Бұл қабілеттер студенттің эмоциялық мәдениетін қалыптастырып, қиын жағдайларда тиімді әрекет етуіне жағдай жасайды. Сондықтан жоғары оқу орындарында осы бағытта жүйелі жұмыс жүргізу — заманауи психологиялық білім берудің маңызды шарты болып табылады[3].

Әдебиеттер тізімі

1. Қарақұлов Р.К. Жалпы психология. – Алматы: Қазақ университеті, 2019. – 380 б.

2. Намазбаева Ж.И. Психология және адам дамуы. – Алматы: Қазақ университеті, 2020. – 312 б.

3. Бейсенова Ә.Т., Ахметова Г.Ш. Эмоционалдық интеллект пен өзін-өзі реттеу мәселелері. // Психология және педагогика журналы. – 2021. – №2. – Б. 45–52.

4. Сманов Б.А. Студенттердің тұлғалық дамуындағы өзін-өзі реттеу дағдыларының рөлі. // Қазақстан психологиялық қоғамының хабаршысы. – 2022. – №3. – Б. 60–67.