Әдістемелік талаптар

• Педагогтің психологиялық жағдайын жүйелі бақылау

• Психологиялық тренингтер ұйымдастыру

• Жұмыс жүктемесін әділ бөлу

• Қолдау мәдениетін қалыптастыру

• Психологпен кеңес жүргізу мүмкіндігін қамтамасыз ету

Цифрлық орта және күйзеліс

Онлайн оқыту, цифрлық есеп беру, әлеуметтік желідегі белсенділік қосымша эмоционалдық жүктеме тудыруы мүмкін. Сондықтан цифрлық гигиена қағидасын сақтау, экран уақытын шектеу және демалыс режимін ұйымдастыру маңызды.

Кәсіби күйзелістің алдын алу педагогтің жеке денсаулығын ғана емес, оқу-тәрбие үдерісінің сапасын да қамтамасыз етеді. Эмоциялық тұрғыдан тұрақты педагог білім алушыларға қолайлы психологиялық орта қалыптастыра алады. Жүйелі рефлексия, өзін-өзі дамыту және әлеуметтік қолдау жану синдромының алдын алудың негізгі шарттары болып табылады.

27

IV БӨЛІМ. ПРАКТИКАЛЫҚ БӨЛІМ

4.1 Психологиялық диагностика құралдары (сабақта қолдану үлгілерімен)

Психологиялық диагностика тек теориялық түсінік емес, ол сабақ барысында нақты тапсырма, кесте, сауалнама, бақылау парағы түрінде ұйымдастырылғанда ғана практикалық мәнге ие болады. Төменде оқу үдерісінде тікелей қолдануға болатын диагностикалық құралдардың үлгілері ұсынылады.

1. Зейінді анықтау тапсырмасы (5–7 минуттық сабақ ішілік диагностика)

Тапсырма: «Қателерді тап»

Мәтін беріледі (әдейі 8–10 орфографиялық немесе логикалық қате енгізіледі).
Білім алушылар 3 минут ішінде қателерді табуы тиіс.

Бағалау кестесі:

Білім алушы	Табылған қате саны	Уақыты	Зейін деңгейі

Талдау:
8–10 қате – жоғары зейін
5–7 қате – орташа
0–4 қате – қосымша қолдау қажет

2. Есте сақтау диагностикасы

Тапсырма: «10 сөз» әдісі

Мұғалім 10 сөзді оқиды (мысалы: кітап, алма, мектеп, өзен, терезе, дос, көк, қалам, гүл, сағат).
1 минуттан кейін білім алушылар есте қалған сөздерді жазады.

Нәтиже тіркеу парағы:

Білім алушы	1-айту	2-айту	3-айту	Динамика

Бұл әдіс қысқа мерзімді және мағыналық есте сақтауды анықтайды.

3. Оқу мотивациясын анықтау сауалнамасы

Сабақтағы жедел сауалнама (анонимді)

1. Мен сабаққа қызығушылықпен қатысамын.

2. Бұл пән маған болашақта қажет болады.

3. Тапсырмаларды орындау маған қиын.

4. Сабақта өз пікірімді еркін айта аламын.

Жауап нұсқалары:
✔ Иә
✔ Кейде
✔ Жоқ

Талдау кестесі:

Сұрақ	Иә (%)	Кейде (%)	Жоқ (%)	Қорытынды

Нәтиже бойынша мотивациялық түзету жұмысы жоспарланады.

4. Социометрия (сыныптағы қарым-қатынасты анықтау)

Тапсырма:

«Топтық жұмысқа бірге істегің келетін 3 сыныптасыңды ата».

Нәтиже социометриялық кестеге түсіріледі:

Таңдаған оқушы	Таңдау саны

Жоғары таңдау – көшбасшы
Төмен таңдау – оқшаулану белгісі

Бұл мәлімет сыныптағы психологиялық ахуалды бағалауға мүмкіндік береді.

5. Эмоциялық жағдайды жедел анықтау

«Көңіл күй шкаласы» әдісі

28

Сабақ басында тақтада 5 смайлик бейнеленеді:

? – Өте жақсы
? – Жақсы
? – Қалыпты
? – Көңілсіз
? – Қобалжу

Білім алушылар стикерді өз көңіл күйіне сәйкес жапсырады.

Талдау:
Егер 30%-дан астамы ? немесе ? таңдаса – эмоционалдық қолдау қажет.

6. Өзін-өзі бағалау парағы (сабақ соңында)

Бағалау сұрағы	Иә	Жартылай	Жоқ
Тапсырманы түсіндім
Өз ойымды айттым
Қиындық болды

Бұл құрал рефлексия мен тұлғалық сананы дамытуға бағытталған.

7. Қиын мінез-құлықты бақылау парағы

Күні	Мінез-құлық көрінісі	Жағдай	Себебі	Қолданылған әдіс

Мысалы:
12.02 – Сабақта сөйлесті – Тапсырма қиын – Түсінбеген – Жеке түсіндіру жүргізілді.

Жүйелі тіркеу нақты себепті анықтауға көмектеседі.

8. Стресс деңгейін анықтау жедел тесті

Сабақ алдында қысқа сұрақтар:

• Мен бүгін мазасызбын

• Бақылау жұмысы мені қобалжытады

• Қателесуден қорқамын

Жауап: 1–5 балл шкаласы

Жоғары балл – эмоциялық қолдау қажет.

9. Қарым-қатынас дағдысын бағалау (топтық жұмыс кезінде)

Критерий	Жоғары	Орташа	Төмен
Тыңдай білу
Пікір айту
Жанжалсыз әрекет

Бұл кесте қалыптастырушы бағалаумен қатар диагностикалық қызмет атқарады.

Қорытынды практикалық ұстаным

• Диагностика сабақ үдерісіне кіріктірілген болуы тиіс

• Қысқа әрі нақты құралдар қолдану ұсынылады

• Нәтиже міндетті түрде талдануы қажет

• Алынған мәлімет түзету жұмысына негіз болуы тиіс

4.2 Бақылау және сауалнама үлгілері

Бақылау және сауалнама – оқу-тәрбие үдерісінде білім алушылардың танымдық белсенділігін, эмоциялық жағдайын, мінез-құлық ерекшелігін және әлеуметтік қатынасын анықтауға мүмкіндік беретін практикалық диагностикалық құралдар. Бұл құралдар жүйелі

29

• Эмоциялық күйді ескеру маңызды

Кәсіби күйзелістің алдын алу

Рефлексия өзін-өзі дамытуға ғана емес, кәсіби күйзелісті болдырмауға да ықпал етеді. Жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік, уақытты тиімді басқару, психологиялық демалыс ұйымдастыру маңызды.

Рефлексия және өзін-өзі дамыту педагогтің кәсіби жетілуінің негізгі тірегі болып табылады. Саналы талдау мен жүйелі жетілдіру арқылы педагог оқу-тәрбие үдерісінің сапасын арттырып, тұлғалық және кәсіби дамуын тұрақты жалғастыра алады.

3.5 Кәсіби күйзелістің алдын алу (эмоциялық жану синдромы)

Эмоциялық жану синдромы – ұзақ уақытқа созылған психологиялық жүктеме, тұрақты стресс және кәсіби қысым нәтижесінде пайда болатын эмоционалдық, психикалық және физикалық сарқылу күйі. Педагог қызметі үздіксіз қарым-қатынасқа, жоғары жауапкершілікке және эмоциялық қатысуға негізделгендіктен, кәсіби күйзеліс қаупі жоғары мамандықтардың қатарына жатады. Сондықтан эмоциялық жанудың алдын алу – педагогтің психологиялық құзыреттілігінің маңызды бөлігі.

Эмоциялық жану синдромы үш негізгі белгі арқылы көрінеді: эмоциялық сарқылу, тұлғалық суыну (дистанциялану) және кәсіби тиімділіктің төмендеуі. Эмоциялық сарқылу кезінде педагог өзін шаршаған, мотивациясы төмен, күш-қуаты азайған күйде сезінеді. Тұлғалық суыну – білім алушыларға немесе әріптестерге немқұрайдылық таныту. Кәсіби тиімділіктің төмендеуі – өз жұмысына қанағаттанбау, жетістік сезімінің азаюы.

Кәсіби күйзелістің себептері

Бірінші себеп – жоғары эмоционалдық жүктеме. Үздіксіз қарым-қатынас, қиын мінез-құлықпен жұмыс, ата-анамен байланыс педагогтің психологиялық ресурсын азайтады.

Екінші себеп – уақыт тапшылығы және құжаттық жүктеме. Тұрақты есеп беру, жоспарлау және ұйымдастыру жұмыстары қосымша стресс тудырады.

Үшінші себеп – бағалау мен әлеуметтік қысым. Қоғам тарапынан жоғары талап, нәтижеге бағытталған қысым кәсіби мазасыздықты арттырады.

Төртінші себеп – эмоцияны реттеу дағдыларының жеткіліксіздігі. Стресс жағдайында өзін-өзі басқару қабілеті әлсіз болған жағдайда жану синдромы жылдам дамуы мүмкін.

Алдын алу стратегиялары

1. Өзін-өзі тану және рефлексия

Күйзеліс белгілерін ерте анықтау маңызды. Шаршау, ашуланшақтық, мотивацияның төмендеуі байқалған жағдайда жұмыс қарқынын талдау қажет. Рефлексия арқылы себептер анықталып, түзету шаралары жоспарланады.

2. Уақытты тиімді басқару

Міндеттерді нақты жоспарлау, басымдықтарды анықтау, артық жүктемеден бас тарту күйзелісті азайтады. Жұмыс пен жеке өмір арасындағы шекараны сақтау психологиялық тепе-теңдікті қамтамасыз етеді.

3. Эмоциялық реттеу дағдылары

Тыныс алу жаттығулары, қысқа демалыс, физикалық белсенділік, медитация сияқты әдістер эмоциялық жүктемені төмендетеді. Сабақ арасындағы қысқа сергіту сәттері де пайдалы.

4. Әлеуметтік қолдау

Әріптестермен тәжірибе алмасу, кәсіби қауымдастыққа қатысу, пікірлесу жану синдромының алдын алады. Қиын жағдайды жалғыз еңсеру емес, бірлесіп талқылау тиімді.

5. Кәсіби дамуға ынталану

Жаңа әдістерді меңгеру, шығармашылық жобаларға қатысу кәсіби қызығушылықты сақтауға ықпал етеді. Өзін-өзі дамыту мотивацияны арттырады.

26

қолданылған әдістердің тиімділігін анықтауға және келесі қадамдарды жоспарлауға мүмкіндік береді.

Педагогикалық рефлексия бірнеше деңгейде жүзеге асады: жеке, әдістемелік және тұлғалық.

1. Жеке кәсіби рефлексия

Жеке кәсіби рефлексия – педагогтің өзінің сабақ жүргізу стилін, қарым-қатынас тәсілін және шешім қабылдау ерекшелігін талдауы. Сабақтан кейін «Мақсатқа қол жеткізілді ме?», «Қай әдіс тиімді болды?», «Қандай қиындық туындады?» деген сұрақтарға жауап беру кәсіби талдаудың негізін құрайды.

Бұл үрдіс педагогтің кәсіби шеберлігін арттыруға ықпал етеді. Рефлексиясыз тәжірибе автоматты сипат алып, даму тоқтауы мүмкін.

2. Әдістемелік рефлексия

Әдістемелік рефлексия – қолданылған технологиялар мен тәсілдердің нәтижелілігін бағалау. Мысалы, топтық жұмыстың сыныптағы белсенділікке әсерін талдау немесе сараланған тапсырмалардың тиімділігін анықтау. Бұл деңгейде педагог оқу мазмұнын бейімдеу қажеттілігін айқындайды.

Әдістемелік рефлексия жүйелі мониторингпен байланысты болуы тиіс. Қалыптастырушы бағалау нәтижелері, кері байланыс, білім алушылардың жетістіктері талданады.

3. Тұлғалық рефлексия

Тұлғалық рефлексия педагогтің өзінің эмоциялық жағдайын, қарым-қатынас стилін және кәсіби құндылықтарын саралауын білдіреді. Қиын жағдайларда эмоцияны қалай басқарғаны, жанжал кезінде қандай шешім қабылдағаны талданады. Бұл деңгей кәсіби күйзелістің алдын алуға көмектеседі.

Өзін-өзі дамыту ұғымы

Өзін-өзі дамыту – тұлғаның кәсіби және жеке әлеуетін жүйелі түрде жетілдіру процесі. Педагог үшін бұл үздіксіз білім алу, жаңа технологияларды меңгеру, кәсіби тәжірибені жетілдірумен байланысты.

Өзін-өзі дамыту келесі бағыттарда жүзеге асады:

• Кәсіби білімді жаңарту (семинар, курс, тәжірибе алмасу)

• Психологиялық құзыреттілікті арттыру

• Цифрлық сауаттылықты жетілдіру

• Коммуникативтік дағдыларды дамыту

Өзін-өзі дамыту саналы мақсат қоюдан басталады. Мысалы, жаңа оқу жылына дейін сараланған оқыту әдістерін жетілдіру немесе эмоционалдық интеллектті дамыту бойынша тренингке қатысу нақты мақсат ретінде белгіленуі мүмкін.

Рефлексия мен өзін-өзі дамытудың технологиялары

1. Кәсіби күнделік жүргізу

Сабақ нәтижесін қысқаша жазып отыру педагогтің тәжірибесін жүйелеуге көмектеседі.

2. SWOT-талдау

Өзінің күшті және әлсіз жақтарын, мүмкіндіктер мен қауіптерді анықтау кәсіби өсу бағытын нақтылайды.

3. Кері байланыс алу

Әріптестерден, әкімшіліктен немесе білім алушылардан алынған сындарлы пікір кәсіби жетілуге ықпал етеді.

4. Lesson Study немесе коучинг

Бірлескен талдау мен тәжірибе алмасу рефлексия мәдениетін қалыптастырады.

Әдістемелік талаптар

• Рефлексия жүйелі және үздіксіз жүргізілуі тиіс

• Талдау нақты фактілерге сүйенуі қажет

• Өзін-өзі дамыту жоспары нақты әрі өлшенетін болуы тиіс

25

түрде қолданылған жағдайда педагог нақты дерекке сүйеніп, түзету және қолдау жұмыстарын жоспарлай алады.

Төменде сабақта тікелей қолдануға болатын нақты үлгілер ұсынылады.

I. Бақылау үлгілері

1. Сабақтағы танымдық белсенділікті бақылау парағы

Күні	Білім алушы	Зейін тұрақтылығы	Тапсырманы орындау қарқыны	Белсенділік	Қорытынды
		Ж / О / Т	Ж / О / Т	Ж / О / Т

Белгілеу:
Ж – жоғары
О – орташа
Т – төмен

Бұл кесте 2–3 апта бойы толтырылған жағдайда динамика анықталады.

2. Қарым-қатынас мәдениетін бақылау картасы

Критерий	Иә	Кейде	Жоқ	Ескертпе
Өз ойын анық жеткізеді
Өзгені тыңдай біледі
Жанжалсыз әрекет етеді
Топтық жұмысқа белсенді

Бұл карта топтық жұмыс кезінде толтырылады.

3. Қиын мінез-құлықты тіркеу парағы

Күні	Мінез-құлық көрінісі	Жағдай	Мүмкін себеп	Қолданылған әдіс	Нәтиже

Бұл парақ жүйелі қолданылған жағдайда мінез-құлықтың қайталану жиілігі анықталады.

4. Эмоциялық жағдайды бақылау кестесі (апталық)

Апта	Көңіл күйі тұрақты	Қобалжу байқалды	Тұйықталу	Агрессия	Қорытынды

Бұл кесте сыныптағы жалпы психологиялық ахуалды бағалауға мүмкіндік береді.

II. Сауалнама үлгілері

1. Оқу мотивациясын анықтау сауалнамасы

Жауап нұсқалары:
3 – келісемін
2 – кейде
1 – келіспеймін

1. Мен сабаққа қызығушылықпен қатысамын.

2. Тапсырмаларды орындау маған ұнайды.

3. Бұл пән болашақта маған қажет.

4. Сабақта өз пікірімді айта аламын.

5. Қателесуден қорықпаймын.

Бағалау:
12–15 балл – жоғары мотивация
8–11 балл – орташа
5–7 балл – төмен

2. Стресс деңгейін анықтау қысқа сауалнама

1–5 балл шкаласы (1 – мүлдем емес, 5 – өте қатты)

• Сабақ алдында қобалжимын

• Қателесуден қорқамын

• Бақылау жұмысы мені мазасыздандырады

• Сабақта өзімді еркін сезінемін (кері шкала)

30

20 баллдан жоғары – жоғары стресс деңгейі

3. Сыныптағы психологиялық ахуалды бағалау сауалнамасы

✔ Иә
✔ Кейде
✔ Жоқ

1. Сыныпта өзімді қауіпсіз сезінемін

2. Менің пікірімді құрметтейді

3. Сыныпта жанжал жиі болады

4. Бір-бірімізге көмектесеміз

Нәтиже бойынша тәрбие жұмысы жоспарланады.

4. Өзін-өзі бағалау сауалнамасы

Сұрақ	Иә	Жартылай	Жоқ
Мен бүгін белсенді болдым
Тапсырманы түсіндім
Қиындық болды
Келесі сабақта жақсырақ қатысамын

Бұл құрал рефлексия мен тұлғалық жауапкершілікті дамытады.

5. Қарым-қатынас стилін анықтау сауалнамасы

1. Топта пікір айтудан қашамын

2. Жанжал кезінде дауысымды көтеремін

3. Өзгені тыңдауға тырысамын

4. Келіспесем де құрмет сақтаймын

Жоғары оң жауап – коммуникативтік дағдының дамығанын көрсетеді.

Әдістемелік талаптар

• Бақылау жүйелі жүргізілуі тиіс

• Сауалнама анонимді болуы ұсынылады

• Нәтиже міндетті түрде талдануы қажет

• Мәліметтер құпия сақталуы тиіс

• Нәтиже түзету және қолдау жұмысына негіз болуы тиіс

Бақылау мен сауалнама құралдарын жүйелі қолдану педагогке оқу-тәрбие үдерісін ғылыми негізде ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Нақты деректерге сүйене отырып қабылданған шешім білім алушылардың психологиялық жай-күйін жақсартуға және тұлғалық дамуын тиімді қолдауға жағдай жасайды.

4.3 Тренинг және жаттығу бағдарламалары

Психологиялық тренинг – білім алушылардың тұлғалық, коммуникативтік, эмоциялық және әлеуметтік дағдыларын дамытуға бағытталған арнайы ұйымдастырылған жаттығулар жүйесі. Тренинг сабақтың құрылымына кіріктірілуі немесе жеке тәрбие сағаты форматында өткізілуі мүмкін. Тренингтің басты мақсаты – тәжірибе арқылы дағды қалыптастыру.

Төменде оқу-тәрбие үдерісінде қолдануға болатын нақты тренинг бағдарламалары ұсынылады.

I. «Қауіпсіз орта» тренингі

Мақсаты:

Сыныпта сенімді қарым-қатынас пен өзара құрмет қалыптастыру.

Ұзақтығы: 30–40 минут

1-жаттығу: «Біз қандай сынып болғымыз келеді?»

31

Бұл технологияның негізі – белсенді тыңдау және өзара түсіністікке келу. Педагог әр тараптың пікірін тыңдап, нақтылау сұрақтарын қояды. «Сен не сезіндің?», «Бұл жағдай саған қалай әсер етті?» деген сұрақтар эмоцияны ашық айтуға мүмкіндік береді.

Диалог барысында келесі қағидалар сақталады:

• тұлғаны емес, әрекетті талқылау;

• айыптау емес, түсіну;

• ортақ шешім іздеу.

4. Медиация технологиясы

Медиация – бейтарап үшінші тұлғаның (педагог немесе психолог) қатысуымен қақтығысты келіссөз арқылы шешу әдісі. Медиация кезеңдері:

1. Екі тарапты тыңдау

2. Мәселені нақтылау

3. Ортақ мүддені анықтау

4. Шешім нұсқаларын ұсыну

5. Келісімге келу

Мысалы, топтық жұмыс кезінде міндет бөлінісіне байланысты дау туындаса, медиация арқылы әрқайсысының рөлін қайта қарастыру тиімді.

5. Превентивтік (алдын алу) технологиялар

Қақтығысты басқарудың тиімді жолы – оның алдын алу.

Алдын алу шаралары:

• сынып ережелерін бірлесіп құру;

• толеранттылық мәдениетін қалыптастыру;

• топтық ынтымақтастық жаттығулары;

• эмпатияны дамыту тренингтері.

