“Психологиялық резиленттілік: Қазақстандағы суицидтің алдын алу механизмдері”

“Психологиялықрезиленттілік:Қазақстандағысуицидтіңалдыналумеханизмдері”
Қазақстансуициддеңгейібойыншаәлемдікрейтингтежоғарыорындардыңбіріналады.
Статискағасүйенсек,біз66-шыорындамыз.Бұлмәселеәсіресежастарарасындаөзекті.
Мақаладасуицидтіңнегізгісебептері,оныңалдыналудапсихологиялықрезиленттіліктіңрөлі,
сондай-ақхалықаралықтәжірибелернегізіндеұсынылатыншараларқарастырылады.
Резиленттілікадамныңөмірдегіқиындықтарғақарсытұруқабілетіретінде,суицидтік
мінез-құлықтыболдырмауғабағытталғаннегізгіфакторлардыңбіріретіндесипатталады.
Дүниежүзілікденсаулықсақтауұйымыныңмәліметтерібойынша,Қазақстанда100мың
адамның20-сыжылсайынсуицидтенкөзжұмады.Бұлкөрсеткішәсіресеауылдықжерлерде
жәнежастарарасындажоғары.Статистикағасүйенсек,15–29жасаралығындағысуицидәлем
бойыншаөлімкөпболуда.
Негізгісебептері:Жұмыссыздық,қаржылықтұрақсыздық.Отбасылықмәселелер:Қақтығыстар,
ата-ананыңажырасуы,зорлық-зомбылық.Психикалықденсаулықтыңтөмендігі:Депрессия,
мазасыздық,травмалар.Қоғамнаншеттету,жалғыздықсезімі.Буллинг:Әлеуметтікжелілердегі
қысым.Бұлмәселеніңшешімінтабудаадамныңпсихологиялықрезиленттілігінеерекшеназар
аударуқажет.
Резиленттілік–адамныңөмірдегістрестікжағдайларғақарсытұрып,өзөмірінқайтақалпына
келтіреалуы.Бұлтекқиындықтарғатөзуғанаемес,олардыжеңіп,жаңатәжіриберетінде
қабылдауқабілеті.
Резиленттіліктіңнегізгікомпоненттері:Қиынжағдайдаөзэмоцияларынбақылау.Жақын
адамдардыңкөмегінсезіну.Проблемалардыжаңашешімдерарқылықарау.Болашаққасеніммен
қараужәнемотивациянысақтау.Еңбастысысуицидтің,мәселенемесеқиындықтыңшешімі
емемекенінтүсіну!
Қазақстандағысуицидтенденциялары
2023жылғыдеректергесәйкес,Қазақстандажасөспірімдерарасындасуициддеңгейіәлемдік
орташакөрсеткіштенжоғары.Бұлмәселеәсіресе15–19жасаралығындағыжастарарасында
күрделісипатқаие.Әсіресеауылдықжерлердекөмеккежүгінудеңгейініңтөмендігі,
стигматизация,психологиялыққызметтердіңжетіспеушілігі,сондай-ақәлеуметтікоқшаулану
менэкономикалыққиындықтаржағдайдыушықтырыпотыр.ЮНИСЕФ-тіңзерттеуібойынша,
жасөспірімдердің35%-ыэмоционалдықнемесепсихологиялықкөмеккемұқтажболғанымен,
олардыңтек10%-ығанакәсібимамандарғажүгінген.Бұғанқоса,суицидкеапаратын
факторлардыңбіріретіндеәлеуметтікжелілердебуллингтіңжоғарылауыменпсихикалық
денсаулыққадегентеріскөзқарастыңқалыптасуыаталады.Бұлкөрсеткіштержасөспірімдерге
бағытталғанкешендіқолдаубағдарламаларыныңқажеттілігінкөрсетеді.
Психологиялықрезиленттілікжәнесуицидтіңалдыналу:Қазақстандағыжағдаймен
ұсыныстар
2023жылғыдеректербойынша,Қазақстандажасөспірімдерарасындағысуициддеңгейі
әлемдікорташакөрсеткіштенжоғары.Атапайтқанда,2023жылы200-денастамжасөспірім
суициджасаған,аләлеуметтікжелілердебуллингкеұшырағаноқушылардың30%-ыөз-өзіне
қолжұмсаутуралыойлаған.Өкінішкеқарай,суициджасамасбұрынкөмексұрағандардыңтек