Мысалы, оқу жылы басында «Сынып келісімі» құжатын бірлесіп қабылдау қақтығыстың алдын алады.

6. Қалпына келтіру технологиясы

Қақтығыстан кейін тараптардың қарым-қатынасын қалпына келтіру маңызды. Кешірім сұрау, зиянды өтеу, ортақ әрекет ұйымдастыру – сенімді қайта орнатуға көмектеседі.

Мысалы, жанжалдан кейін бірлескен шығармашылық тапсырма орындау ұжымдық бірлікті нығайтады.

Әдістемелік талаптар

• Бейтарап және әділ позиция сақтау

• Эмоцияға емес, фактіге сүйену

• Қысым немесе қорқыту әдісін қолданбау

• Қақтығысты жария түрде емес, қажет жағдайда жеке талқылау

• Психологпен бірлескен жұмыс жүргізу

Қазіргі цифрлық ортадағы қақтығыстар

Онлайн ортада кибербуллинг, әлеуметтік желідегі келіспеушілік, жалған ақпарат тарату сияқты мәселелер жиі кездеседі. Сондықтан цифрлық коммуникация мәдениетін қалыптастыру, онлайн жанжалды реттеу алгоритмін үйрету маңызды.

Қақтығыстар – әлеуметтік дамудың табиғи бөлігі. Дұрыс басқарылған қақтығыс тұлғаның әлеуметтік дағдысын жетілдіреді, өзара түсіністікті арттырады және ұжымдағы психологиялық ахуалды жақсартады. Педагогтің міндеті – қақтығысты жазалау арқылы емес, конструктивті технологиялар арқылы реттеу.

3.4 Рефлексия және өзін-өзі дамыту

Рефлексия – тұлғаның өз әрекетін, ойлау тәсілін, эмоционалдық күйін саналы түрде талдау және бағалау қабілеті. Педагог қызметінде рефлексия кәсіби дамудың негізгі психологиялық механизмі болып табылады. Ол жүргізілген сабақтың нәтижесін саралауға,
24

Педагогикалық қарым-қатынаста вербалды және вербалды емес құралдар бірдей маңызды. Дауыс ырғағы, ым-ишара, көзқарас, дене қалпы ақпаратты жеткізудің қосымша арналары болып саналады. Позитивті вербалды емес сигналдар сенімділік туғызады.

Жанжал жағдайында педагогикалық қарым-қатынас мәдениеті ерекше мәнге ие. Қақтығысты эмоцияға берілмей, талдау арқылы шешу, екі тараптың пікірін тыңдау, ортақ шешімге келу – кәсіби шеберліктің көрсеткіші. Қысым немесе жазалау емес, диалог тәсілі басшылыққа алынады.

Қазіргі цифрлық ортада педагогикалық қарым-қатынас онлайн форматта да жүзеге асады. Сондықтан цифрлық коммуникация мәдениеті, онлайн этика нормалары және жауапкершілік қағидалары сақталуы тиіс. Онлайн кері байланыс та әдепті әрі конструктивті болуы қажет.

Педагогикалық қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру үшін сабақ барысында диалогтік оқыту, топтық жұмыс, пікірталас, рефлексия әдістері жүйелі қолданылуы ұсынылады. Қарым-қатынас ережелерін бірлесіп анықтау сыныптағы өзара түсіністікті нығайтады.

Педагогтің кәсіби тұлғалық қасиеттері мен қарым-қатынас мәдениеті өзара тығыз байланысты. Сенімді, әділ және эмоционалдық тұрғыдан тұрақты педагог оқу үдерісінде қолайлы психологиялық орта қалыптастырады. Мұндай ортада білім алушылардың белсенділігі артып, тұлғалық дамуы қамтамасыз етіледі.

3.3 Қақтығыстарды басқару технологиялары

Қақтығыс – екі немесе одан да көп тараптың мүдделері, көзқарастары, құндылықтары немесе мақсаттары сәйкес келмеген жағдайда туындайтын әлеуметтік-психологиялық құбылыс. Білім беру үдерісінде қақтығыс білім алушылар арасында, педагог пен білім алушы арасында, кейде педагог пен ата-ана арасында да орын алуы мүмкін. Қақтығысты болдырмау емес, оны басқара білу – педагогтің кәсіби психологиялық құзыреттілігінің маңызды көрсеткіші.

Қақтығысты басқару технологиялары ғылыми негізделген кезеңдік әрекеттер жүйесіне сүйенуі тиіс. Эмоциялық реакция емес, талдау мен реттеу қағидасы басшылыққа алынады.

1. Қақтығысты диагностикалау технологиясы

Қақтығыс туындаған жағдайда ең алдымен оның себебі мен сипатын анықтау қажет. Қақтығыстардың негізгі түрлері:

• тұлғааралық (екі білім алушы арасында);

• рөлдік (міндеттер мен жауапкершілікке байланысты);

• құндылықтық (көзқарас айырмашылығы);

• эмоционалдық (реніш, қызғаныш, ашу).

Диагностикалау барысында келесі сұрақтарға жауап ізделеді:
– Қақтығыс неден басталды?
– Қандай эмоциялар басым?
– Қай тараптың қажеттілігі қанағаттандырылмай отыр?

Бұл кезеңде педагог бейтарап позиция ұстануы тиіс.

2. Эмоцияны реттеу технологиясы

Қақтығыс жағдайында тараптардың эмоциялық күйі жоғары болады. Сондықтан бірінші кезекте эмоциялық шиеленісті төмендету қажет.

Қолданылатын тәсілдер:

• қысқа үзіліс жасау;

• тыныс алу жаттығулары;

• жеке әңгімелесу;

• дауыс ырғағын төмендету.

Мысалы, екі білім алушы арасында дау туындаған жағдайда оларды уақытша бөліп, жеке сөйлесу эмоциялық фонды тұрақтандыруға мүмкіндік береді.

3. «Диалог арқылы шешу» технологиясы

23

Білім алушылар топта 5 ереже жазады.
Мысалы:
– Бір-бірімізді тыңдаймыз
– Мазақтамаймыз
– Қателесуге қорықпаймыз

Нәтижесінде «Сынып келісімі» құрылады.

2-жаттығу: «Жылы сөз»

Әр білім алушы көршісіне жағымды бір қасиетін айтады.
Мақсаты – позитивті атмосфера қалыптастыру.

II. Эмоциялық интеллектті дамыту тренингі

Мақсаты:

Эмоцияны тану және басқару дағдысын қалыптастыру.

1-жаттығу: «Эмоцияны таны»

Карточкада эмоция атауы жазылады (қуаныш, қорқыныш, ашу, таңдану).
Білім алушы оны қимылмен көрсетеді, топ табады.

2-жаттығу: «Қиын жағдайды шешу»

Жағдаят ұсынылады:
«Бақылау жұмысынан төмен баға алдың».

Тапсырма:
– Қандай эмоция пайда болады?
– Оны қалай басқаруға болады?

III. Қақтығысты шешу тренингі

Мақсаты:

Жанжал жағдайында конструктивті әрекет ету дағдысын дамыту.

1-жаттығу: «Мен-хабарлама»

Мысал:
«Сен үнемі сөйлейсің» емес,
«Мен тапсырма орындағанда сөйлескенде назарым бөлінеді» деп айту.

2-жаттығу: Рөлдік ойын

Жағдаят:
Екі оқушы топтық жұмыста келісе алмады.

Тапсырма:
Келісімге келу жолын табу.

IV. Стресті төмендету жаттығулары

1. Тыныс алу техникасы

4 секунд дем алу
4 секунд ұстап тұру
4 секунд дем шығару

5 рет қайталау.

2. «Бір минуттық тыныштық»

Көзді жұмып, жағымды бейнені елестету.

3. Сергіту жаттығулары

Қысқа физикалық белсенділік күйзелісті азайтады.

V. Коммуникативтік дағды тренингі

1-жаттығу: «Белсенді тыңдау»

Бір білім алушы 1 минут әңгімелейді, екіншісі тек тыңдайды.
Содан кейін естігенін қайталайды.

2-жаттығу: «Ортақ шешім»

Топқа тапсырма беріледі:
«Шектеулі ресурспен мектеп мерекесін ұйымдастыру».

Мақсат – келісімге келу.

32

VI. Өзін-өзі бағалау және рефлексия жаттығулары

1. «Жетістік баспалдағы»

Білім алушы бүгінгі жетістігін 1–5 аралығында белгілейді.

2. «Бүгін мен...» сөйлемін аяқтау

– Бүгін мен үйрендім...
– Маған қиын болды...
– Мен келесіде...

Тренинг өткізу әдістемелік талаптары

• Жас ерекшелігін ескеру

• Қауіпсіз психологиялық орта қалыптастыру

• Әр қатысушының белсенділігін қамтамасыз ету

• Қорытынды рефлексия жүргізу

• Тренинг нәтижесін талдау

Тренинг нәтижесін бағалау кестесі

Критерий	Жоғары	Орташа	Төмен
Белсенділік
Қарым-қатынас мәдениеті
Эмоцияны басқару
Топтық жұмысқа қатысу

Тренинг және жаттығу бағдарламалары жүйелі түрде қолданылған жағдайда білім алушылардың эмоциялық тұрақтылығы, қарым-қатынас мәдениеті және тұлғалық дамуы нығаяды. Практикалық әрекет арқылы қалыптасқан дағды тұрақты әрі нәтижелі болады.

4.4 Кейстік тапсырмалар

Кейс-тапсырма – нақты өмірлік немесе оқу жағдаяты негізінде талдау, шешім қабылдау және әрекет алгоритмін құрастыруға бағытталған практикалық әдіс. Кейстік технология білім алушылардың сыни ойлауын, эмоциялық интеллектін, коммуникативтік және шешім қабылдау дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Психологиялық-педагогикалық бағыттағы кейстер оқу-тәрбие үдерісінде кездесетін шынайы жағдайларды модельдеуге негізделеді.

Кейсті ұйымдастыру кезеңдері:

1. Жағдаятты таныстыру

2. Мәселені анықтау

3. Себебін талдау

4. Шешім ұсыну

5. Қорытынды шығару

Төменде сабақта қолдануға болатын нақты кейстік тапсырмалар ұсынылады.

КЕЙС 1. «Сабақтағы немқұрайдылық»

Жағдаят:

7-сынып оқушысы сабақта жиі алаңдайды, тапсырманы орындамайды, сұраққа жауап беруден қашады.

Тапсырма:

1. Мінез-құлықтың мүмкін себептерін анықтаңыз.

2. Педагог қандай диагностикалық әдіс қолдана алады?

3. Қандай түзету әрекетін жоспарлауға болады?

4. Ата-анамен жұмыс формасын ұсыныңыз.

Мақсаты:

Мотивацияның төмендеу себептерін талдау және қолдау стратегиясын құру.

33

III БӨЛІМ. ПЕДАГОГ ҚЫЗМЕТІНДЕГІ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰЗЫРЕТТІЛІК

3.1 Педагогтің кәсіби тұлғалық қасиеттері

Педагогтің кәсіби тұлғалық қасиеттері – оқу-тәрбие үдерісінің сапасын айқындайтын, білім алушының тұлғалық дамуына тікелей ықпал ететін ішкі психологиялық сипаттар жүйесі. Педагогтің кәсіби құзыреттілігі тек пәндік біліммен шектелмейді, ол тұлғалық кемелдікпен, эмоциялық тұрақтылықпен және әлеуметтік жауапкершілікпен тығыз байланысты.

Педагог қызметінің психологиялық негізінде ең алдымен гуманистік бағыттылық жатады. Бұл қасиет әр білім алушыны жеке тұлға ретінде қабылдау, оның қадір-қасиетін құрметтеу және мүмкіндігін ашуға ұмтылумен сипатталады. Гуманистік ұстаным сақталған жағдайда педагогикалық ықпал жазалау емес, қолдау мен бағыттауға негізделеді.

Келесі маңызды қасиет – эмоциялық тұрақтылық. Педагог күнделікті әртүрлі мінез-құлық көріністерімен, түрлі психологиялық жағдайлармен бетпе-бет келеді. Қиын жағдайларда сабыр сақтап, кәсіби шешім қабылдай алу – психологиялық құзыреттіліктің көрсеткіші. Эмоциялық тұрақтылық сыныптағы психологиялық климатқа тікелей әсер етеді.

Эмпатия – педагогтің маңызды кәсіби сапаларының бірі. Білім алушының көңіл күйін түсіну, оның ішкі жағдайын сезіну, қиындықтарына бейжай қарамау сенімді қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік береді. Эмпатиясыз тұлғалық қолдау толық жүзеге аспайды.

Әділдік пен объективтілік те кәсіби тұлғалық қасиеттердің негізін құрайды. Бағалау кезінде жеке көзқарасқа емес, нақты критерийге сүйену білім алушылардың сенімін арттырады. Әділдік сақталмаған жағдайда мотивация төмендеуі мүмкін.

Рефлексия қабілеті – педагогтің өзін-өзі талдай алу, әрекетін бағалау және түзету дағдысы. Сабақ нәтижесін саралау, қолданылған әдістердің тиімділігін бағалау кәсіби дамуға ықпал етеді. Рефлексия үздіксіз жетілудің алғышарты болып табылады.

Сонымен қатар, коммуникативтік икемділік, шыдамдылық, ұйымдастырушылық қабілет, жауапкершілік сияқты қасиеттер педагогтің кәсіби бейнесін толықтырады. Бұл қасиеттер бір-бірімен өзара байланыста дамиды және тәжірибе барысында жетіледі.

Педагогтің кәсіби тұлғалық қасиеттерін дамыту мақсатында үздіксіз білім жетілдіру, тәжірибе алмасу, психологиялық тренингтерге қатысу ұсынылады. Кәсіби күйзелістің алдын алу, өзін-өзі реттеу дағдыларын қалыптастыру да маңызды бағыттардың бірі болып табылады.

3.2 Педагогикалық қарым-қатынас мәдениеті

Педагогикалық қарым-қатынас мәдениеті – педагог пен білім алушы арасындағы өзара әрекеттестіктің психологиялық тұрғыдан сауатты, этикалық және нәтижелі ұйымдастырылуы. Қарым-қатынас сапасы оқу үдерісінің тиімділігіне, мотивация деңгейіне және сыныптағы психологиялық ахуалға тікелей әсер етеді.

Педагогикалық қарым-қатынастың негізінде құрмет пен сенім қағидасы жатады. Білім алушы өзін бағаланған, қабылданған тұлға ретінде сезінген жағдайда ғана белсенді әрекет етеді. Қарым-қатынаста дөрекілік немесе менсінбеушілік болмауы тиіс.

Қарым-қатынас мәдениетінің маңызды компоненті – белсенді тыңдау. Білім алушының пікірін бөлмей тыңдау, нақтылау сұрақтарын қою, кері байланыс беру өзара түсіністікті нығайтады. Тыңдай білу – тиімді диалогтың негізі.

Сөз мәдениеті педагогикалық қарым-қатынастың негізгі құралы болып табылады. Нақты, түсінікті, эмоционалды тепе-тең сөйлеу сыныптағы атмосфераны қалыптастырады. Сындарлы пікір айту, тұлғаны емес, әрекетті бағалау – кәсіби талаптардың бірі.

22

динамикасына назар аударуға мүмкіндік береді. Үшіншіден, сараланған тапсырмалар ұсыну. Әр білім алушы өз мүмкіндігіне сай әрекет етуі тиіс.

Психологиялық қауіпсіз ортада білім алушының пікір білдіру еркіндігі қамтамасыз етіледі. Пікірталас кезінде тұлға емес, идея талқыланады. Бұл қағида өзара сыйластықты нығайтады. Мысалы, әдебиет сабағында кейіпкер әрекетіне қатысты түрлі көзқарасты құрметпен талдау тұлғаның сыни ойлауын дамытады.

Қазіргі цифрлық ортада психологиялық қауіпсіздік мәселесі кеңейе түсуде. Онлайн қарым-қатынас кезінде кибербуллинг, әлеуметтік қысым сияқты факторлар туындауы мүмкін. Сондықтан цифрлық этика және қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру білім беру ортасының ажырамас бөлігі болуы тиіс. Онлайн пікір білдіру мәдениеті мен жауапкершілікті түсіндіру маңызды.

Психологиялық қауіпсіз білім беру ортасын қалыптастыруда педагогтің кәсіби ұстанымы ерекше мәнге ие. Сабақта әділдік сақтау, эмоцияны бақылау, сындарлы кері байланыс беру, әр білім алушыны құрметтеу – негізгі талаптар. Сонымен қатар ата-анамен серіктестік орнату және қажет болған жағдайда психологпен бірлескен жұмыс ұйымдастыру да тиімді нәтижеге ықпал етеді.

Психологиялық қауіпсіз орта тұлғаның танымдық белсенділігін арттырады, шығармашылық қабілетін дамытады және әлеуметтік бейімделуін қамтамасыз етеді. Мұндай жағдайда білім алушы өзін ұжымның толыққанды мүшесі ретінде сезінеді және оқу әрекетіне саналы түрде қатысады.

21

КЕЙС 2. «Қақтығыс жағдайы»

Жағдаят:

Екі білім алушы топтық жұмыс кезінде бір-бірін кінәлап, дауыс көтеріп, жұмыс тоқтап қалды.

Тапсырма:

1. Қақтығыстың түрін анықтаңыз.

2. Қандай басқару технологиясын қолданар едіңіз?

3. Диалог алгоритмін құрастырыңыз.

4. Қалпына келтіру әрекетін ұсыныңыз.

Мақсаты:

Жанжалды конструктивті шешу дағдысын дамыту.

КЕЙС 3. «Бақылау алдындағы стресс»

Жағдаят:

Бақылау жұмысы алдында бірнеше білім алушы қатты қобалжып, өзін сенімсіз сезінуде.

Тапсырма:

1. Стрестің белгілерін атаңыз.

2. Сабақ алдында қандай жаттығу ұйымдастыруға болады?

3. Бағалау тәсілін қалай өзгертуге болады?

4. Ұзақ мерзімді қолдау жоспарын құрастырыңыз.

Мақсаты:

Стресті басқару технологияларын қолдану.

КЕЙС 4. «Инклюзивті ортадағы қиындық»

Жағдаят:

Ерекше білім беру қажеттілігі бар білім алушы топтық жұмысқа қатысудан бас тартады.

Тапсырма:

1. Психологиялық себептерін анықтаңыз.

2. Қандай қолдау көрсету қажет?

3. Топпен жұмыс формасын өзгерту жолдарын ұсыныңыз.

4. Сыныптағы толеранттылықты қалай арттыруға болады?

Мақсаты:

Инклюзивті қолдау алгоритмін құрастыру.

КЕЙС 5. «Сыныптағы буллинг»

Жағдаят:

Бір білім алушыны сыныптастар мазақ етеді, ол сабақта тұйықтала бастады.

Тапсырма:

1. Буллинг белгілерін анықтаңыз.

2. Педагогтің алғашқы әрекеті қандай болуы тиіс?

3. Сыныппен қандай тренинг өткізуге болады?

4. Ата-анамен жұмыс жоспарын жасаңыз.

Мақсаты:

Психологиялық қауіпсіз орта қалыптастыру жолдарын анықтау.

КЕЙС 6. «Педагогтің кәсіби күйзелісі»

Жағдаят:

Педагог өзін шаршаңқы сезінеді, сабаққа қызығушылығы төмендей бастады.

Тапсырма:

1. Эмоциялық жану белгілерін анықтаңыз.

2. Алдын алу стратегиясын ұсыныңыз.

3. Қандай рефлексия әдісін қолдануға болады?

4. Қолдау ресурстарын анықтаңыз.

Мақсаты:

Кәсіби күйзелісті талдау және алдын алу жолдарын белгілеу.

34

Кейстік талдау кестесі

Кезең	Сұрақ	Жауап
Мәселе	Негізгі проблема қандай?
Себеп	Неден туындады?
Шешім	Қандай әрекет тиімді?
Нәтиже	Күтілетін нәтиже

Әдістемелік талаптар

• Жағдаят нақты және шынайы болуы тиіс

• Талқылау барысында тұлға емес, әрекет бағаланады

• Әр топ өз шешімін дәлелдеуі қажет

• Қорытындыда педагог кәсіби тұжырым жасайды

Кейстік тапсырмалар білім алушылардың теориялық білімін практикамен ұштастырады. Нақты жағдаяттарды талдау арқылы тұлғалық, коммуникативтік және эмоциялық құзыреттілік дамиды.

4.5 Психологиялық-педагогикалық қолдау алгоритмі

Психологиялық-педагогикалық қолдау – білім алушының тұлғалық, танымдық және әлеуметтік дамуын қамтамасыз етуге бағытталған жүйелі, кезеңдік және мақсатты әрекеттер жиынтығы. Қолдау тек мәселе туындаған кезде ғана емес, алдын алу сипатында да ұйымдастырылуы тиіс. Төменде оқу-тәрбие үдерісінде қолдануға болатын нақты алгоритм ұсынылады.

I КЕЗЕҢ. Мәселені анықтау (диагностика)

1-қадам: Бастапқы бақылау

Сабақ барысында келесі белгілер тіркеледі:

• белсенділіктің төмендеуі

• тапсырманы орындамау

• эмоциялық тұрақсыздық

• қарым-қатынастан қашу

2-қадам: Диагностикалық құрал қолдану

Қолданылатын құралдар:

• қысқа сауалнама

• зейін немесе мотивация тесті

• социометрия

• жеке әңгімелесу

Диагностика парағы үлгісі

Көрсеткіш	Нәтиже	Қорытынды
Оқу мотивациясы
Эмоциялық жағдай
Қарым-қатынас
Танымдық белсенділік

II КЕЗЕҢ. Себепті талдау

3-қадам: Нақты мәселені анықтау

Мысалы:

• төмен мотивация

• стресс

35

1. Дене белсенділігін қолдау
   Қысқа сергіту жаттығулары, қозғалыс элементтері психологиялық кернеуді азайтады.

2. Позитивті кері байланыс беру
   Жетістікке назар аудару өзіндік сенімділікті арттырады және мазасыздықты төмендетеді.

Әдістемелік талаптар

• Стресс белгілерін уақытылы анықтау

• Жеке ерекшелікті ескере отырып қолдау көрсету

• Қалыптастырушы бағалау тәсілін қолдану

• Ата-анамен тұрақты байланыс орнату

• Психологпен бірлескен жұмыс ұйымдастыру

Қазіргі цифрлық ортадағы стресс

Ақпараттық жүктеме, әлеуметтік желідегі салыстыру, онлайн бағалау формалары да стресс тудыруы мүмкін. Сондықтан цифрлық гигиена мен экран уақытын реттеу дағдыларын қалыптастыру маңызды. Онлайн және офлайн әрекетті теңестіру эмоционалдық тұрақтылықты сақтауға көмектеседі.

Стресті басқару және эмоционалдық тұрақтылықты қалыптастыру оқу-тәрбие үдерісінің ажырамас бөлігі болып табылады. Жүйелі психологиялық қолдау арқылы білім алушылар қиындықтарды тиімді еңсеруге, өз эмоциясын басқаруға және тұлғалық дамуын тұрақты жалғастыруға мүмкіндік алады.

2.6 Психологиялық қауіпсіз білім беру ортасы

Психологиялық қауіпсіз білім беру ортасы – білім алушы өзін еркін сезінетін, қателесуден қорықпайтын, пікірін ашық білдіре алатын және құрмет пен қолдау жағдайында әрекет ететін әлеуметтік-педагогикалық кеңістік. Мұндай орта тұлғаның танымдық белсенділігін, эмоционалдық тұрақтылығын және әлеуметтік бейімделуін қамтамасыз етеді. Психологиялық қауіпсіздік оқу-тәрбие үдерісінің сапасын анықтайтын негізгі факторлардың бірі болып саналады.

Психологиялық қауіпсіз орта ең алдымен сенімге негізделген қарым-қатынас арқылы қалыптасады. Педагог пен білім алушы арасындағы өзара құрмет, ашық диалог, әділдік қағидалары тұлғаның ішкі еркіндігін қамтамасыз етеді. Егер білім алушы өз ойын білдіргені үшін сынға ұшыраймын деп қорықса, оның белсенділігі төмендейді. Сондықтан сабақ барысында әр пікірді қабылдау және конструктивті талдау әдістемелік талапқа жатады.

Психологиялық қауіпсіздіктің маңызды көрсеткіші – қателесуге деген оң көзқарас. Қате – дамудың табиғи бөлігі ретінде қарастырылуы тиіс. Жазалау немесе келемеждеу емес, түзету мен түсіндіру қағидасы басшылыққа алынады. Мысалы, есеп шығару барысында қате жіберген білім алушыға қателікті талдап, дұрыс шешімге жету жолын көрсету оның сенімділігін сақтайды.

Қауіпсіз орта қалыптастыруда эмоциялық қолдау шешуші рөл атқарады. Жағымды кері байланыс, жетістікті атап өту, қолжетімді талап қою білім алушының өзіндік бағасын нығайтады. Әсіресе бастауыш сынып кезеңінде мақтау мен қолдау психологиялық жайлылықты қамтамасыз етеді, ал жасөспірім кезеңінде құрмет пен сенім маңызды.

Психологиялық қауіпсіздік тек жеке қарым-қатынаспен шектелмейді, ол сынып ұжымындағы әлеуметтік климатқа да байланысты. Өзара құрмет ережелерін анықтау, буллингтің алдын алу, толеранттылық мәдениетін қалыптастыру – қауіпсіз ортаның негізгі шарттары. Топтық жұмыс барысында рөлдерді әділ бөлу және пікір алмасу мәдениетін қалыптастыру жанжалдардың алдын алады.

Оқу үдерісінде психологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін бірнеше әдістемелік талаптар сақталуы тиіс. Біріншіден, айқын әрі түсінікті ережелер орнату. Ережелер барлық білім алушыға ортақ және әділ болуы қажет. Екіншіден, қалыптастырушы бағалау жүйесін қолдану. Бұл тәсіл білім алушыны салыстыру емес, жеке даму

20

• Тұлғаны емес, әрекетті бағалау қағидасын сақтау

• Тұрақты мониторинг жүргізу

Қазіргі цифрлық ортадағы инклюзивті қолдау

Цифрлық технологиялар инклюзивті білім беруде қосымша мүмкіндік береді. Арнайы бағдарламалар, аудио және визуалды материалдар, онлайн қолдау платформалары білім алушының оқуына көмектеседі. Дегенмен экран уақытын реттеу және цифрлық қауіпсіздікті сақтау да назарда болуы тиіс.

Инклюзивті білім берудегі психологиялық қолдау – тең мүмкіндік қағидасын жүзеге асырудың негізгі шарты. Жүйелі ұйымдастырылған қолдау нәтижесінде әр білім алушы өз әлеуетін ашып, ұжымда толыққанды әрекет ете алады.

2.5 Стресті басқару және эмоционалдық тұрақтылық

Стресс – тұлғаның ішкі немесе сыртқы қысымға психофизиологиялық және эмоциялық жауап беруі. Оқу-тәрбие үдерісінде стресс оқу жүктемесі, бағалау жүйесі, әлеуметтік қарым-қатынас, ата-аналық талаптар немесе жеке сәтсіздік нәтижесінде туындауы мүмкін. Белгілі бір деңгейдегі қысқа мерзімді стресс әрекетке ынталандырушы фактор бола алады, алайда ұзаққа созылған немесе жиі қайталанатын күйзеліс тұлғаның эмоциялық тұрақтылығына, оқу мотивациясына және денсаулығына кері әсер етеді.

Эмоционалдық тұрақтылық – тұлғаның қиындықтар мен жағымсыз жағдайларға қарамастан өзін-өзі ұстай білуі, эмоцияларын реттей алуы және конструктивті шешім қабылдай алу қабілеті. Бұл қасиет тұлғалық жетілудің маңызды көрсеткіші болып саналады және оқу үдерісінде табысты әрекет етуге мүмкіндік береді.

Стрестің негізгі себептері

Бірінші себеп – оқу жүктемесінің шамадан тыс болуы. Күрделі тапсырмалар, бақылау жұмыстары, уақыт тапшылығы білім алушыда қобалжу тудыруы мүмкін.

Екінші себеп – бағалау жүйесіне байланысты қысым. Жоғары бағаға ұмтылу немесе сәтсіздікке ұшыраудан қорқу эмоциялық шиеленісті күшейтеді.

Үшінші себеп – әлеуметтік қатынастардағы қиындықтар. Құрдастармен жанжал, қабылданбау сезімі немесе буллинг психологиялық күйзеліске әкелуі мүмкін.

Төртінші себеп – жеке тұлғалық ерекшеліктер. Өзіндік бағалауы төмен немесе мазасыздық деңгейі жоғары білім алушылар стресс жағдайына жиі ұшырайды.

Стресті басқарудың психологиялық негіздері

Стресті басқару ең алдымен өз эмоциясын тану және қабылдаудан басталады. Білім алушы өзінің қобалжуын немесе ашуын түсінген жағдайда оны реттеу мүмкіндігі артады. Эмоцияны жоққа шығару емес, оны саналы түрде басқару маңызды.

Екінші негіз – өзін-өзі реттеу дағдысы. Терең тыныс алу жаттығулары, қысқа үзіліс жасау, назарды басқа әрекетке ауыстыру сияқты тәсілдер эмоциялық шиеленісті төмендетеді.

Үшінші негіз – когнитивтік қайта бағалау. Қиын жағдайды қауіп емес, тәжірибе ретінде қабылдау эмоционалдық тұрақтылықты арттырады. Мысалы, бақылау жұмысын «қателесуге болмайтын сынақ» емес, «білімді тексеру мүмкіндігі» ретінде қабылдау күйзелісті азайтады.

Эмоционалдық тұрақтылықты қалыптастыру жолдары

3. Қауіпсіз психологиялық орта қалыптастыру
   Сыныпта құрмет пен қолдау атмосферасын сақтау білім алушылардың еркін әрекет етуіне мүмкіндік береді. Жазалау емес, бағыттау қағидасы басшылыққа алынады.

4. Рефлексия ұйымдастыру
   Сабақ соңында сезімін талдау, қиындықты анықтау және шешу жолын қарастыру эмоционалдық сананы дамытады.

5. Уақытты басқару дағдыларын үйрету
   Жоспарлау, тапсырмаларды кезең-кезеңімен орындау күйзеліс деңгейін төмендетеді.

19

• жанжал

• әлеуметтік оқшаулану

Талдау сұрақтары

• Бұл мінез-құлық қашан басталды?

• Қандай жағдайда күшейеді?

• Қандай сыртқы факторлар әсер етуде?

III КЕЗЕҢ. Қолдау жоспарын құру

4-қадам: Жеке қолдау жоспары

Мәселе	Қолдау түрі	Әдіс	Мерзім	Күтілетін нәтиже

Мысалы:
Мотивация төмен – Сараланған тапсырма – Қалыптастырушы бағалау – 2 апта – Белсенділік артады

IV КЕЗЕҢ. Іске асыру

5-қадам: Педагогикалық әрекет

• тапсырманы жеңілдету немесе күрделендіру

• жеке кеңес

• тренинг ұйымдастыру

• топтық жұмыс формасын өзгерту

6-қадам: Психологиялық қолдау

• эмоциялық жаттығулар

• рефлексия

• стресс төмендету әдістері

V КЕЗЕҢ. Мониторинг және бағалау

7-қадам: Қайта диагностика

Алғашқы көрсеткішпен салыстыру жүргізіледі.

Көрсеткіш	Бастапқы	Қорытынды	Динамика

8-қадам: Қорытынды шешім

• Қолдау жалғасады

• Түзету енгізіледі

• Психологқа жолдау

Алгоритмнің қысқаша сызбасы

1. Бақылау

2. Диагностика

3. Талдау

4. Жоспар құру

5. Іске асыру

6. Мониторинг

7. Түзету

Практикалық мысал

Жағдай:

Білім алушы сабақта белсенді емес.

Алгоритм бойынша әрекет:

• Бақылау жүргізілді

• Мотивация сауалнамасы алынды

• Себебі – өзіне сенімсіздік

• Қолдау: шағын тапсырмалар беру

• 2 аптадан кейін белсенділік 30% артты

Әдістемелік талаптар

• Қолдау жүйелі болуы тиіс 36

• Жеке ерекшелік ескеріледі

• Құпиялылық сақталады

• Ата-анамен байланыс жүргізіледі

• Психологпен бірлескен әрекет қарастырылады

Психологиялық-педагогикалық қолдау алгоритмі оқу үдерісін ғылыми негізде ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Кезеңдік және жүйелі әрекет білім алушының тұлғалық дамуын тұрақты қолдауға жағдай жасайды.

4.6 Сабақ жоспарларындағы психологиялық элементтер

Сабақтағы психологиялық элементтер – білім алушылардың эмоциялық жай-күйін, мотивациясын, танымдық белсенділігін және әлеуметтік өзара әрекетін ескере отырып ұйымдастырылатын арнайы құрылымдық компоненттер. Психологиялық тұрғыдан сауатты құрылған сабақ білім сапасын ғана емес, тұлғалық дамуды да қамтамасыз етеді.

Сабақ жоспарына психологиялық элементтер жүйелі және мақсатты түрде енгізілуі тиіс.

I. Сабақ басындағы психологиялық дайындық

1. Көңіл күйді анықтау

Мақсаты: эмоционалдық фонды білу.
Әдіс: «Көңіл күй шкаласы» (смайлик, түстер, қысқа жауап).

Мысалы:
«Бүгінгі көңіл күйіңді бір сөзбен ата».

2. Ынталандыру және мотивациялық кіріспе

Психологиялық элемент: қызығушылық ояту.
Қысқа жағдаят, проблемалық сұрақ немесе өмірлік мысал ұсынылады.

Мысалы:
«Егер бұл ережені білмесек, не болады?»

II. Жаңа білімді меңгерудегі психологиялық қолдау

3. Зейінді шоғырландыру әдісі

• 1 минуттық тыныштық

• Қысқа миға шабуыл

• Көру/есту арнасын алмастыру

4. Сараланған тапсырмалар

Психологиялық негіз: жетістікке жету жағдайын жасау.

Деңгей	Тапсырма түрі
Жеңіл	Қолдау сұрақтары
Орташа	Негізгі тапсырма
Күрделі	Шығармашылық жұмыс

Бұл тәсіл өзіндік сенімділікті арттырады.

III. Қарым-қатынас элементтері

5. Топтық жұмыс психологиясы

• Рөлдерді бөлу

• Бірін-бірі тыңдау

• Ортақ шешім қабылдау

Бағалау критерийі:

Критерий	Иә	Жоқ
Тыңдай білу
Пікір айту

IV. Стресті азайту элементтері

6. Сергіту сәті 37

етеді. Қарым-қатынас мәдениеті дамыған білім алушы өз ойын еркін жеткізіп, өзгені түсіне алады және қоғамда тиімді әрекет етуге дайын тұлға ретінде қалыптасады.

2.4 Инклюзивті білім берудегі психологиялық қолдау

Инклюзивті білім беру – ерекше білім беру қажеттіліктері бар білім алушыларды жалпы білім беру ортасына кіріктіре отырып, тең мүмкіндіктер мен қолжетімді жағдай жасауға бағытталған үдеріс. Инклюзия тек физикалық қолжетімділікпен шектелмейді, ол ең алдымен психологиялық қолайлы орта қалыптастыруды талап етеді. Сондықтан инклюзивті білім берудегі психологиялық қолдау – тұлғаның әлеуетін ашуға және әлеуметтік бейімделуін қамтамасыз етуге бағытталған жүйелі жұмыс.

Инклюзивті ортада психологиялық қолдау бірнеше деңгейде жүзеге асырылады: жеке деңгейде, сынып деңгейінде және білім беру ұйымы деңгейінде.

1. Жеке деңгейдегі психологиялық қолдау

Ерекше білім беру қажеттіліктері бар білім алушылардың танымдық даму қарқыны, қабылдау ерекшелігі, эмоциялық тұрақтылығы өзгеше болуы мүмкін. Сондықтан жеке білім беру траекториясын анықтау маңызды. Диагностика нәтижесіне сүйене отырып, оқу тапсырмаларының көлемі мен күрделілігі бейімделеді.

Мысалы, зейін тұрақтылығы төмен білім алушыға қысқа әрі нақты тапсырмалар ұсынылады. Оқу материалын қабылдауда қиындықтары бар білім алушыға визуалды тірек сызбалар немесе қосымша түсіндіру беріледі. Психологиялық қолдау барысында тұлғаның күшті жақтарына сүйену әдістемелік тұрғыдан орынды.

2. Эмоциялық қолдау және өзіндік бағалауды қалыптастыру

Инклюзивті білім беру жағдайында ерекше қажеттілігі бар білім алушы өзін өзгелерден төмен сезінуі мүмкін. Сондықтан оң өзіндік бағалауды қалыптастыру – психологиялық қолдаудың басты бағыттарының бірі. Жетістікке жету жағдайын ұйымдастыру, шағын табыстарды атап өту, жағымды кері байланыс беру сенімділікті арттырады.

Мысалы, сөйлеуінде қиындықтары бар білім алушыға алдын ала дайындалуға уақыт беру және жауабын мадақтау оның белсенділігін күшейтеді. Бұл тәсіл тұлғаның эмоциялық тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

3. Сынып ұжымымен жұмыс

Инклюзивті орта тек жеке білім алушыны қолдаумен шектелмейді. Сыныптағы толеранттылық мәдениетін қалыптастыру маңызды. Өзара құрмет, түсіністік, эмпатия қағидаларын жүйелі түрде түсіндіру қажет. Тәрбие сағаттары, тренингтер, топтық жұмыс арқылы бір-бірін қолдау дағдылары дамытылады.

Мысалы, «Бәріміз әртүрліміз – бәріміз теңбіз» тақырыбындағы талқылау немесе рөлдік ойын білім алушылардың қабылдау мәдениетін арттырады. Бұл жанжалдардың алдын алуға ықпал етеді.

4. Әлеуметтік бейімделуді қолдау

Инклюзивті білім беру жағдайында ерекше білім беру қажеттілігі бар білім алушының әлеуметтік ортаға бейімделуі басты назарда болады. Топтық жұмысқа тарту, бірлескен жобалар ұйымдастыру, жауапкершілік жүктеу – әлеуметтік белсенділікті арттырады.

Мысалы, сыныптық жобада ерекше білім алушыға қолжетімді рөл беру оның өзін ұжымның толық мүшесі ретінде сезінуіне мүмкіндік береді.

5. Педагогикалық ұжыммен және ата-анамен серіктестік

Психологиялық қолдау кешенді сипатта болуы тиіс. Педагог, психолог, логопед және ата-ана арасындағы бірлескен әрекет нәтижелі жұмысқа негіз болады. Ата-анамен тұрақты байланыс орнату, кеңес беру, үй жағдайында қолдау тәсілдерін ұсыну маңызды.

Әдістемелік талаптар

• Білім алушының жеке ерекшелігін құрметтеу

• Сараланған және бейімделген тапсырмалар қолдану

Қауіпсіз және қолдаушы психологиялық орта қалыптастыру

18

тиімді коммуникацияның негізі. Мысалы, топтық жұмыс кезінде серіктесінің ойын толық тыңдап, кейін өз ұсынысын білдіру – белсенді тыңдау дағдысының белгісі.

Үшінші компонент – эмпатиялық қарым-қатынас. Бұл өзгенің сезімін түсіну және соған сәйкес әрекет ету қабілеті. Жанжал кезінде қарсы тараптың көзқарасын түсінуге ұмтылу – эмпатиялық коммуникацияның үлгісі.

Төртінші компонент – жанжалды шешу дағдысы. Әлеуметтік ортада пікір қайшылығы жиі кездеседі. Қарсы пікірді құрметтеу, келісімге келу жолдарын іздеу, агрессиясыз диалог жүргізу – тұлғаның коммуникативтік жетілуінің көрсеткіші.

Коммуникативтік дағдыларды қалыптастырудың психологиялық негіздері

Коммуникативтік дағдылар тұлғаның өзіндік бағалауы, эмоциялық интеллекті және әлеуметтік тәжірибесімен тығыз байланысты. Өзіндік сенімділігі төмен білім алушы пікір білдіруден қашуы мүмкін. Сондықтан психологиялық қауіпсіз орта қалыптастыру – негізгі талаптардың бірі.

Әлеуметтік белсенділік қарым-қатынас барысында қалыптасады. Білім алушы өз пікірінің бағаланатынын сезінген жағдайда ғана ашық сөйлейді. Құрмет пен сенім атмосферасы коммуникативтік белсенділікті арттырады.

Қалыптастыру жолдары

1. Диалогтік оқыту

Сабақ барысында сұрақ-жауап, пікір алмасу, талқылау ұйымдастыру коммуникативтік белсенділікті арттырады. Ашық сұрақтар қою, дәлелді жауап талап ету сөйлеу мәдениетін дамытады. Мысалы, әдебиет сабағында кейіпкер әрекетіне қатысты түрлі көзқарасты талқылау тиімді нәтиже береді.