10%-ығанакәсібипсихологиялықкөмеккежүгінген.Бұлжағдайдыкүрделендіретінбасты
факторлардыңбірі–ауылдықжерлердепсихологиялыққызметтердіңжетіспеушілігімен
қоғамдағыстигматизация.Бұлмәселенішешуүшінпсихологиялықрезиленттіліктідамытуға
бағытталғанкешендішараларқажет.Резиленттілік—адамныңстресстікжағдайлармен
қиындықтарғатөзімділіккөрсетуқабілеті.Адамныңэмоционалдықтұрақтылығы,стрессті
басқарудағдыларыменпсихикалықденсаулықтуралыақпараттандырусуицидтіңалдыналу
үшінмаңыздырөлатқарады.
Резиленттіліктідамытуғабағытталғаншаралар:Стресстібасқару,эмоцияныбақылау,және
өмірлікдағдылардықалыптастыруғабағытталғанбағдарламалароқуорындарындакеңінен
енгізілуікерек.Мектептерменуниверситеттердеарнайытренингтерменпсихологиялық
семинарларөткізужастардыңөз-өзінеқолжұмсауқаупінтөмендетугеықпалетеді.Сонымен
қатар,бұлбағдарламаларәлеуметтікдағдарысжағдайларындапсихологиялықкөмекалу
жолдарынкөрсетугекөмектеседі.Әсіресеауылдықжерлердеәлеуметтікбайланыстарды
нығайтуөтемаңызды.Көпжағдайдаауылтұрғындарыпсихологиялықкөмексұрауғаұялады.
Жекежәнетоптықтерапиябағдарламаларыадамдардыңбір-бірінеқолдаукөрсетуіүшін
қажеттідағдылардықалыптастыруғамүмкіндікбереді.Соныменқатар,бұләлеуметтік
байланыстарадамныңэмоционалдыкүйінжақсартып,психологиялықауыртпалықтарды
жеңугекөмектеседі.Суицидтіалдыналуүшінқоғамдапсихикалықденсаулыққақатыстыашық
пікірталастарменақпараттаратуөтемаңызды.Жастарарасындапсихикалықденсаулықтың
маңыздылығыжайлыбілімберу,сондай-ақкөмексұрауғаұялмауқажеттігінтүсіндіру
суицидтікмінез-құлықтыңтөмендеуінеәкеледі.Қоғамдабұлмәселегеқатысты
стигматизацияныазайтуүшінақпараттықнауқандарұйымдастыруқажет.
Халықаралықтәжірибе:
Исландияүлгісі:Исландиядажастарарасындасуициддеңгейінтөмендетуүшін10жылішінде
спорттықжәнемәденибағдарламаларенгізілді.Бұлбағдарламаларжастардыңбосуақытын
пайдалыөткізуінемүмкіндікберіп,психикалықденсаулықтынығайтуғаықпалетті.
Нәтижесінде,елдесуициддеңгейі40%-ғатөмендеді.
Австралияныңқолдаужелілері:АвстралиядаLifelineAustraliaплатформасытәулікбойы
психологиялықкеңесбереді.Бұлплатформаныңжұмысынкеңейтуменқолдаужелілерін
жетілдіружасөспірімдерменересектергепсихологиялықкөмеккөрсетугеүлкенмүмкіндік
береді.
Жапониятәжірибесі:Жапониядапсихикалықденсаулықорталықтарыхалықтың90%-ына
қолжетімді.Психологиялықкөмеккежүгінгенадамдарғақоғамдықорындардақолдаукөрсету
арқылыбұлелдесуициддеңгейінтөмендетугеқолжеткізілді.
Еліміздеәрбіроқуорнындакәсібипсихологтардыңқызметінқамтамасызетуқажет.Оқушылар
менстуденттерарасындапсихикалықденсаулыққақатыстытренингтерменкурстарөткізіп,
көмеккөрсетумүмкіндіктерінарттырукерек.Суицидмәселесінашықталқылап,бұл
тақырыптыстигматизацияданарылтуүшінқоғамдаашықпікірталастарұйымдастыру
маңызды.Бұладамдардысуицидтуралысөзқозғауға,көмексұрауғажәнебасқаларғақолдау
көрсетугеынталандырады.Кәсібикөмеккежүгінуүшінонлайнплатформаларменанонимді
желілердідамытумаңызды.Бұләсіресежасөспірімдерүшінмаңызды,өйткеніолар
психологиялықкөмекалуүшінкөмексұрауғаұялуымүмкін.Резиленттіліктідамытужәне
суицидтіңалдыналубойыншаұлттықдеңгейдебағдарламаларқабылдануыкерек.Бұл

бағдарламаларпсихологиялықкөмеккөрсетужүйесіннығайтып,жастардыңпсихикалық
денсаулығынақатыстыақпараттандырудыарттыруғабағытталуытиіс.
Суициддеңгейінтөмендетуүшінпсихологиялықрезиленттіліктідамыту–маңыздықадам.
Қазақстандажастарарасындағысуицидмәселесіалаңдатарлықдеңгейдетұр.Бірақ
халықаралықтәжірибелерменкешендішараларарқылыбұлмәселенішешумүмкін.Мектептер
менуниверситеттердепсихологиялыққызметтердікүшейту,қоғамдықдискуссияларды
ұйымдастыружәнецифрлықплатформалардыдамытуарқылысуицидтіңалдыналуғаболады.
Суицидтіңалдыналуүшінқоғамныңәрбірмүшесі,оныңішіндебілімберуұйымдары,
мемлекеттікоргандарменазаматтыққоғамөкілдерібірлесеәрекететуіқажет.Суицид
деңгейінтөмендетуүшінкешендішараларқажет.Қазақстанқоғамындарезиленттіліктідамыту
–суицидтіңалдыналудағыеңтиімдітәсілдердіңбірі.Бұлүшінмектептерменжоғарыоқу
орындарындапсихологиялықкөмекқызметтерінарттырып,әрбіроқушыменстуденткеқолдау
көрсетуқажет.Соныменқатар,халықарасындапсихикалықденсаулықтуралы
ақпараттандырудыкүшейтіп,бұлмәселегеқатыстыстигматизацияныазайтумаңызды.
Халықаралықтәжірибелерденүлгіалаотырып,резиленттіліктіарттыруғабағытталғанұлттық
бағдарламалардықабылдауҚазақстандасуициддеңгейінайтарлықтайтөмендетугемүмкіндік
береді.
Әдебиеттертізімі:
Дүниежүзілікденсаулықсақтауұйымы.
ҚазақстанҰлттықстатистикабюросы.
Rutter,M.(1987).ResilienceasaDynamicConcept.
Bonanno,G.A.(2004).Loss,Trauma,andHumanResilience.