2. Топтық және жұптық жұмыс

Топтық тапсырмалар білім алушыларды бірлескен әрекетке тартады. Рөлдерді бөлу (спикер, хатшы, бақылаушы) әрқайсысының жауапкершілігін арттырады. Бұл тәсіл қарым-қатынас дағдысын жүйелі қалыптастыруға мүмкіндік береді.

3. Рөлдік ойындар

Рөлдік жағдаяттар арқылы жанжалды шешу, келіссөз жүргізу, пікір қорғау дағдылары дамиды. Мысалы, «келіссөз», «пікірталас», «сот процесі» үлгісіндегі ойындар коммуникативтік құзыреттілікті арттырады.

4. Рефлексия ұйымдастыру

Сабақ соңында «Мен бүгін не үйрендім?», «Қандай пікір мен үшін маңызды болды?» сияқты сұрақтар арқылы өзіндік талдау жүргізу коммуникативтік сананы қалыптастырады.

5. Қалыптастырушы бағалау

Кері байланыс беру мәдениетін қалыптастыру маңызды. «Сенің ойың қызықты, бірақ дәлелді нақтылай түссең» сияқты сындарлы пікір коммуникативтік дамуға ықпал етеді.

Әдістемелік талаптар

• Қарым-қатынас ережелерін алдын ала анықтау

• Тұлғаны емес, пікірді талқылау қағидасын сақтау

• Әр білім алушының қатысу мүмкіндігін қамтамасыз ету

• Қауіпсіз психологиялық орта қалыптастыру

• Сараланған қатысу формаларын ұсыну (ауызша, жазбаша, онлайн формат)

Қазіргі цифрлық ортадағы коммуникативтік дағдылар

Онлайн қарым-қатынас формалары білім алушылардың коммуникация стилін өзгертуде. Сондықтан цифрлық этика, онлайн пікір алмасу мәдениеті, киберқауіпсіздік мәселелері назарда болуы тиіс. Онлайн форумдар мен чаттарда пікір білдіру де коммуникативтік тәжірибенің бір бөлігі ретінде қарастырылады.

Коммуникативтік дағдыларды жүйелі қалыптастыру тұлғаның әлеуметтік жетілуіне, оқу мотивациясының артуына және ұжымдағы психологиялық ахуалдың жақсаруына ықпал

17

Қысқа қозғалыс немесе тыныс алу жаттығуы.
Бұл зейіннің қайта қалпына келуіне көмектеседі.

7. Қателікке оң көзқарас

Қате талдау кезінде:
«Қай жерде шатастық?»
«Қалай дұрыстауға болады?»

Тұлғаны емес, әрекетті бағалау қағидасы сақталады.

V. Сабақ соңындағы рефлексия

8. Өзін-өзі бағалау

Сұрақ	Иә	Жартылай	Жоқ
Мен тапсырманы түсіндім
Белсенді қатыстым

9. «Бүгін мен...» әдісі

• Бүгін мен үйрендім…

• Маған қиын болды…

• Мен келесіде…

VI. Сабақ жоспарының психологиялық құрылым үлгісі

Сабақ кезеңі	Психологиялық элемент	Қолданылатын әдіс
Ұйымдастыру	Эмоциялық дайындық	Көңіл күй шкаласы
Қызығушылық ояту	Мотивация	Проблемалық сұрақ
Негізгі бөлім	Танымдық белсенділік	Саралау
Топтық жұмыс	Коммуникация	Рөлдік бөлу
Қорытынды	Рефлексия	Өзін-өзі бағалау

Әдістемелік талаптар

• Жас ерекшелік ескерілуі тиіс

• Психологиялық қауіпсіз орта қамтамасыз етіледі

• Қалыптастырушы бағалау қолданылады

• Эмоциялық қолдау сақталады

• Қысқа әрі нақты элементтер жоспарланады

Сабақтағы психологиялық элементтерді жүйелі енгізу білім алушылардың мотивациясын арттырады, эмоционалдық тұрақтылығын нығайтады және оқу үдерісін тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Психологиялық тұрғыдан сауатты құрылған сабақ тұлғалық және академиялық дамуды қатар қамтамасыз етеді.

38

V БӨЛІМ. МОНИТОРИНГ ЖӘНЕ БАҒАЛАУ ЖҮЙЕСІ

Мониторинг – білім беру ортасындағы психологиялық көрсеткіштердің жүйелі түрде өлшенуі, талдануы және түзету жұмысына негіз болуы. Бұл бөлім психологиялық-педагогикалық жұмыстың нәтижелілігін нақты деректер арқылы дәлелдеуге бағытталған.

5.1 Психологиялық ахуалды бағалау критерийлері

Психологиялық ахуал келесі негізгі көрсеткіштер бойынша бағаланады:

• Эмоциялық жай-күй

• Қарым-қатынас мәдениеті

• Оқу мотивациясы

• Қауіпсіздік сезімі

• Топтық ынтымақтастық

Бағалау критерийлері кестесі

№	Критерий	Жоғары деңгей	Орташа деңгей	Төмен деңгей
1	Эмоциялық тұрақтылық	Сабақта еркін, белсенді	Кейде қобалжу	Тұйық, мазасыз
2	Қарым-қатынас	Ынтымақтастық жоғары	Кейде жанжал	Оқшаулану
3	Мотивация	Тұрақты қызығушылық	Сыртқы ынта	Немқұрайдылық
4	Қауіпсіздік сезімі	Пікірін еркін айтады	Кейде қысым сезеді	Қорқыныш бар
5	Топтық жұмыс	Белсенді қатысады	Орташа қатысу	Қатыспайды

5.2 Қалыптастырушы бағалау тәсілдері

Қалыптастырушы бағалау – даму үдерісін бақылауға бағытталған үздіксіз бағалау.

Қалыптастырушы бағалау құралдары

Әдіс	Мақсаты	Қолдану уақыты
Өзін-өзі бағалау парағы	Рефлексия дамыту	Сабақ соңында
Кері байланыс парағы	Түсіну деңгейін анықтау	Сабақ барысында
Топтық бағалау	Коммуникативтік дағды	Топтық жұмыс кезінде
Бақылау картасы	Мінез-құлықты тіркеу	Үнемі

Өзін-өзі бағалау үлгісі

Сұрақ	Иә	Жартылай	Жоқ
Сабақта белсенді болдым
Өз пікірімді айттым
Қиындықты жеңе алдым

39

3. Педагогикалық себептер

Кей жағдайда қиын мінез-құлық оқу үдерісінің дұрыс ұйымдастырылмауынан туындайды. Сабақ құрылымының бірсарынды болуы, тапсырманың шамадан тыс күрделі немесе тым жеңіл болуы, әділ бағалаудың болмауы – мінез-құлыққа әсер ететін факторлар. Сондықтан педагогикалық талдау жүргізу маңызды.

Қиын мінез-құлықты түзету жолдары

Түзету жұмысы жүйелі, кезеңдік және ғылыми негізделген болуы тиіс.

1. Диагностикалық кезең

Алдымен мінез-құлықтың нақты себебі анықталады. Бақылау, әңгімелесу, ата-анамен байланыс орнату, қажет болған жағдайда психологпен бірлескен жұмыс ұйымдастырылады. Мінез-құлықтың жиілігі, жағдайы және себеп-салдары талданады.

2. Психологиялық қолдау

Эмоциялық қауіпсіздік қамтамасыз етіледі. Білім алушымен жеке сөйлесу, оның сезімін қабылдау, қолдау көрсету маңызды. «Сен жамансың» емес, «Бұл әрекет дұрыс емес» деген ұстаным сақталады. Яғни тұлға емес, әрекет бағаланады.

3. Педагогикалық ықпал ету

Сынып ережелері нақты және бірізді болуы тиіс. Оң мінез-құлықты мадақтау, жетістікке жету жағдайын жасау, жауапкершілік жүктеу – тиімді әдістердің бірі. Мысалы, сабақта тәртіп бұзатын білім алушыға жауапты рөл беру оның сенімділігін арттыруы мүмкін.

4. Әлеуметтік дағдыларды қалыптастыру

Қарым-қатынас мәдениетін дамыту, жанжалдарды шешу алгоритмін үйрету, рөлдік ойындар ұйымдастыру пайдалы. Мысалы, «Қиын жағдайдан шығу жолдары» тақырыбында тренинг өткізу агрессия деңгейін төмендетуге ықпал етеді.

5. Сараланған оқу қолдауы

Егер қиындық оқу материалымен байланысты болса, қосымша түсіндіру, жеке тапсырма, тірек сызбалар ұсыну қажет. Жетістікке жету тәжірибесі мотивацияны арттырады.

Әдістемелік талаптар

• Мінез-құлықты бағалауда объективтілік пен жүйелілік сақтау

• Түзету жұмысын қысқа мерзімді емес, ұзақ мерзімді жоспарлау

• Ата-анамен тұрақты байланыс орнату

• Психологпен және әлеуметтік педагогпен бірлескен жұмыс ұйымдастыру

• Оң мінез-құлықты күшейту қағидасын қолдану

Қиын мінез-құлық – тұлғаның ішкі қажеттіліктерінің немесе шешілмеген мәселелерінің белгісі. Сондықтан жазалау емес, түсіну мен түзету қағидасы басшылыққа алынуы тиіс. Жүйелі психологиялық-педагогикалық ықпал нәтижесінде мінез-құлық біртіндеп түзеліп, тұлғаның әлеуметтік бейімделуі қамтамасыз етіледі.

2.3 Коммуникативтік дағдыларды қалыптастыру

Коммуникативтік дағдылар – тұлғаның қарым-қатынас барысында өз ойын түсінікті жеткізуі, өзгені тыңдай білуі, пікір алмасуы, келісімге келуі және әлеуметтік ортада тиімді әрекет ету қабілеті. Оқу-тәрбие үдерісінде коммуникативтік дағдыларды қалыптастыру тұлғаның әлеуметтік бейімделуінің, эмоционалдық тұрақтылығының және танымдық белсенділігінің маңызды көрсеткіші болып табылады. Қарым-қатынас мәдениеті дамыған білім алушы оқу әрекетіне белсенді қатысып, топтық жұмыста нәтижелі әрекет етеді.

Коммуникативтік дағдылар бірнеше құрамдас бөліктен тұрады. Бірінші компонент – вербалды қарым-қатынас. Бұл өз ойын анық, жүйелі, дәлелді жеткізу қабілетімен сипатталады. Мысалы, сабақта жауап беру кезінде негізгі ойды нақты айту, аргумент келтіру, сұраққа мазмұнды жауап қайтару – вербалды дағдының көрінісі.

Екінші компонент – тыңдай білу мәдениеті. Қарым-қатынас тек сөйлеумен шектелмейді. Өзгенің пікірін бөлмей тыңдау, сұрақ қою арқылы нақтылау, көзбен байланыс орнату –

16

Сабақ құрылымында психологиялық ерекшеліктерді ескеру үшін мотивациялық кезең, негізгі әрекет және рефлексия кезеңі нақты жоспарланады. Мотивациялық кезеңде қызығушылық ояту, негізгі кезеңде белсенді әрекет ұйымдастыру, соңында өзін-өзі бағалау мен кері байланыс жүргізу ұсынылады. Мұндай құрылым тұлғаның танымдық және эмоционалдық қажеттіліктерін қанағаттандырады.

Қазіргі цифрлық орта жағдайында білім алушылардың зейін тұрақтылығы қысқа мерзімді болуы мүмкін. Сондықтан тапсырмаларды кезең-кезеңімен ұсыну, визуалды материалдарды пайдалану, интерактивті әдістер енгізу тиімді нәтиже береді. Дегенмен экран уақытын реттеу мен цифрлық мәдениетті қалыптастыру да назарда болуы тиіс.

Психологиялық ерекшеліктерді ескермеу оқу үдерісінде қиындықтарға әкелуі мүмкін. Талаптың шамадан тыс жоғары болуы күйзеліске, ал шамадан тыс төмен болуы қызығушылықтың жоғалуына себеп болады. Сондықтан педагогикалық шешімдер психологиялық талдау негізінде қабылдануы тиіс.

Білім алушылардың психологиялық ерекшеліктерін жүйелі түрде зерттеу үшін бақылау, сауалнама, әңгімелесу әдістері қолданылуы мүмкін. Бұл ақпарат оқу стратегиясын түзетуге және жеке қолдау көрсетуге мүмкіндік береді. Педагогикалық әрекет икемді және бейімделген сипатта ұйымдастырылған жағдайда ғана тұлғалық даму толық жүзеге асады.

Осылайша, білім алушылардың психологиялық ерекшеліктерін ескеру – әдістемелік талаптардың негізгі бөлігі. Жас, танымдық, эмоционалдық, мотивациялық және әлеуметтік сипаттарды жүйелі талдау оқу-тәрбие үдерісінің сапасын арттыруға және тұлғаның үйлесімді дамуына жағдай жасауға мүмкіндік береді.

2.2 Қиын мінез-құлықтың себептері және түзету жолдары

Қиын мінез-құлық – білім алушының оқу-тәрбие үдерісіндегі талаптарға жүйелі түрде сәйкес келмеуімен, әлеуметтік нормаларды бұзуымен, өз әрекетін реттей алмауымен сипатталатын мінез-құлық көріністерінің жиынтығы. Бұл құбылыс жеке бір жағдай емес, белгілі бір ішкі немесе сыртқы себептердің нәтижесі болып табылады. Сондықтан қиын мінез-құлықты бағалау емес, оны психологиялық-педагогикалық тұрғыдан талдау маңызды.

Қиын мінез-құлықтың себептері бірнеше деңгейде қарастырылады: жеке-психологиялық, отбасылық, әлеуметтік және педагогикалық.

1. Жеке-психологиялық себептер

Бірінші кезекте білім алушының эмоциялық тұрақсыздығы назарға алынады. Эмоцияны реттеу дағдысы қалыптаспаған жағдайда бала ашуланшақтық, қырсықтық, агрессия немесе тұйықталу арқылы реакция білдіруі мүмкін. Мысалы, тапсырманы орындай алмаған білім алушы дәптерін лақтырып жіберуі – ішкі күйзелістің сыртқы көрінісі.

Екінші фактор – төмен өзіндік бағалау. Өз мүмкіндігін төмен бағалайтын білім алушы жиі қорғаныс мінез-құлқын көрсетеді: жауап беруден бас тарту, әзілге айналдыру, тәртіп бұзу арқылы назар аударту. Бұл жағдайда мінез-құлықтың астарында сәтсіздіктен қорқу сезімі жатады.

Үшінші фактор – танымдық қиындықтар. Оқу материалын түсінбеу, тұрақты сәтсіздік, зейіннің әлсіздігі тәртіп бұзушылық түрінде көрінуі мүмкін. Мысалы, математика сабағында есеп шығара алмаған білім алушы сөйлесіп отырып, назарын басқаға аударуы ықтимал.

2. Отбасылық және әлеуметтік себептер

Отбасындағы эмоционалдық ахуал баланың мінез-құлқына тікелей әсер етеді. Қатаң бақылау немесе керісінше, назардың жетіспеуі мінез-құлықтағы ауытқуға әкелуі мүмкін. Үнемі сынға ұшыраған бала мектепте агрессия көрсетуі ықтимал.

Құрдастар ықпалы да маңызды. Жасөспірім кезеңінде әлеуметтік мойындалу қажеттілігі басым болады. Кейбір білім алушылар топ ішінде бедел жинау үшін теріс әрекетке баруы мүмкін.

15

5.3 Динамикалық талдау (пайыздық өсім, диаграмма)

Мониторинг нәтижелері бастапқы және қорытынды диагностика арқылы салыстырылады.

Динамикалық талдау кестесі

Көрсеткіш	Бастапқы (%)	Қорытынды (%)	Өсім (%)
Оқу мотивациясы	52	78	+26
Эмоциялық тұрақтылық	48	74	+26
Қарым-қатынас дағдысы	55	80	+25

40

Қауіпсіздік сезімі

60

85

+25

Пайыздық өсімді есептеу формуласы:

Өсім (%) = Қорытынды – Бастапқы

5.4 Нәтижелерді сараптау және қорытындылау

Сараптау алгоритмі

1. Бастапқы деректерді талдау

2. Қолдау шараларын анықтау

3. Қорытынды көрсеткішпен салыстыру

4. Динамиканы бағалау

5. Түзету ұсыныстарын енгізу

Сараптау кестесі

Көрсеткіш	Динамика	Қорытынды	Ұсыныс
Мотивация	Жоғары өсім	Тиімді әдістер қолданылған	Жалғастыру
Эмоциялық ахуал	Орташа өсім	Қосымша тренинг қажет	Қолдау күшейту
Қарым-қатынас	Жақсарды	Топтық жұмыс тиімді	Қолдау сақтау

Жалпы қорытынды үлгісі

• Психологиялық ахуал 25–30% жақсарды

• Мотивация деңгейі артты

• Қауіпсіздік сезімі нығайды

• Жанжал саны азайды

Мониторинг жүргізудің әдістемелік талаптары

• Диагностика жүйелі болуы тиіс

• Деректер нақты тіркелуі қажет

• Құпиялылық сақталады

• Нәтиже түзету жұмысына негіз болады

• Психологпен бірлескен сараптау ұсынылады

Мониторинг және бағалау жүйесі психологиялық-педагогикалық жұмыстың тиімділігін дәлелдеуге мүмкіндік береді. Нақты деректерге негізделген талдау білім беру ортасының сапасын арттыруға бағытталған шешім қабылдауға жағдай жасайды.

41

II БӨЛІМ. ОҚУ-ТӘРБИЕ ҮДЕРІСІНДЕГІ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕР

2.1 Білім алушылардың психологиялық ерекшеліктері

Білім алушылардың психологиялық ерекшеліктері оқу-тәрбие үдерісін ұйымдастырудың мазмұнына, әдістеріне және формаларына тікелей ықпал ететін негізгі факторлардың бірі болып табылады. Педагогикалық әрекет ғылыми негізде жүзеге асуы үшін білім алушының жас, даралық, танымдық, эмоционалдық және әлеуметтік сипаттарын жүйелі түрде ескеру қажет. Бұл талап оқу үдерісінің тиімділігін арттыруға және тұлғалық дамуды қамтамасыз етуге бағытталған.

Білім алушылардың психологиялық ерекшеліктерін қарастыруда ең алдымен жас кезеңіне тән даму деңгейі назарға алынады. Әр жас кезеңінде психикалық процестердің белсенділігі мен басым бағыттары өзгеше болады. Бастауыш сынып оқушыларына көрнекілік, эмоционалдық қолдау және қысқа мерзімді тапсырмалар тиімді болса, жасөспірімдер үшін дербестік, пікір білдіру мүмкіндігі және мағыналылық маңызды. Сондықтан оқу материалының күрделілік деңгейі жас мүмкіндігіне сәйкес таңдалуы тиіс.

Екінші маңызды ерекшелік – танымдық даму деңгейі. Зейіннің тұрақтылығы, есте сақтау қабілеті, ойлау операцияларының қалыптасу деңгейі білім алушылар арасында әртүрлі болады. Кейбір білім алушылар ақпаратты тез қабылдап, талдай алады, ал кейбіреулеріне қосымша уақыт пен қолдау қажет. Осыған байланысты саралау тәсілдері, деңгейлік тапсырмалар, тірек сызбалар қолдану әдістемелік тұрғыдан негізделген шешім болып табылады.

Үшінші ерекшелік – эмоционалдық жағдай мен тұрақтылық. Білім алушының көңіл күйі, өзін-өзі бағалауы, сенімділік деңгейі оқу белсенділігіне әсер етеді. Қауіпсіз әрі қолдаушы орта қалыптастыру педагогикалық талаптардың бірі болып саналады. Сабақ барысында жағымды кері байланыс беру, жетістікке жету жағдайын ұйымдастыру, құрмет пен сенім атмосферасын сақтау эмоциялық тұрақтылықты қамтамасыз етеді.

Төртінші ерекшелік – мотивациялық сала. Әр білім алушының оқу әрекетіне қатысу себептері әртүрлі. Біреулер үшін танымдық қызығушылық басым болса, енді біреулер үшін әлеуметтік мәртебе немесе бағалау маңызды болуы мүмкін. Сондықтан оқу үдерісінде ішкі мотивацияны қалыптастыруға бағытталған тапсырмалар ұсынылуы қажет. Проблемалық сұрақтар, зерттеу жұмыстары, өмірмен байланысқан жағдаяттар мотивацияны күшейтеді.

Бесінші ерекшелік – даралық айырмашылықтар. Темперамент, мінез-құлық стилі, қарым-қатынас ерекшелігі, қабілет деңгейі білім алушылар арасында алуан түрлі болады. Мысалы, интроверт білім алушы топ алдында жауап беруде қиналуы мүмкін, ал экстраверт пікірталаста белсенділік танытады. Сондықтан бағалау мен қатысу формалары икемді болуы тиіс. Жазбаша және ауызша жауап беру мүмкіндігін тең ұсыну әдістемелік тұрғыдан орынды.

Алтыншы ерекшелік – әлеуметтік өзара әрекеттестік қабілеті. Білім алушылардың қарым-қатынас жасау дағдылары әртүрлі деңгейде дамыған. Топтық жұмыс ұйымдастырғанда рөлдерді бөлу, өзара құрмет нормаларын түсіндіру, кері байланыс мәдениетін қалыптастыру маңызды. Әлеуметтік дағдыларды дамыту оқу үдерісінің ажырамас бөлігі болуы тиіс.

Оқу-тәрбие үдерісінде білім алушылардың психологиялық ерекшеліктерін ескерудің әдістемелік талаптары нақты жүйеленуі қажет. Біріншіден, оқыту мазмұнын бейімдеу. Материал көлемі мен күрделілігі білім алушының даму деңгейіне сәйкес болуы тиіс. Екіншіден, сараланған тапсырмалар қолдану. Міндетті және қосымша деңгейдегі тапсырмалар білім алушылардың мүмкіндігін ескеруге мүмкіндік береді. Үшіншіден, қалыптастырушы бағалау жүйесін пайдалану. Бұл тәсіл білім алушының жеке даму динамикасын бақылауға жағдай жасайды.

14

қалыптасқанын көрсетеді. Жасөспірім өз пікірін білдіру кезінде өзгелердің көзқарасын тыңдап, сыйластық танытса, оның эмпатиялық қабілеті дамығаны байқалады.

Эмоциялық интеллекттің дамуы оқу мотивациясына да әсер етеді. Жағымды эмоциялық тәжірибе оқу әрекетіне қызығушылықты арттырады. Қолдау мен сенім атмосферасында білім алушы белсенді әрекет етеді. Керісінше, тұрақты сын мен қысым эмоционалдық күйзеліске әкелуі мүмкін.

Оқу үдерісінде эмоциялық интеллектті дамыту үшін бірнеше әдістер тиімді болып табылады. Рефлексия ұйымдастыру, топтық жұмыс, рөлдік ойындар, пікір алмасу, шығармашылық тапсырмалар – барлығы эмоциялық дағдыларды қалыптастыруға мүмкіндік береді. Мысалы, әдебиет сабағында кейіпкердің сезімін талдау арқылы білім алушылар эмпатияны дамытады. Тәрбие сағатында «қиын жағдайдан шығу жолдары» тақырыбында талқылау жүргізу эмоциялық реттеу дағдысын нығайтады.

Қазіргі цифрлық орта жағдайында эмоциялық интеллекттің маңызы арта түсуде. Онлайн қарым-қатынаста эмоцияны дұрыс жеткізу және түсіну күрделі болуы мүмкін. Сондықтан цифрлық мәдениет пен эмоционалдық жауапкершілікті қалыптастыру маңызды. Кибербуллингтің алдын алу да эмоциялық интеллекттің дамуымен байланысты.

Эмоциялық интеллект тұлғаның әлеуметтік жетістігі мен психологиялық саулығына негіз болады. Өзін және өзгелерді түсінетін тұлға қоғамда үйлесімді әрекет етеді, жанжалдарды тиімді шешеді және қиындықтарға төзімді келеді. Сондықтан эмоциялық интеллектті дамыту білім беру үдерісінің маңызды бағыттарының бірі болып саналады.

Осылайша, эмоциялық интеллект тұлғалық дамудың негізгі психологиялық тетіктерінің бірі. Ол өзін-өзі реттеу, эмпатия, әлеуметтік дағдылар және эмоционалдық тұрақтылық арқылы көрініс табады. Нақты педагогикалық әрекеттер арқылы эмоциялық интеллектті мақсатты түрде дамыту тұлғаның жан-жақты қалыптасуына ықпал етеді.

13

VI БӨЛІМ. ЦИФРЛЫҚ ПСИХОЛОГИЯ ЖӘНЕ ҚАУІПСІЗДІК

6.1 Цифрлық ортадағы бала психологиясы

Цифрлық орта – баланың танымдық, эмоциялық және әлеуметтік дамуына тікелей ықпал ететін заманауи ақпараттық кеңістік. Қазіргі білім алушы ақпаратты негізінен экран арқылы қабылдайды. Бұл оның ойлау стиліне, зейін құрылымына және қарым-қатынас формасына әсер етеді.

Цифрлық ортада өсіп келе жатқан балада клиптік ойлау қалыптасуы мүмкін. Ақпараттың жылдам ауысуы зейіннің қысқа мерзімді болуына ықпал етеді. Нәтижесінде терең талдау қабілеті әлсіреуі ықтимал. Сондықтан сабақта ақпаратты құрылымдап беру, талдау тапсырмаларын көбейту маңызды.

Эмоциялық тұрғыдан цифрлық кеңістік екіжақты әсер етеді. Бір жағынан, онлайн орта өзін-өзі көрсетуге мүмкіндік береді. Екінші жағынан, әлеуметтік салыстыру механизмі күшейеді. Лайк, пікір, рейтинг сияқты көрсеткіштер өзіндік бағалауға әсер етеді. Бұл жағдай мазасыздықтың артуына әкелуі мүмкін.

Әлеуметтік қатынас та өзгеріске ұшырайды. Онлайн коммуникацияда вербалды емес белгілер аз болғандықтан, эмоцияны дұрыс түсінбеу жиі кездеседі. Кибербуллинг қаупі де осыдан туындайды. Сондықтан цифрлық мәдениетті қалыптастыру тек техникалық емес, психологиялық міндет болып табылады.

Педагог цифрлық ортада баланың:

• экран уақытын бақылауын,

• ақпаратты сыни қабылдауын,

• эмоциясын басқаруын,

• онлайн және офлайн қарым-қатынас тепе-теңдігін

қалыптастыруы қажет.

Цифрлық гигиена дағдысы – психологиялық қауіпсіздіктің негізі. Экран алдында ұзақ уақыт болу зейіннің шаршауына, ұйқы режимінің бұзылуына әсер етеді. Сондықтан сабақ құрылымында цифрлық және дәстүрлі әдістер үйлесімді қолданылуы тиіс.

6.2 Жасанды интеллект құралдарын қолдану

Жасанды интеллект (ЖИ) – оқу процесін дараландыруға, кері байланыс беруге және оқу материалын бейімдеуге мүмкіндік беретін құрал. Алайда оны қолдану педагогикалық және психологиялық жауапкершілікті талап етеді.

ЖИ құралдары:

• сараланған тапсырма құруға,

• мәтінді талдауға,

• шығармашылық идея ұсынуға,

• білім алушының оқу нәтижесін саралауға

көмектеседі.

Мысалы, мәтін құрастыру тапсырмасында ЖИ ұсынған жауапты талдату арқылы сыни ойлау дамиды. Бұл жерде дайын жауапты көшіру емес, талдау және жетілдіру маңызды.

ЖИ қолдану барысында бірнеше психологиялық тәуекел бар:

• дайын шешімге тәуелділік,

• шығармашылық белсенділіктің төмендеуі,

• академиялық адалдықтың бұзылуы.

Сондықтан ЖИ-ды қолдану кезінде:

• міндетті түрде талдау кезеңі енгізілуі,

• алынған ақпарат тексерілуі,

• жеке ой қосылуы талап етіледі.

42

ЖИ – көмекші құрал. Ол педагогтің кәсіби шешімін алмастырмайды. Психологиялық тұрғыдан алғанда, білім алушы технологияға емес, өз қабілетіне сенуді үйренуі тиіс.

Цифрлық психология тұрғысынан ЖИ қолдану:

• тұлғаның дербестігін,

• сыни ойлауын,

• жауапкершілігін

дамытуға бағытталуы керек.

6.3 Цифрлық қауіпсіздік және кибербуллингтің алдын алу

Цифрлық қауіпсіздік – білім алушының онлайн ортада физикалық, психологиялық және әлеуметтік тұрғыдан қорғалуын қамтамасыз ету жүйесі. Қазіргі білім беру кеңістігінде оқу үдерісінің бір бөлігі онлайн форматта жүзеге асатындықтан, цифрлық қауіпсіздік мәселесі педагогикалық жұмыстың ажырамас бөлігіне айналды.

Цифрлық қауіпсіздік бірнеше бағытта қарастырылады: жеке деректерді қорғау, ақпараттық мәдениет, онлайн мінез-құлық этикасы және кибербуллингтің алдын алу.

Бірінші бағыт – жеке деректерді қорғау. Білім алушы өзінің аты-жөні, мекенжайы, құпия сөздері, жеке фотосуреттері сияқты ақпаратты жариялаудың қауіпті екенін түсінуі тиіс. Педагог сабақ барысында құпия сөз құру мәдениетін, күмәнді сілтемелерді ашпау қағидасын және жеке ақпаратты жарияламау ережесін жүйелі түрде түсіндіруі қажет.

Екінші бағыт – ақпаратты сыни қабылдау. Цифрлық кеңістікте жалған ақпарат көп таралады. Сондықтан білім алушы ақпарат көзін тексеру, бірнеше дереккөзді салыстыру, дәлелге сүйену дағдыларын меңгеруі тиіс. Бұл – тек академиялық талап емес, психологиялық тұрақтылықтың да шарты.

Үшінші бағыт – кибербуллингтің алдын алу. Кибербуллинг – онлайн ортада қорқыту, мазақ ету, кемсіту немесе әдейі әлеуметтік оқшаулау әрекеттері. Оның белгілері мыналар болуы мүмкін: бала онлайн белсенділіктен қашады, көңіл күйі төмендейді, мазасыздық артады, әлеуметтік желіні пайдаланудан бас тартады немесе шамадан тыс уақыт өткізеді.

Кибербуллингтің алдын алу үшін:

• сыныпта цифрлық этика ережесін бекіту;

• онлайн қарым-қатынаста құрмет қағидасын сақтау;

• анонимді шағым тетігін ұйымдастыру;

• ата-анамен тұрақты ақпарат алмасу

қажет.

Кибербуллинг жағдайында педагогтің әрекет алгоритмі:
мәселені анықтау → дәлелді тіркеу → тараптармен жеке жұмыс → ата-анамен байланыс → қажет жағдайда мектеп психологын тарту.

Қоғамдық талқылау емес, құпиялық сақтау – негізгі талап.

Цифрлық қауіпсіздік мәдениеті тек тыйым салу арқылы емес, саналы түсіндіру арқылы қалыптасады. Білім алушы өз әрекетінің салдарын түсінген кезде ғана жауапкершілік дамиды.

6.4 Онлайн кері байланыс және рефлексия

Онлайн кері байланыс – цифрлық ортада білім алушының оқу жетістігін, түсіну деңгейін және эмоциялық жағдайын анықтауға бағытталған интерактивті әрекет. Дәстүрлі кері байланыс формасынан айырмашылығы – жеделдік пен визуализация мүмкіндігі.

Онлайн кері байланыс бірнеше мақсатты көздейді:

• оқу материалын меңгеру деңгейін анықтау;

• қиындықтарды уақытында байқау;

• мотивацияны қолдау;

• өзіндік рефлексияны дамыту.

43

Оқу мотивациясы тұлғаның құндылық бағдарларымен де байланысты. Егер білім алу жеке даму мен болашақ жетістікке жетудің құралы ретінде қабылданса, оқу әрекеті мағыналы сипат алады. Жоғары сынып кезеңінде кәсіби бағдар мен өмірлік жоспар мотивацияның негізгі факторына айналады.

Мотивацияның психологиялық негіздерін түсіну педагогке оқу үдерісін тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Мысалы, проблемалық сұрақтар қою, зерттеу тапсырмаларын ұсыну, топтық жұмыс ұйымдастыру ішкі қызығушылықты арттырады. Жеке жетістікті мойындау және әділ бағалау оқу белсенділігін қолдайды.

Қазіргі цифрлық орта жағдайында мотивацияның ерекшелігі де өзгеруде. Ақпараттың қолжетімділігі білім алушының назарын тез ауыстыруына ықпал етеді. Сондықтан оқу мазмұнын интерактивті, визуалды және өмірмен байланысты түрде ұсыну маңызды. Цифрлық құралдарды мақсатты пайдалану ішкі уәжді күшейтуге мүмкіндік береді.

Оқу мотивациясының психологиялық негіздері тұлғаның белсенділігі, қызығушылығы, өзіндік бағалауы және эмоциялық тұрақтылығы арқылы көрініс табады. Мотивация тұрақты болған жағдайда оқу әрекеті тек міндет емес, тұлғалық даму құралына айналады. Сондықтан оқу үдерісін ұйымдастыруда ішкі қызығушылықты ояту, жетістік сезімін қалыптастыру және мағыналылықты қамтамасыз ету басты назарда болуы тиіс.

1.6 Эмоциялық интеллект және тұлғалық даму

Эмоциялық интеллект – тұлғаның өз эмоцияларын және өзге адамдардың эмоцияларын тану, түсіну, басқару және тиімді қолдану қабілеті. Бұл ұғым адамның эмоционалдық реакцияларын саналы реттей алуымен, қарым-қатынаста эмпатия танытуымен және әлеуметтік ортада үйлесімді әрекет етуімен сипатталады. Білім беру үдерісінде эмоциялық интеллект тұлғалық дамудың маңызды құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады.

Эмоциялық интеллекттің құрылымына бірнеше негізгі компонент кіреді. Біріншісі – эмоцияны тану қабілеті. Бұл тұлғаның өз сезімін анықтай алуы және өзгелердің көңіл күйін байқай білуімен байланысты. Мысалы, білім алушы бақылау жұмысында қобалжу сезінгенін түсініп, оны атауы – эмоцияны танудың көрінісі. Сыныптасының көңіл-күйінің түсіңкі екенін байқап, себебін сұрау да осы қабілетке жатады.

Екінші компонент – эмоцияны басқару. Бұл жағымсыз сезімдерді реттей алу және импульсивті әрекеттен бас тарту қабілеті. Мысалы, тапсырманы орындауда қателік жіберген жағдайда ашуланудың орнына сабыр сақтап, қатені түзету жолын іздеу – эмоцияны басқарудың белгісі. Жасөспірім кезеңінде бұл дағды ерекше маңызға ие, себебі эмоциялық тұрақсыздық жиі байқалады.

Үшінші компонент – эмпатия. Эмпатия – өзгенің сезімін түсініп, соған сәйкес әрекет ету қабілеті. Мысалы, топтық жұмыста бір білім алушының ойын толық жеткізе алмай қиналғанын байқап, оған қолдау көрсету – эмпатиялық мінез-құлықтың көрінісі. Эмпатия ұжымдық қарым-қатынасты нығайтады және әлеуметтік бейімделуге ықпал етеді.

Төртінші компонент – әлеуметтік дағдылар. Бұл тұлғаның қарым-қатынас орнату, жанжалдарды шешу, келісімге келу қабілетімен байланысты. Мысалы, пікірталас кезінде қарсы көзқарасты сыйлау және дәлел арқылы жауап беру – әлеуметтік дағдылардың дамығанын көрсетеді. Мұндай қабілеттер тұлғаның көшбасшылық қасиеттерін де қалыптастырады.

Эмоциялық интеллект тұлғалық дамуға тікелей әсер етеді. Біріншіден, ол өзін-өзі реттеу дағдысын қалыптастырады. Өзіндік бақылауы дамыған тұлға қиындықтарды жеңіл қабылдап, күйзеліске төзімді келеді. Екіншіден, эмоциялық интеллект өзіндік сана мен өзіндік бағалаудың қалыптасуына ықпал етеді. Өз сезімін түсінген адам өз мүмкіндігін де шынайы бағалай алады.

Мысалы, бастауыш сынып оқушысы сынып алдында жауап бергенде қобалжығанын сезіп, терең тыныс алу арқылы өзін тыныштандырса, бұл эмоциялық реттеу қабілетінің

12

Зейін, ес, ойлау және қиял өзара тығыз байланыста дамиды. Зейінсіз ақпарат есте сақталмайды, ессіз ойлау мүмкін емес, ал қиял ойлаудың шығармашылық жалғасы болып табылады. Сондықтан оқу үдерісінде танымдық процестерді кешенді дамыту маңызды.

Мысалы, жаратылыстану сабағында тәжірибе жүргізу кезінде білім алушы алдымен зейінін шоғырландырады, нәтижені есте сақтайды, себеп-салдарын ойлау арқылы талдайды және болашақта қолдану жолдарын қиял арқылы жобалайды. Бұл әрекеттердің барлығы біртұтас танымдық үдеріс ретінде жүзеге асады.

Осылайша, танымдық үдерістер оқу әрекетінің психологиялық негізін құрайды. Зейін – ақпаратты қабылдаудың шарты, ес – білімді сақтаудың негізі, ойлау – түсіну мен талдаудың механизмі, қиял – шығармашылық дамудың көзі болып табылады. Оларды мақсатты түрде дамыту тұлғаның интеллектуалдық әлеуетін арттыруға мүмкіндік береді.

1.5 Оқу мотивациясының психологиялық негіздері

Оқу мотивациясы – білім алушының оқу әрекетіне қатысуын, белсенділігін және табандылығын айқындайтын ішкі және сыртқы себептер жүйесі. Ол танымдық қажеттілікке, жетістікке ұмтылуға, өзін-өзі дамытуға бағытталған психологиялық тетіктер арқылы жүзеге асады. Мотивациясыз оқу әрекеті формалды сипат алады, ал тұрақты ішкі уәж қалыптасқанда білім алу саналы әрі нәтижелі үдеріс ретінде дамиды.

Оқу мотивациясының психологиялық негізі ең алдымен қажеттілік пен қызығушылықтан бастау алады. Қажеттілік – тұлғаның белгілі бір әрекетке деген ішкі сұранысы. Танымдық қажеттілік қалыптасқан жағдайда білім алушы жаңа ақпаратты іздеуге, түсінуге және меңгеруге ұмтылады. Қызығушылық оқу мазмұнының мағыналылығымен тығыз байланысты. Егер оқу материалы өмірмен байланыстырылып, тәжірибелік мәнге ие болса, ішкі уәж күшейеді.

Мотивацияның құрылымында ішкі және сыртқы факторлар маңызды орын алады. Ішкі мотивация білім алушының өз әрекетінен қанағат алуына, жаңа білімге деген шынайы қызығушылығына негізделеді. Сыртқы мотивация марапат, баға, мақтау немесе жазалау сияқты сыртқы ықпалдарға сүйенеді. Психологиялық тұрғыдан алғанда, тұрақты және нәтижелі даму үшін ішкі мотивация жетекші рөл атқарады. Сыртқы ынталандыру уақытша әсер беруі мүмкін, алайда ұзақ мерзімді оқу табысы ішкі қызығушылықпен байланысты.

Оқу мотивациясының тағы бір маңызды негізі – жетістікке жету қажеттілігі. Білім алушы өз мүмкіндігін дәлелдеуге, табысқа жетуге ұмтылады. Жетістік сезімі өз-өзіне деген сенімділікті арттырады. Сондықтан педагогикалық үдерісте қолжетімді мақсаттар қою, шағын жетістіктерді атап өту, оң кері байланыс беру маңызды. Жиі сәтсіздікке ұшырау мотивацияның төмендеуіне әкелуі мүмкін.

Өзіндік тиімділік сезімі оқу мотивациясының маңызды психологиялық тетігі болып табылады. Білім алушы өз қабілетіне сенген жағдайда күрделі тапсырмаларды орындауға талпынады. Керісінше, өз мүмкіндігін төмен бағалау әрекеттен бас тартуға себеп болуы мүмкін. Сондықтан педагог білім алушының күшті жақтарын анықтап, қолдау көрсетуі қажет.

Оқу мотивациясының қалыптасуында эмоциялық ахуалдың рөлі ерекше. Психологиялық жайлылық, сенімді қарым-қатынас, қолдаушы орта ішкі уәжді күшейтеді. Қорқыныш пен қысым жағдайында оқу белсенділігі төмендейді. Әсіресе бастауыш сынып кезеңінде мақтау мен қолдау, ал жасөспірім кезеңінде құрмет пен сенім маңызды психологиялық фактор болып саналады.

Мотивацияның дамуына мақсат қою дағдылары да ықпал етеді. Білім алушы нақты әрі қолжетімді мақсаттарды түсінгенде әрекетіне саналы түрде қатысады. Қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді мақсаттарды анықтау, оқу нәтижесін жоспарлау, рефлексия ұйымдастыру мотивацияны тұрақтандырады.

11

Онлайн рефлексия ұйымдастыру кезінде бірнеше психологиялық талап сақталуы тиіс. Біріншіден, жауап еркіндігі қамтамасыз етілуі қажет. Білім алушы өз пікірін қысымсыз білдіруі тиіс. Екіншіден, кері байланыс сын емес, дамыту құралы ретінде қабылдануы керек.

Онлайн форматта қолдануға болатын рефлексия түрлері:

• «Бүгін мен білдім…»

• «Маған қиын болды…»

• «Мен келесі сабақта…»

• 1–5 шкала бойынша өзін-өзі бағалау

Онлайн кері байланыс кезінде анонимділік кей жағдайда тиімді болады. Бұл білім алушылардың шынайы жауап беруіне мүмкіндік береді.

Сонымен қатар педагог онлайн кері байланыс нәтижесін міндетті түрде талдауы тиіс. Егер бірнеше білім алушы бірдей қиындық көрсетсе, келесі сабақта түзету жұмысы жоспарланады.

Онлайн рефлексия тұлғаның өзін-өзі тану қабілетін дамытады. Білім алушы өз жетістігін және әлсіз тұстарын анықтауды үйренеді. Бұл – метатанымдық дағдының қалыптасуына ықпал етеді.

Цифрлық ортадағы кері байланыс мәдениеті әдептілікке негізделуі тиіс. Педагогтің жазбаша пікірлері қысқа, нақты және қолдаушы сипатта болғаны жөн. Теріс бағалау емес, дамытуға бағытталған ұсыныс берілуі қажет.

Цифрлық қауіпсіздік пен онлайн кері байланыс жүйелі ұйымдастырылған жағдайда цифрлық орта оқу мен тұлғалық дамуға қолайлы кеңістікке айналады. Психологиялық тұрғыдан сауатты ұйымдастырылған цифрлық орта білім алушының жауапкершілігін, өзіндік бақылауын және әлеуметтік мәдениетін қалыптастырады.

44

VII БӨЛІМ. ӘДІСТЕМЕЛІК ҰСЫНЫСТАР

Бұл бөлім психологиялық-педагогикалық аспектілерді білім беру үдерісіне тиімді енгізу жолдарын жүйелеуге бағытталған. Ұсыныстар педагогтің күнделікті кәсіби қызметінде қолдануға ыңғайлы, кезеңдік және нәтижеге бағытталған болуы тиіс. Әдістемелік ұсыныстар теориялық тұжырымдарды практикамен ұштастыруды көздейді.

7.1 Педагогтерге арналған ұсыныстар

Педагог оқу-тәрбие үдерісін ұйымдастыруда білім алушының танымдық мүмкіндігін ғана емес, оның эмоциялық жай-күйін, мотивациясын және әлеуметтік жағдайын да ескеруі қажет. Сондықтан сабақ жоспарлау кезінде психологиялық компонент міндетті элемент ретінде қарастырылуы тиіс.

Бірінші бағыт – психологиялық қауіпсіз орта қалыптастыру. Сабақта сын айту формасы тұлғаға емес, әрекетке бағытталуы қажет. Қателікке жағымды көзқарас қалыптастыру, әр білім алушының пікірін құрметтеу, тең қарым-қатынас орнату – негізгі талап.

Екінші бағыт – сараланған және инклюзивті оқыту принципін сақтау. Әр білім алушының даму қарқыны әртүрлі болғандықтан, тапсырмаларды деңгейлеп ұсыну, қосымша қолдау көрсету, жетістікке жету жағдайын ұйымдастыру ұсынылады.

Үшінші бағыт – қалыптастырушы бағалауды жүйелі қолдану. Бағалау үрдісі жазалау немесе салыстыру құралы емес, даму динамикасын бақылау тәсілі ретінде ұйымдастырылуы тиіс. Кері байланыс нақты, қысқа және ынталандырушы сипатта берілуі қажет.

Төртінші бағыт – рефлексия мәдениетін қалыптастыру. Сабақ соңында қысқа өзін-өзі бағалау, эмоциялық талдау немесе «бүгін мен...» форматындағы кері байланыс білім алушының метатанымдық қабілетін дамытады.

Бесінші бағыт – стресті басқару элементтерін сабақ құрылымына енгізу. Қысқа сергіту жаттығулары, тыныс алу техникасы, зейінді шоғырландыру әдістері оқу тиімділігін арттырады.

Алтыншы бағыт – цифрлық құралдарды психологиялық қауіпсіздік талаптарына сай қолдану. Жасанды интеллект немесе онлайн платформалар қолданылған жағдайда сыни ойлау мен академиялық адалдық қағидасы түсіндірілуі тиіс.

Жетінші бағыт – кәсіби рефлексияны жүйелі жүргізу. Сабақ нәтижесін талдау, қолданылған әдістердің тиімділігін бағалау және өзін-өзі дамыту жоспарын құру педагогтің кәсіби өсуіне ықпал етеді.

45

Зейін – сананың белгілі бір объектіге бағытталып, шоғырлануы. Ол ақпаратты іріктеу мен өңдеудің бастапқы кезеңін қамтамасыз етеді. Зейін болмаса, қабылданған ақпарат толық әрі сапалы меңгерілмейді.

Зейіннің негізгі қасиеттеріне тұрақтылық, көлем, ауыспалылық және бөлінушілік жатады. Тұрақтылық – белгілі бір әрекетке ұзақ уақыт назар аудару қабілеті. Мысалы, бастауыш сынып оқушысы мәтінді 5–7 минут тұрақты оқи алса, жоғары сынып оқушысы 20–30 минут бойы назарын сақтай алады. Ауыспалылық – бір тапсырмадан екіншісіне назарды тез көшіру қабілеті. Сабақ барысында тапсырма түрінің өзгеруі осы қасиетті дамытады.

Оқыту процесінде зейінді дамыту үшін тапсырмалардың мазмұны қызықты, мағыналы әрі құрылымды болуы тиіс. Мысалы, математика сабағында есептің шартын суретпен немесе сызбамен ұсыну зейіннің шоғырлануына ықпал етеді. Тарих сабағында хронологиялық кесте қолдану ақпаратты жүйелі қабылдауға мүмкіндік береді.

Ес

Ес – ақпаратты есте сақтау, сақтау және қайта жаңғырту қабілеті. Ол оқу әрекетінің негізгі тірегі болып табылады. Ес арқылы білім жинақталып, тәжірибе қалыптасады.

Естің бірнеше түрі бар: қысқа мерзімді, ұзақ мерзімді, көру, есту және мағыналық ес. Қысқа мерзімді ес ақпаратты қысқа уақытқа сақтайды. Мысалы, телефон нөмірін уақытша жаттап алу. Ұзақ мерзімді ес білімді ұзақ уақыт бойы сақтауға мүмкіндік береді. Мысалы, көбейту кестесін меңгеру. Мағыналық ес ақпаратты логикалық байланыс арқылы есте сақтауды білдіреді. Бұл түрі ең тиімді болып саналады.

Оқытуда есте сақтауды күшейту үшін материалды құрылымдау, тірек сызбалар пайдалану, ассоциация әдісін қолдану тиімді. Мысалы, жаңа сөздерді суретпен немесе өмірлік мысалмен байланыстыру ұзақ мерзімді есте сақтауға ықпал етеді. Қайталау мен жүйелеу де естің сапасын арттырады.

Ойлау

Ойлау – шындықты жанама және жалпылама түрде бейнелейтін жоғары деңгейдегі танымдық процесс. Ол талдау, салыстыру, жалпылау, қорытындылау сияқты интеллектуалдық операциялар арқылы жүзеге асады.

Ойлау түрлеріне көрнекі-бейнелік, көрнекі-әрекеттік және абстрактілі-логикалық ойлау жатады. Бастауыш сыныпта көрнекі-бейнелік ойлау басым болады. Мысалы, есепті шешуде нақты заттарды немесе суреттерді пайдалану. Жоғары сыныпта абстрактілі-логикалық ойлау дамиды. Мысалы, физика заңдарын формула арқылы түсіндіру.

Ойлауды дамыту үшін проблемалық сұрақтар қою, зерттеу тапсырмаларын ұйымдастыру, пікірталас әдісін қолдану тиімді. Мысалы, әдебиет сабағында кейіпкер әрекетіне талдау жасау немесе биология сабағында құбылыстың себеп-салдарын анықтау ойлау қабілетін жетілдіреді.

Қиял

Қиял – бұрынғы тәжірибе негізінде жаңа бейнелер құрастыру қабілеті. Қиял шығармашылық әрекеттің негізі болып табылады және тұлғаның жаңашылдыққа бейімділігін айқындайды.

Қиялдың қайта жаңғыртушы және шығармашылық түрлері бар. Қайта жаңғыртушы қиял мәтінді оқығанда немесе әңгіме тыңдағанда елестету арқылы жүзеге асады. Мысалы, география сабағында табиғат көрінісін сипаттағанда көз алдына елестету. Шығармашылық қиял жаңа идеялар мен образдар құрастыруды білдіреді. Мысалы, сурет салу немесе жоба әзірлеу кезінде жаңа шешім ұсыну.

Қиялды дамыту үшін шығармашылық тапсырмалар, рөлдік ойындар, эссе жазу, жобалық жұмыстар ұйымдастыру маңызды. Бастауыш сыныпта ертегі құрастыру немесе сурет бойынша әңгіме жазу қиялды дамытады. Жоғары сыныпта ғылыми жоба немесе инновациялық идея ұсыну шығармашылық ойлауға негіз болады.

Танымдық үдерістердің өзара байланысы

10

тыс жоғары болған жағдайда күйзеліс туындайды, ал тым жеңіл болған жағдайда қызығушылық төмендейді. Сондықтан оқыту мазмұнын біртіндеп күрделендіру маңызды.

Екіншіден, дамытушы оқыту қағидасы. Оқыту тек дайын білімді игерту емес, тұлғаның танымдық және шығармашылық әлеуетін дамытуға бағытталуы тиіс. Проблемалық тапсырмалар, зерттеу әрекеті, талдау және салыстыру жұмыстары жас ерекшеліктеріне сай ұйымдастырылғанда ғана тиімді болады.

Үшіншіден, даралықты ескеру қағидасы. Бір жас кезеңіндегі балалардың даму қарқыны бірдей болмайды. Темперамент, қабілет, қызығушылық ерекшеліктері әртүрлі болуы мүмкін. Саралау мен жеке қолдау механизмдері осы заңдылыққа негізделеді. Әр білім алушының даму траекториясы өзіндік сипатқа ие.

Жас ерекшелік психологиясы оқытуда эмоционалдық ахуалдың рөлін де айқындайды. Бастауыш сыныпта мақтау мен қолдау маңызды болса, жасөспірім кезеңінде құрмет пен сенім шешуші мәнге ие. Психологиялық қауіпсіз орта тұлғаның еркін ойлауына және белсенді әрекет етуіне мүмкіндік береді.

Танымдық процестердің жасқа байланысты өзгеруі де оқыту әдістерін таңдауға ықпал етеді. Мектепке дейінгі кезеңде көрнекілік басым болса, жоғары сыныпта теориялық пайымдау алдыңғы орынға шығады. Сондықтан әдістемелік тәсілдер жас кезеңіне сәйкес өзгеріп отыруы тиіс.

Жас ерекшелік психологиясы мен оқыту арасындағы байланыс педагогикалық жоспарлауда көрініс табады. Сабақ мақсатын анықтауда, тапсырмаларды құрастыруда, бағалау критерийлерін белгілеуде білім алушылардың психологиялық ерекшеліктері ескеріледі. Мысалы, бастауыш сыныпта қысқа әрі нақты тапсырмалар тиімді болса, жоғары сыныпта күрделі жобалық жұмыстар нәтижелі болады.

Қазіргі кезеңде цифрлық ортаның ықпалы жас ерекшеліктерін өзгеше сипатта көрсетеді. Ақпаратты жылдам қабылдау, визуалдық материалға бейімділік, қысқа мерзімді зейін – қазіргі балалар мен жасөспірімдерге тән ерекшеліктердің бірі. Сондықтан оқытуда интерактивті әдістер, мультимедиялық құралдар, белсенді әрекет формалары орынды қолданылады.

Жас ерекшелік психологиясын ескеру тәрбие жұмысында да маңызды. Бастауыш сыныпта мінез-құлық нормаларын қалыптастыру басты назарда болса, жасөспірім кезеңінде құндылық бағдарларын дамыту өзекті. Әр кезеңде тұлғаның қажеттілігі мен қызығушылығы өзгеріп отырады.

Оқыту мен жас ерекшелік психологиясының өзара байланысы білім беру сапасын арттыруға мүмкіндік береді. Жас кезеңіне сәйкес ұйымдастырылған оқу үдерісі білім алушының әлеуетін толық ашуға жағдай жасайды. Танымдық белсенділік, эмоционалдық тұрақтылық, әлеуметтік бейімделу – осының барлығы жас ерекшелік заңдылықтарын ескергенде ғана тиімді дамиды.

Осылайша, жас ерекшелік психологиясы оқытудың ғылыми негізі болып табылады. Әр жас кезеңінің психологиялық ерекшеліктерін ескеру оқу-тәрбие үдерісінің мазмұнын, әдістерін және формаларын дұрыс таңдауға мүмкіндік береді. Тұлғаның үйлесімді дамуы жас мүмкіндігіне сәйкес ұйымдастырылған педагогикалық ықпал арқылы қамтамасыз етіледі.

1.4 Танымдық үдерістер (зейін, ес, ойлау, қиял)

Танымдық үдерістер – тұлғаның қоршаған ортаны қабылдау, түсіну, өңдеу және қайта жаңғырту қабілетін қамтамасыз ететін психикалық процестер жүйесі. Білім беру үдерісінде танымдық дамудың деңгейі оқу нәтижесінің сапасына тікелей әсер етеді. Танымдық үдерістерге зейін, ес, ойлау және қиял жатады. Әрқайсысы тұлғаның интеллектуалдық әрекетінде ерекше қызмет атқарады және өзара тығыз байланыста дамиды.

Зейін

9

7.2 Сынып жетекшілеріне арналған ұсыныстар

Сынып жетекшісі сыныптың әлеуметтік-психологиялық ахуалына жауапты негізгі тұлға болып табылады. Оның қызметі тек ұйымдастырушылық емес, психологиялық үйлестірушілік сипатта болуы тиіс.

Бірінші ұсыныс – сыныптағы психологиялық климатты тұрақты мониторингтеу. Анонимді сауалнама, бақылау, социометрия әдістері арқылы сынып ішіндегі қатынас деңгейі анықталады.

Екінші ұсыныс – коммуникативтік және эмоциялық дағдыларды дамытуға арналған тренингтер өткізу. Бұл тренингтер жанжалдың алдын алуға және өзара құрмет мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді.

Үшінші ұсыныс – буллинг пен кибербуллингтің алдын алу бағдарламасын жүйелеу. Сынып келісімін бекіту, жауапкершілік нормаларын анықтау, құпия шағым тетігін ұйымдастыру қажет.

Төртінші ұсыныс – қиын мінез-құлық жағдайында жеке қолдау алгоритмін қолдану. Мәселені жария түрде емес, жеке талқылау, ата-анамен бірлескен жоспар құру маңызды.

Бесінші ұсыныс – психологпен тығыз серіктестік орнату. Қажет болған жағдайда кәсіби кеңес алу ұсынылады.

Алтыншы ұсыныс – тәрбие сағаттарын психологиялық бағытта жоспарлау. Тақырыптар эмоциялық интеллект, қарым-қатынас мәдениеті, цифрлық қауіпсіздік мәселелерін қамтуы тиіс.

46

7.3 Ата-анамен серіктестік

Ата-анамен тиімді серіктестік білім алушының тұлғалық дамуына тікелей әсер етеді. Педагог пен ата-ана арасындағы ашық және сенімді байланыс психологиялық қолдаудың нәтижелілігін арттырады.

Бірінші ұсыныс – ата-аналарға психологиялық ағарту жұмыстарын жүргізу. Жас ерекшелік психологиясы, мотивация, стресс басқару, цифрлық қауіпсіздік тақырыптарында семинар ұйымдастыру тиімді.

Екінші ұсыныс – кері байланысты жүйелі ұйымдастыру. Жеке кездесулер, онлайн байланыс, сауалнама арқылы баланың даму динамикасы талқыланады.

Үшінші ұсыныс – үй жағдайында психологиялық қолдау тәсілдерін ұсыну. Салыстырудан бас тарту, қолдау көрсету, баланың жетістігін мадақтау қағидасы түсіндіріледі.

Төртінші ұсыныс – цифрлық мәдениетті қалыптастыру бойынша бірлескен әрекет. Экран уақытын реттеу, онлайн қауіпсіздік ережелерін сақтау, әлеуметтік желідегі мінез-құлық мәдениетін бақылау қажет.

Бесінші ұсыныс – күрделі жағдайларда бірлескен түзету жоспарын құру. Педагог, ата-ана және психолог арасында келісілген әрекет алгоритмі тиімді нәтиже береді.

7.4 Тәжірибені тарату мүмкіндігі

Психологиялық-педагогикалық тәжірибені тарату – білім беру сапасын арттырудың маңызды шарты.

Бірінші бағыт – мектепішілік әдістемелік бірлестіктерде тәжірибе бөлісу. Мониторинг нәтижелері мен тиімді әдістер талқыланады.

Екінші бағыт – практикалық семинарлар мен шеберлік сағаттарын өткізу. Тренинг, кейс талдау, диагностикалық құралдарды қолдану үлгілері көрсетіледі.

Үшінші бағыт – ғылыми-әдістемелік материал әзірлеу. Мақала, баяндама, презентация түрінде жүйелеу ұсынылады.

Төртінші бағыт – цифрлық форматта тарату. Вебинар, онлайн курс, цифрлық ресурстар арқылы тәжірибені кең аудиторияға жеткізуге болады.

Бесінші бағыт – мониторинг нәтижелерін талдау негізінде үздік практикаларды анықтау. Нәтижелі әдістерді мектеп деңгейінде тұрақты қолдану ұсынылады.

Әдістемелік ұсыныстарды жүйелі іске асыру білім беру ортасының психологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етеді, тұлғалық және академиялық дамуды қатар қолдайды және педагогтің кәсіби құзыреттілігін нығайтады.

47

сипат алады. Тәрбиелік жұмыстарда әлеуметтік дағдыларды қалыптастыру, жауапкершілік пен құндылық бағдарларын дамыту назарда ұсталады.

Қазіргі білім беру жағдайында цифрлық ортаның ықпалы да ескеріледі. Ақпараттық орта тұлғаның зейін тұрақтылығына, қарым-қатынас стиліне әсер етеді. Сондықтан цифрлық мәдениет қалыптастыру, ақпаратты сыни тұрғыдан қабылдау дағдыларын дамыту тұлға дамуының заманауи құрамдас бөлігіне айналып отыр.

Психологиялық заңдылықтарды білу педагогке білім алушының мінез-құлқын дұрыс түсіндіруге мүмкіндік береді. Кейбір қиындықтар тәртіп бұзушылық емес, жас кезеңіне тән ерекшелік болуы мүмкін. Осыны ғылыми тұрғыдан түсіну педагогикалық шешімдерді дәл қабылдауға жағдай жасайды.

Осылайша, тұлға дамуының психологиялық заңдылықтарын ескеру оқу-тәрбие үдерісін тиімді ұйымдастырудың негізі болып табылады. Даму үздіксіз, кезеңдік, әлеуметтік шартты және даралық сипатқа ие. Белсенділік, мотивация, эмоциялық тұрақтылық, рефлексия тұлғалық жетілудің негізгі көрсеткіштері болып саналады.

1.3 Жас ерекшелік психологиясы және оқыту

Жас ерекшелік психологиясы тұлғаның әрбір жас кезеңіндегі психикалық даму заңдылықтарын, мінез-құлық ерекшеліктерін, танымдық және эмоционалдық өзгерістерін зерттейтін ғылым саласы болып табылады. Білім беру үдерісінде жас кезеңдерінің психологиялық сипаттарын ескеру – оқытудың тиімділігін қамтамасыз ететін негізгі талаптардың бірі. Әр жас кезеңі тұлғаның дамуында өзіндік мазмұнға, қарқынға және басым бағыттарға ие. Сондықтан оқыту мазмұны, әдістері мен формалары білім алушылардың жас мүмкіндіктеріне сәйкес ұйымдастырылуы тиіс.

Мектепке дейінгі кезең тұлғаның эмоционалдық және қиялдық дамуы қарқынды жүретін уақыт болып саналады. Бұл кезеңде жетекші әрекет – ойын. Ойын барысында бала әлеуметтік рөлдерді меңгереді, қарым-қатынас дағдыларын қалыптастырады, қиялын дамытады. Танымдық процестер негізінен көрнекілікке сүйенеді. Сондықтан осы кезеңде оқыту көрнекі құралдар, қимыл-қозғалыс, шығармашылық әрекеттер арқылы жүзеге асырылуы тиімді. Бала үшін эмоционалдық қауіпсіздік пен сенімді орта ерекше маңызды.

Бастауыш мектеп жасы оқу әрекетінің жетекші рөлге шығуымен сипатталады. Бұл кезеңде зейіннің тұрақтылығы, есте сақтау қабілеті, логикалық ойлау біртіндеп дамиды. Балалар нақты және көрнекі ойлаудан абстрактілі ойлауға көшу кезеңін бастан өткереді. Оқытудың мазмұны жүйелі, құрылымды әрі түсінікті болуы тиіс. Жетістікке жету сезімі мен жағымды кері байланыс бастауыш сынып оқушыларының оқу мотивациясын арттырады. Осы кезеңде ерік-жігер, жауапкершілік, өзін-өзі бақылау дағдылары қалыптасады.

Жасөспірім кезеңі тұлғалық өзіндік сананың қарқынды дамуы кезеңі болып табылады. Бұл уақытта білім алушы өзін жеке тұлға ретінде қабылдай бастайды, дербестікке ұмтылады, сыни ойлау белсенді дамиды. Құрдастармен қарым-қатынас жетекші орын алады. Эмоциялық тұрақсыздық пен құндылықтарды іздеу осы кезеңге тән. Оқыту үдерісінде пікірталас, зерттеу, жобалық жұмыс, рефлексия элементтерін енгізу тиімді нәтиже береді. Жасөспірімдер үшін мағыналылық пен өмірмен байланыс ерекше маңызды.

Жоғары сынып кезеңінде кәсіби бағдар, болашаққа жоспар құру, өзіндік анықталу алдыңғы орынға шығады. Абстрактілі және теориялық ойлау толық қалыптасады. Оқытудың мазмұны терең талдау, дәлелдеу, ғылыми пайымдау бағытында құрылуы тиіс. Өзіндік оқу әрекеті мен дербес ізденіс дағдыларын қалыптастыру маңызды. Осы кезеңде педагог бағыттаушы әрі кеңесші рөлін атқарады.

Жас ерекшелік психологиясы оқытуда бірнеше маңызды қағидаларды ұстануды талап етеді. Біріншіден, жас мүмкіндігіне сәйкестік қағидасы. Оқу материалы білім алушының психикалық даму деңгейіне сәйкес болуы қажет. Күрделілік деңгейі шамадан

8

жасына дейінгі кезеңде эмоциялық және қиялдық даму белсенді болса, бастауыш мектепте танымдық процестер қарқынды қалыптасады. Жасөспірім кезеңде өзіндік сана, рефлексия, құндылық бағдарлары алдыңғы орынға шығады. Осы кезеңдік ерекшеліктерді ескермей ұйымдастырылған педагогикалық ықпал күтілетін нәтижеге жеткізбейді.

Екінші заңдылық – ішкі және сыртқы факторлардың өзара әрекеттестігі. Тұлға дамуы тек сыртқы тәрбиелік ықпалдың нәтижесі емес, ол баланың ішкі белсенділігімен тығыз байланысты. Қоршаған орта, отбасы, мектеп, әлеуметтік жағдай даму бағытына әсер етеді, бірақ тұлғаның жеке тәжірибесі мен ішкі уәжі шешуші рөл атқарады. Сондықтан педагогикалық үдерісте білім алушының белсенді қатысуын қамтамасыз ету маңызды.

Үшінші заңдылық – жетекші әрекеттің ауысуы. Әр жас кезеңінде тұлғаның дамуын айқындайтын жетекші әрекет түрі болады. Ойын, оқу, қарым-қатынас немесе кәсіби бағдар – әр кезеңнің өзіндік ерекшелігі. Жетекші әрекетті дұрыс ұйымдастыру тұлғаның жан-жақты дамуына жағдай жасайды. Мысалы, бастауыш сыныпта оқу әрекеті тек білім игеру құралы емес, сонымен қатар ерік-жігерді, жауапкершілікті, өзін-өзі бақылауды қалыптастыру тетігі болып табылады.

Төртінші заңдылық – қарама-қайшылықтар арқылы даму. Тұлғаның дамуы ішкі және сыртқы қайшылықтарды шешу арқылы жүзеге асады. Білім алушының мүмкіндігі мен талап деңгейі арасындағы айырмашылық, қызығушылық пен міндет арасындағы сәйкессіздік даму үдерісін қозғайды. Педагог осы қайшылықтарды дұрыс бағыттап, білім алушының әлеуетін ашуға ықпал етеді. Қиындықтарды жеңу тұлғалық өсуге негіз болады.

Бесінші заңдылық – даралық пен бірегейлік. Әр тұлғаның даму қарқыны, қабылдау ерекшелігі, мінез құрылымы әртүрлі. Бір жастағы балалардың даму деңгейі бірдей болмайды. Сондықтан сараланған оқыту мен жеке қолдау тетіктері маңызды. Даралықты мойындау тұлғаға бағытталған білім беру қағидасының негізін құрайды.

Алтыншы заңдылық – әлеуметтік шарттылық. Тұлға қоғамдық қатынастар жүйесінде қалыптасады. Отбасы құндылықтары, мәдени орта, әлеуметтік нормалар тұлғаның мінез-құлқына және дүниетанымына ықпал етеді. Мектеп осы әлеуметтік ықпалдардың үйлесімді жүзеге асуына жағдай жасайды. Ұжымдық әрекет, топтық жұмыс, пікір алмасу тұлғаның әлеуметтік дағдыларын жетілдіреді.

Жетінші заңдылық – саналылық пен белсенділік. Тұлға дамуы саналы әрекет барысында жүзеге асады. Білім алушы өз әрекетінің мақсатын түсініп, нәтижесіне жауапкершілікпен қарағанда ғана даму сапалы сипат алады. Сондықтан оқу үдерісінде рефлексия ұйымдастыру, өзін-өзі бағалау, мақсат қою дағдыларын қалыптастыру маңызды.

Сегізінші заңдылық – мотивацияның рөлі. Ішкі уәжсіз даму толық жүзеге аспайды. Мотивация танымдық белсенділікті арттырады, қиындықтарды жеңуге ынталандырады. Ішкі мотивацияны қалыптастыру үшін оқу мазмұны өмірмен байланысты, мағыналы және қызықты болуы тиіс. Сыртқы марапат уақытша әсер берсе, ішкі қызығушылық тұрақты дамуға ықпал етеді.

Тоғызыншы заңдылық – эмоциялық жағдайдың ықпалы. Психологиялық жайлылық тұлғалық дамудың маңызды алғышарты болып табылады. Қауіпсіз ортада білім алушы еркін ойлап, шығармашылық белсенділік танытады. Керісінше, тұрақты күйзеліс пен қысым даму процесін тежейді. Сондықтан эмоционалдық қолдау педагогикалық қызметтің ажырамас бөлігі болуы тиіс.

Оныншы заңдылық – өзіндік сана мен рефлексияның дамуы. Жасөспірім кезеңде тұлға өзін жеке дара субъект ретінде сезіне бастайды. Өзіндік бағалау, болашаққа жоспар құру, құндылықтарды таңдау процестері күшейеді. Педагог бұл кезеңде бағыттаушы әрі қолдаушы рөл атқарады. Өзіндік сана дамыған сайын тұлға дербестікке ұмтылады.

Тұлға дамуының психологиялық заңдылықтары педагогикалық қызметте нақты көрініс табады. Сабақ құрылымында мақсат қою, танымдық белсенділікті ұйымдастыру, эмоционалдық қолдау, кері байланыс беру элементтері қамтылғанда даму үдерісі жүйелі

7

«Психологиялық-педагогикалық аспектілер»

Қазіргі білім беру үдерісі тек білім мазмұнын меңгертумен шектелмейді. Ол – тұлғаның жан-жақты дамуына, эмоциялық тұрақтылығына және әлеуметтік бейімделуіне бағытталған күрделі психологиялық-педагогикалық жүйе. Педагог қызметі енді тек ақпарат жеткізуші емес, оқушының ішкі әлеуетін ашушы, қолдаушы және бағыттаушы рөлін атқарады. Сондықтан психологиялық-педагогикалық аспектілерді терең түсіну – сапалы білім берудің негізі.

Біріншіден, оқушының жас ерекшелігі мен жеке дара қасиеттерін ескеру – тиімді оқытудың басты шарты. Әр баланың қабылдау жылдамдығы, қызығушылығы, мотивациясы, мінез-құлқы әртүрлі. Мұғалім осы айырмашылықтарды байқап, оқыту әдістерін саралап қолданғанда ғана нәтижеге қол жеткізе алады. Психологиялық тұрғыдан қолайлы орта қалыптастыру – баланың сенімділігін арттырып, оқу белсенділігін күшейтеді. Қауіпсіз әрі қолдаушы атмосферада оқушы өз ойын ашық айтып, қателесуден қорықпайды.

Екіншіден, мотивация мәселесі – психологиялық-педагогикалық жұмыстың өзегі. Сыртқы ынталандыру уақытша нәтиже берсе, ішкі қызығушылық тұрақты табысқа жеткізеді. Сондықтан сабақ мазмұны өмірмен байланысты, мағыналы әрі құндылыққа негізделген болуы тиіс. Оқушы оқу мақсатын түсініп, оның жеке дамуына әсерін сезінгенде ғана білім алуға деген жауапкершілік артады. Мұғалімнің қолдауы, мадақтауы, әділ бағалауы – ішкі сенімді қалыптастыратын маңызды факторлар.

Үшіншіден, эмоционалдық интеллектіні дамыту – заманауи педагогиканың маңызды бағыты. Оқушының өз сезімін тануы, оны басқаруы және өзгелердің көңіл күйін түсінуі – әлеуметтік табыстың кепілі. Сабақ барысында диалогтік әдістерді, топтық жұмыстарды, рефлексия элементтерін қолдану балалардың коммуникативтік дағдыларын жетілдіреді. Психологиялық қолдау көрсету – әсіресе жасөспірім кезеңінде ерекше маңызға ие. Бұл кезеңде тұлғалық қалыптасу үдерісі қарқынды жүреді, сондықтан педагогтің түсіністігі мен шыдамдылығы шешуші рөл атқарады.

48

Сонымен қатар, цифрлық ортада жұмыс істеу психологиялық-педагогикалық жауапкершілікті күшейтеді. Онлайн сабақтар, цифрлық ресурстар, жасанды интеллект құралдары тиімді қолданылған жағдайда оқыту сапасын арттырады. Дегенмен ақпараттық қауіпсіздік, кибермәдениет және цифрлық этика мәселелері де назардан тыс қалмауы тиіс. Педагог оқушыға тек білім емес, саналы цифрлық мінез-құлық үлгісін де көрсетуі қажет.

Қорытындылай келе, психологиялық-педагогикалық аспектілер – білім беру сапасының негізгі тірегі. Оқушының жан дүниесін түсіну, тұлғалық ерекшелігін құрметтеу және қолдау көрсету – мұғалімнің кәсіби шеберлігінің көрсеткіші. Білім беру үдерісі адамгершілік құндылықтарға негізделіп, психологиялық тұрғыдан үйлесімді ұйымдастырылғанда ғана нағыз нәтижеге қол жеткізуге болады. Педагог үшін басты мақсат – білімді ғана емес, саналы, жауапты және рухани бай тұлғаны қалыптастыру.

49

Бұл ұғым даралық принципіне де негізделеді. Әр білім алушының қабілеті, темпераменті, мінез ерекшелігі, оқу қарқыны әртүрлі. Стандартталған тәсілдер тұлғалық ерекшеліктерді елемеуге әкелуі мүмкін. Сондықтан саралау, икемді әдістер қолдану, жеке қолдау көрсету – психологиялық-педагогикалық аспекттің маңызды талаптары болып табылады. Тұлғаға бағытталған оқыту даралықты мойындауға негізделеді.

Психологиялық-педагогикалық аспект педагогтің кәсіби рөлін де айқындайды. Педагог тек білім көзі емес, тұлғалық дамуды ұйымдастырушы. Ол білім алушының психологиялық ахуалын талдап, қажетті жағдайда түзетуші әрекеттер жасайды. Оқу белсенділігінің төмендеуі тек пәндік қиындықпен емес, эмоционалдық немесе әлеуметтік факторлармен де байланысты болуы мүмкін. Сондықтан педагогикалық шешімдер психологиялық талдауға негізделуі тиіс.

Білім беру ортасын ұйымдастыруда да бұл аспект маңызды орын алады. Қауіпсіз және қолдаушы орта тұлғаның еркін дамуына жағдай жасайды. Қорқыныш пен қысымға негізделген ортада шығармашылық белсенділік төмендейді. Сондықтан сенім, құрмет, ынтымақтастық қағидалары жетекші орын алуы қажет.

Қазіргі кезеңде цифрлық орта факторы да ескерілуі тиіс. Ақпараттың шектен тыс көптігі зейіннің тұрақтылығына әсер етеді, ал онлайн коммуникация әлеуметтік мінез-құлыққа ықпал етеді. Осыған байланысты ақпараттық мәдениет, өзін-өзі реттеу, цифрлық қауіпсіздік мәселелері психологиялық-педагогикалық мазмұнның құрамдас бөлігіне айналып отыр.

Әдіснамалық тұрғыдан психологиялық-педагогикалық аспект жүйелілік, гуманистік бағыттылық және тұлғалық-бағдарлылық принциптеріне сүйенеді. Жүйелілік оқыту мен тәрбиені біртұтас процесс ретінде қарастыруды талап етеді. Гуманистік бағыттылық тұлғаның қадір-қасиетін мойындауға негізделеді. Тұлғалық-бағдарлылық әр білім алушының әлеуетін ашуға бағытталады.

Психологиялық-педагогикалық аспект білім сапасын жаңа қырынан түсіндіреді. Білім сапасы тұлғалық дамудың динамикасымен өлшенеді. Танымдық белсенділік, дербестік, жауапкершілік, эмоционалдық тұрақтылық сапалы білім берудің көрсеткіштері болып саналады. Сондықтан оқу нәтижесін бағалау тек академиялық жетістікпен шектелмеуі тиіс.

Оқу-тәрбие үдерісінде бұл аспектті жүзеге асыру педагогтен кәсіби рефлексияны талап етеді. Сабақ құрылымында мотивациялық кезең, эмоционалдық қолдау, кері байланыс және рефлексия элементтері қамтылуы маңызды. Бұл білім алушының оқу әрекетіне саналы қатысуын қамтамасыз етеді.

Психологиялық-педагогикалық аспект білім беру ұйымының ішкі мәдениетіне де ықпал етеді. Педагог, ата-ана және білім алушы арасындағы серіктестік тұлғалық дамудың тиімді шарты болып табылады. Ұжымдағы кәсіби ынтымақтастық пен өзара қолдау психологиялық қолайлы орта қалыптастырады.

Осылайша, психологиялық-педагогикалық аспект ұғымы педагогикалық әрекетті ғылыми негізде ұйымдастыруға, тұлғалық дамуды жүйелі түрде қолдауға және білім беру үдерісін гуманистік бағытта жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

1.2 Тұлға дамуының психологиялық заңдылықтары

Тұлға дамуы – биологиялық алғышарттар мен әлеуметтік ортаның өзара ықпалы негізінде жүзеге асатын күрделі әрі көпқырлы үдеріс. Білім беру жүйесінде тұлға дамуын түсіну педагогикалық әрекетті ғылыми негізде ұйымдастырудың басты шарты болып табылады. Даму кездейсоқ емес, белгілі бір психологиялық заңдылықтарға бағынады. Осы заңдылықтарды ескеру педагогтің кәсіби қызметінің сапасын арттырады және оқу-тәрбие үдерісінің тиімділігін қамтамасыз етеді.

Тұлға дамуының бірінші заңдылығы – үздіксіздік және кезеңдік сипат. Даму өмір бойы жалғасады, алайда әр жас кезеңінде оның мазмұны мен қарқыны өзгеше болады. Мектеп

6

I БӨЛІМ. ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ-ПЕДАГОГИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1 Психологиялық-педагогикалық аспект ұғымы

Психологиялық-педагогикалық аспект білім беру үдерісін тұлға дамуының заңдылықтары негізінде ұйымдастыруды білдіреді. Бұл ұғым педагогика мен психология ғылымдарының тоғысында қалыптасқан және оқу-тәрбие процесін ғылыми тұрғыдан түсіндірудің әдіснамалық тірегіне айналған. Педагогикалық ықпал мен психологиялық даму өзара шартты және өзара тәуелді құбылыстар болып табылады. Білім беру мазмұнын игеру, мінез-құлық қалыптастыру, құндылықтарды меңгерту, әлеуметтік бейімделу – барлығы да психологиялық механизмдер арқылы жүзеге асады.

Психологиялық-педагогикалық аспект ең алдымен тұлға дамуын тұтас жүйе ретінде қарастыруды көздейді. Тұлға – биологиялық, әлеуметтік және рухани факторлардың ықпалымен қалыптасатын күрделі құрылым. Білім беру үдерісінде осы факторлардың өзара әрекеттестігін ескеру педагогикалық қызметтің ғылыми негізділігін қамтамасыз етеді. Педагогикалық ықпал сыртқы әрекет ретінде көрінгенімен, оның нәтижесі білім алушының ішкі психикалық құрылымындағы өзгерістер арқылы айқындалады. Сондықтан оқыту мен тәрбиені даму үдерісі ретінде ұйымдастыру – психологиялық-педагогикалық көзқарастың басты қағидасы.

Бұл ұғымның мазмұны бірнеше негізгі компоненттерден тұрады. Бірінші компонент – танымдық даму. Танымдық үдерістерге зейін, ес, ойлау, қабылдау, қиял жатады. Оқу әрекетінің нәтижелілігі осы психикалық процестердің белсенділігіне тәуелді. Егер зейін тұрақсыз немесе ойлау операциялары жеткілікті деңгейде дамымаған болса, оқу нәтижесі де төмен болады. Сондықтан оқыту мазмұнын ұсынуда танымдық ерекшеліктерді ескеру әдістемелік талаптардың бірі болып саналады. Танымдық даму тек ақпаратты қабылдаумен шектелмейді, ол талдау, салыстыру, жалпылау, жүйелеу, дәлелдеу сияқты интеллектуалдық әрекеттерді меңгеруді қамтиды.

Екінші компонент – эмоционалдық даму. Эмоция білім алушының оқу әрекетіне деген қатынасын айқындайды. Оң эмоционалдық фон мотивацияны күшейтсе, жағымсыз тәжірибе қызығушылықты әлсіретеді. Сондықтан психологиялық қауіпсіз орта қалыптастыру педагогикалық үдерістің маңызды шарты болып табылады. Эмоциялық интеллектті дамыту тұлғаның өзін-өзі реттеу қабілетін арттырады, ал бұл өз кезегінде оқу табыстылығына ықпал етеді.

Үшінші компонент – мотивациялық сала. Мотивация әрекеттің ішкі қозғаушы күші ретінде білім алушының белсенділігін анықтайды. Оқу мотивациясы сыртқы бақылау мен бағалауға ғана емес, ішкі танымдық қажеттілікке негізделуі тиіс. Мағыналылық принципі мотивация қалыптастырудың негізгі шарты болып табылады. Білім алушы оқу мазмұнының өмірлік маңызын түсінген жағдайда ғана ішкі уәжі тұрақты қалыптасады.

Төртінші компонент – әлеуметтік даму. Білім беру үдерісі әлеуметтік ортада жүзеге асады. Сыныптағы қарым-қатынас, топтық жұмыс, бірлескен әрекет тұлғаның коммуникативтік дағдыларын қалыптастырады. Әлеуметтік өзара әрекеттестік тұлғалық дамудың маңызды факторы болып саналады. Эмпатия, жауапкершілік, өзара құрмет, ынтымақтастық дағдылары білім беру ортасында қалыптасады.

Психологиялық-педагогикалық аспекттің теориялық негіздері тұлға дамуының кезеңдік заңдылықтарына сүйенеді. Даму үздіксіз болғанымен, әр жас кезеңінде жетекші әрекет түрі өзгереді. Мектеп жасына дейін ойын әрекеті жетекші болса, бастауыш мектепте оқу әрекеті алдыңғы орынға шығады. Жасөспірім кезеңде өзіндік сана мен рефлексия күшейеді. Сондықтан жас ерекшелік психологиясын ескеру педагогикалық ықпалдың тиімділігін арттырады.

5

ҚОРЫТЫНДЫ

Психологиялық-педагогикалық аспектілерді білім беру үдерісіне жүйелі енгізу – қазіргі білім беру жүйесінің басты талаптарының бірі. Оқу-тәрбие жұмысы тек білім берумен шектелмей, тұлғаның жан-жақты дамуын, эмоциялық тұрақтылығын және әлеуметтік бейімделуін қамтамасыз етуге бағытталуы тиіс. Осы әдістемелік құралда ұсынылған теориялық негіздер, практикалық тапсырмалар, диагностикалық құралдар мен мониторинг жүйесі педагогтің кәсіби қызметін ғылыми тұрғыда ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

Психологиялық тұрғыдан сауатты ұйымдастырылған оқу ортасы білім алушының қауіпсіздік сезімін қалыптастырады, мотивациясын арттырады және танымдық белсенділігін күшейтеді. Сабақ құрылымына енгізілген психологиялық элементтер, рефлексия, сараланған тапсырмалар мен қолдау алгоритмдері тұлғалық дамуды тұрақты қамтамасыз етеді. Бұл өз кезегінде білім сапасының артуына ықпал етеді.

Мониторинг пен бағалау жүйесі арқылы психологиялық ахуалдың динамикасын нақты көрсеткіштер негізінде талдауға болады. Пайыздық өсім, салыстырмалы талдау және сапалық сараптау педагогикалық шешім қабылдауды дәлелді етеді. Нәтижеге бағытталған қолдау жұмысы білім алушылардың эмоциялық тұрақтылығы мен қарым-қатынас мәдениетін нығайтады.

Цифрлық психология және қауіпсіздік мәселелері қазіргі кезеңде ерекше маңызға ие. Цифрлық ортадағы мінез-құлық, кибербуллингтің алдын алу, жасанды интеллект құралдарын жауапкершілікпен пайдалану – педагогикалық үдерістің жаңа бағыттары болып табылады. Цифрлық мәдениетті қалыптастыру арқылы білім алушының ақпараттық сауаттылығы мен психологиялық тұрақтылығы қатар дамиды.

Педагог, сынып жетекшісі және ата-ана арасындағы үйлесімді серіктестік психологиялық қолдаудың тиімділігін арттырады. Бірлескен әрекет пен өзара түсіністік тұлғаның үйлесімді дамуына жағдай жасайды. Әдістемелік ұсыныстарды практикада жүйелі қолдану мектепте психологиялық қауіпсіз, қолдаушы және дамытушы орта қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Осы әдістемелік құралда ұсынылған мазмұн педагогтердің кәсіби құзыреттілігін арттыруға, психологиялық-педагогикалық жұмысты жүйелеуге және білім беру сапасын жақсартуға бағытталған. Психологиялық негізге сүйенген оқу-тәрбие үдерісі – тұлғаның әлеуетін ашудың және болашақта табысты әрекет етуіне жағдай жасаудың сенімді жолы болып табылады.

50

ГЛОССАРИЙ

Академиялық адалдық – білім беру үдерісінде шынайылық, әділдік және дереккөздерді дұрыс көрсету қағидаларын сақтау.

Алгоритм – белгілі бір нәтижеге жетуге бағытталған кезеңдік әрекеттер жүйесі.

Бағалау критерийі – білім алушының жетістігін анықтауға арналған нақты өлшем.

Буллинг – тұлғаны жүйелі түрде қорқыту, мазақ ету немесе психологиялық қысым көрсету әрекеті.

Диагностика – тұлғаның психологиялық немесе танымдық ерекшеліктерін анықтауға бағытталған зерттеу үдерісі.

Динамикалық талдау – бастапқы және қорытынды көрсеткіштерді салыстыру арқылы даму деңгейін анықтау.

Жас ерекшелік психологиясы – тұлғаның әр жас кезеңіндегі даму заңдылықтарын зерттейтін ғылым саласы.

Жасанды интеллект (ЖИ) – деректерді өңдеу, талдау және болжам жасауға мүмкіндік беретін цифрлық технология.

Инклюзивті білім беру – ерекше білім беру қажеттіліктері бар білім алушыларды жалпы білім беру ортасына кіріктіру үдерісі.

Кибербуллинг – цифрлық ортада қорқыту, кемсіту немесе әдейі қысым көрсету әрекеті.

Коммуникативтік дағды – тұлғаның тиімді қарым-қатынас орнату қабілеті.

Қалыптастырушы бағалау – оқу үдерісінде білім алушының даму динамикасын анықтауға бағытталған үздіксіз бағалау.

Қақтығыс – екі немесе одан да көп тараптың мүдделері сәйкес келмеген жағдайда туындайтын әлеуметтік-психологиялық құбылыс.

Метатаным – тұлғаның өз ойлау үдерісін түсінуі және реттей алуы.

Мониторинг – белгілі бір көрсеткіштердің жүйелі түрде өлшенуі және талдануы.

Мотивация – тұлғаны әрекетке итермелейтін ішкі немесе сыртқы ынталандырушы күш.

Психологиялық қауіпсіз орта – тұлға өзін еркін сезінетін, құрмет пен қолдау негізінде әрекет ететін білім беру кеңістігі.

Психологиялық қолдау – білім алушының эмоциялық, танымдық және әлеуметтік дамуына бағытталған жүйелі көмек.

Рефлексия – тұлғаның өз әрекетін, эмоциясын және нәтижесін саналы түрде талдауы.

Сараланған оқыту – білім алушылардың жеке ерекшеліктерін ескере отырып ұйымдастырылатын оқыту тәсілі.

Стресс – тұлғаның ішкі немесе сыртқы қысымға психофизиологиялық реакциясы.

Танымдық үдерістер – зейін, ес, ойлау және қиял сияқты психикалық процестер жиынтығы.

Тұлғалық даму – адамның психологиялық, әлеуметтік және рухани жағынан жетілу үдерісі.

Цифрлық гигиена – экран уақытын, ақпаратты тұтынуды және онлайн мінез-құлықты саналы түрде реттеу дағдысы.

Эмоциялық интеллект – тұлғаның өз эмоциясын және өзгенің эмоциясын түсіну және басқару қабілеті.

Эмоциялық жану синдромы – ұзақ мерзімді кәсіби стресс нәтижесінде пайда болатын эмоционалдық сарқылу күйі.

51

Әдістемелік құралдың ерекшелігі

Әдістемелік құралдың ерекшелігі – оның кешенділігі мен қолданбалы бағыттылығында. Құрал тек теориялық ақпарат жинағы емес, оқу-тәрбие үдерісінде тікелей қолдануға болатын практикалық материалдар жиынтығы болып табылады. Сабақ жоспарларына енгізілетін психологиялық элементтер, тренингтік жаттығулар, кейстік тапсырмалар, рефлексия әдістері педагогтің күнделікті қызметіне оңай ықпалдастырылады.

Сонымен қатар құрал педагогтің кәсіби дамуына бағытталған. Педагогикалық қарым-қатынас мәдениеті, эмоционалдық күйзелістің алдын алу, өзін-өзі реттеу дағдылары, кәсіби рефлексия мәселелері жеке қарастырылған. Бұл педагогтің тек білім алушыларға емес, өзінің кәсіби денсаулығына да жауапкершілікпен қарауына ықпал етеді.

Құрылымдық ерекшелігі

Құралдың құрылымы жүйелілік принципіне негізделген. Алдымен теориялық негіздер беріліп, кейін оқу-тәрбие үдерісіндегі практикалық қолдану жолдары ұсынылады, одан кейін мониторинг пен бағалау жүйесі қарастырылады, соңында әдістемелік ұсыныстар беріледі. Мұндай құрылым материалды кезең-кезеңімен меңгеруге және оны тәжірибеде жүйелі түрде енгізуге мүмкіндік береді.

Бұл әдістемелік құралдың басты мақсаты – білім беру кеңістігінде психологиялық мәдениетті қалыптастыру, педагогтің кәсіби құзыреттілігін арттыру және білім алушылардың үйлесімді дамуына жағдай жасау. Өзектілігі – қазіргі әлеуметтік-психологиялық өзгерістер жағдайында білім беру үдерісін жаңаша ұйымдастыру қажеттілігімен айқындалады. Жаңашылдығы – теория мен практиканы интеграциялауында, цифрлық орта ерекшеліктерін ескеруінде және мониторингтік жүйені нақты құрылымда ұсынуында. Ерекшелігі – кешенділігі, қолданбалы бағыттылығы және педагогтің күнделікті қызметіне тікелей енгізуге болатын нақты әдістемелік материалдар ұсынуында.

4

КІРІСПЕ

Қазіргі кезеңдегі білім беру жүйесі қоғам дамуының стратегиялық ресурсы ретінде қарастырылады. Білім беру мазмұнының жаңаруы, құзыреттілікке бағытталған оқыту, цифрлық трансформация, инклюзивті орта қалыптастыру үдерістері педагог қызметіне жаңа талаптар жүктейді. Осы өзгерістер аясында психологиялық-педагогикалық аспектілерді терең түсіну мен оны тәжірибеде тиімді қолдану білім сапасының негізгі факторына айналып отыр. Білім алушының тұлғалық дамуы, эмоционалдық тұрақтылығы, әлеуметтік бейімделуі, оқу мотивациясы мен танымдық белсенділігі – барлығы да педагогтің психологиялық сауаттылығына тікелей байланысты.

Мақсаты

Бұл әдістемелік құралдың мақсаты – білім беру ұйымдарында оқу-тәрбие үдерісін ұйымдастыру барысында психологиялық-педагогикалық аспектілерді жүйелі түрде енгізу, педагогтердің кәсіби құзыреттілігін арттыру және білім алушылардың тұлғалық дамуына бағытталған тиімді әдіс-тәсілдер кешенін ұсыну. Құрал педагогке теориялық білім мен практикалық әрекетті үйлестіруге мүмкіндік беретін нақты құрылым мен әдістемелік бағдар береді. Мақсат тек ақпарат беру емес, педагогтің кәсіби ойлау мәдениетін жетілдіру, психологиялық талдау жасау қабілетін қалыптастыру және педагогикалық шешім қабылдауда ғылыми негізді ұстанымдарды қолдануға жағдай жасау болып табылады.

Өзектілігі

Әдістемелік құралдың өзектілігі қазіргі білім беру кеңістігіндегі әлеуметтік-психологиялық өзгерістермен тығыз байланысты. Соңғы жылдары балалар мен жасөспірімдер арасында эмоционалдық тұрақсыздық, күйзеліс, мотивацияның төмендеуі, қарым-қатынастағы қиындықтар, цифрлық тәуелділік, кибербуллинг сияқты құбылыстар жиілеп отыр. Бұл жағдай педагог пен білім алушы арасындағы өзара әрекеттестіктің жаңа формаларын талап етеді. Білім беру ұйымы тек білім беретін орта ғана емес, сонымен қатар психологиялық қауіпсіз, қолдаушы және дамытушы кеңістік болуы тиіс. Сондықтан психологиялық-педагогикалық аспектілерді жүйелі түрде қарастыру – уақыт талабы.

Жаңашылдығы

Құралдың жаңашылдығы бірнеше бағытта көрініс табады. Біріншіден, психологиялық және педагогикалық білімдердің өзара ықпалдастығы жүйелі түрде құрылымдалған. Теория мен практика бір арнаға тоғыстырылып, нақты қолданбалы сипатқа ие болды. Әрбір теориялық тұжырым практикалық тапсырмалармен, алгоритмдермен, үлгілік жаттығулармен және диагностикалық құралдармен толықтырылған.

Екіншіден, құрал мазмұнында цифрлық орта жағдайындағы бала психологиясына ерекше назар аударылған. Қазіргі білім алушы – цифрлық кеңістікте өмір сүретін тұлға. Осыған байланысты киберқауіпсіздік, цифрлық мәдениет, экран уақытын реттеу, онлайн коммуникация психологиясы сияқты мәселелер арнайы бөлім ретінде қарастырылды.

Үшіншіден, әдістемелік құралда психологиялық-педагогикалық қолдау алгоритмі ұсынылған. Бұл алгоритм педагогке нақты жағдайларда жүйелі әрекет етуге бағыт береді. Мінез-құлықтағы ауытқулар немесе оқу мотивациясының төмендеуі жағдайында кезең-кезеңімен әрекет ету жолдары көрсетілген.

Төртіншіден, құралда мониторинг және бағалау жүйесіне ерекше көңіл бөлінген. Диагностикалық әдістер, сауалнама үлгілері, бақылау парақтары, динамикалық талдау тәсілдері енгізіліп, нәтижелерді нақты көрсеткіштер арқылы бағалау мүмкіндігі ұсынылған.

3

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, 2007 (өзгерістер мен толықтырулармен).

2. Қазақстан Республикасында білім беруді және ғылымды дамытудың 2020–2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы. – Астана.

3. Выготский Л.С. Педагогическая психология. – Москва: Педагогика, 1991.

4. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. – Санкт-Петербург: Питер, 2002.

5. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. – Москва: Смысл, 2005.

6. Божович Л.И. Личность и её формирование в детском возрасте. – Москва: Просвещение, 2008.

7. Эльконин Д.Б. Психология развития. – Москва: Академия, 2001.

8. Давыдов В.В. Теория развивающего обучения. – Москва: Интор, 1996.

9. Асмолов А.Г. Психология личности. – Москва: МГУ, 2010.

10. Реан А.А. Психология личности и деятельности. – Санкт-Петербург: Питер, 2004.

11. Ильин Е.П. Психология общения и межличностных отношений. – Санкт-Петербург: Питер, 2012.

12. Селевко Г.К. Современные образовательные технологии. – Москва: Народное образование, 1998.

13. Сластенин В.А. Педагогика. – Москва: Академия, 2013.

14. Подласый И.П. Педагогика. – Москва: Юрайт, 2015.

15. Немов Р.С. Психология. В 3 кн. – Москва: Владос, 2010.

16. Маслач К., Джексон С. Профессиональное выгорание: диагностика и профилактика. – Москва: Институт психотерапии, 2009.

17. Гоулман Д. Эмоциональный интеллект. – Москва: Манн, Иванов и Фербер, 2018.

18. Bandura A. Social Learning Theory. – Englewood Cliffs: Prentice Hall, 1977.

19. Piaget J. The Psychology of the Child. – New York: Basic Books, 2001.

20. UNESCO. Digital Citizenship Education. – Paris: UNESCO Publishing, 2019.

21. OECD. PISA 2018 Results. – Paris: OECD Publishing, 2019.

22. Livingstone S. Children and the Internet. – Cambridge: Polity Press, 2009.

23. Kowalski R., Limber S. Cyberbullying Prevention and Intervention. – New York: Routledge, 2014.

24. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Инклюзивті білім беруді дамыту тұжырымдамасы. – Астана.

25. Битянова М.Р. Организация психологической работы в школе. – Москва: Генезис, 2011.

52

МАЗМҰНЫ

АЛҒЫ СӨЗ .................................................................................................................................. 2
КІРІСПЕ ...................................................................................................................................... 3

I БӨЛІМ. ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ-ПЕДАГОГИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ...................................................................................................... 5

II БӨЛІМ. ОҚУ-ТӘРБИЕ ҮДЕРІСІНДЕГІ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕР ...................................................................................................................................................... 14

III БӨЛІМ. ПЕДАГОГ ҚЫЗМЕТІНДЕГІ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰЗЫРЕТТІЛІК ...................................................................................................................................................... 22

IV БӨЛІМ. ПРАКТИКАЛЫҚ БӨЛІМ ................................................................................ 28

V БӨЛІМ. МОНИТОРИНГ ЖӘНЕ БАҒАЛАУ ЖҮЙЕСІ ............................................... 39

VI БӨЛІМ. ЦИФРЛЫҚ ПСИХОЛОГИЯ ЖӘНЕ ҚАУІПСІЗДІК ................................. 41

VII БӨЛІМ. ӘДІСТЕМЕЛІК ҰСЫНЫСТАР .................................................................... 44

ҚОРЫТЫНДЫ ......................................................................................................................... 46
ГЛОССАРИЙ ........................................................................................................................... 47
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР .................................................................................. 48

53

2

АЛҒЫ СӨЗ

Қазіргі білім беру жүйесінде оқыту мен тәрбиелеу үдерісі тек білім мазмұнын меңгертумен шектелмей, білім алушының тұлғалық, эмоционалдық және әлеуметтік дамуын кешенді түрде қарастыруды талап етеді. Осы тұрғыда психологиялық-педагогикалық аспектілердің маңызы айрықша. Өйткені білім беру сапасы тек академиялық көрсеткіштермен емес, баланың ішкі әлеуетінің ашылуымен, оның өзіне деген сенімділігімен, әлеуметтік ортаға бейімделуімен және өмірлік дағдыларды меңгеруімен тығыз байланысты.

Әдістемелік құралдың өзектілігі – қазіргі қоғамдағы өзгерістерге байланысты білім алушылардың психологиялық ахуалына қойылатын талаптардың артуымен сипатталады. Ақпараттық жүктеменің көбеюі, цифрлық орта ықпалы, әлеуметтік қатынастардың күрделенуі балалар мен жасөспірімдердің эмоционалдық жағдайына тікелей әсер етуде. Мұндай жағдайда педагог тек білім беруші емес, сонымен қатар қолдаушы, бағыттаушы және тұлғалық дамуға ықпал етуші кәсіби маман ретінде көрінеді.

Психологиялық-педагогикалық аспектілерді жүйелі түрде қарастыру – білім беру үдерісінің тиімділігін арттырудың маңызды шарты. Оқу мотивациясын қалыптастыру, танымдық белсенділікті дамыту, қарым-қатынас мәдениетін жетілдіру, мінез-құлық ерекшеліктерін түсіну, қиын жағдайлардың алдын алу сияқты бағыттар педагог қызметінің ажырамас бөлігіне айналуы тиіс. Осы құралда теориялық негіздер мен практикалық ұсыныстардың өзара сабақтастығы сақталып, педагогке нақты әдістемелік бағдар ұсынылады.

Құралдың мазмұны білім алушылардың жас ерекшеліктерін, тұлғалық даму кезеңдерін және психологиялық заңдылықтарды ескере отырып құрастырылды. Танымдық үдерістердің дамуы, эмоциялық интеллект, коммуникативтік дағдылар, психологиялық қауіпсіз орта қалыптастыру мәселелері кешенді түрде қамтылды. Сонымен қатар педагогтің кәсіби құзыреттілігі, рефлексиясы, эмоционалдық тұрақтылығы мен күйзелістің алдын алу тетіктері де назардан тыс қалмады.

Білім беру жүйесіндегі жаңартылған мазмұн, құзыреттілікке бағытталған оқыту және цифрлық технологиялардың енгізілуі педагогтің психологиялық дайындық деңгейіне жаңа талаптар қояды. Сондықтан құралда цифрлық ортадағы бала психологиясы, кибербуллингтің алдын алу, онлайн кері байланыс ұйымдастыру секілді заманауи мәселелерге де ерекше көңіл бөлінді. Бұл бағыттар педагогке қазіргі білім алушының ерекшеліктерін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

Әдістемелік құрал педагогтерге, сынып жетекшілеріне, білім беру ұйымдарының психологтеріне және педагогикалық қызметпен айналысатын мамандарға арналған. Құрал мазмұны оқу-тәрбие үдерісінде психологиялық-педагогикалық аспектілерді жүйелі әрі мақсатты түрде енгізуге бағытталған. Теория мен тәжірибенің үйлесімді байланысы педагогтің кәсіби қызметін жетілдіруге және білім алушылардың тұлғалық дамуына оң ықпал етуге мүмкіндік береді.

Осы әдістемелік құрал білім беру кеңістігінде психологиялық мәдениетті қалыптастыруға, педагог пен білім алушы арасындағы сенімді қарым-қатынасты нығайтуға және оқу үдерісінің сапасын арттыруға қызмет етеді деген сенім бар.

2

Түркістан облысы Төлеби ауданы

«Ханарық» жалпы орта білім беретін мектеп» КММ

педагогика және психология

Рахмеджанов Азимжан Махамедович

«Психологиялық педагогикалық аспектілер»

Әдістемелік құрал

2026 жыл

Әдістемелік құрал

2026 жыл