«Қалам мен қиял: Дарынды оқушымен әдеби кейіпкерді зерттеу арқылы эмоционалдық интеллектіні дамыту»

Жобаның атауы

«Қалам мен қиял: Дарынды оқушымен әдеби кейіпкерді зерттеу арқылы эмоционалдық интеллектіні дамыту»

Автор

Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі

Бакытбекова Карлыгаш Бакытбековна

Жас ерекшелігі

7–11 сыныптың дарынды оқушылары (интеллектуалдық дарындылық, шығармашылық дарындылық, әдеби дарындылық)

Жобаның өзектілігі

1. Қазақстандағы дарынды балалардың 68 %-ы эмоционалдық интеллектінің төмендігінен өз әлеуетін толық аша алмайды (ҚР БҒМ 2024 зерттеуі).

2. Дарынды оқушылардың ішінде депрессия, мазасыздық, әлеуметтік оқшаулану деңгейі орташа оқушылардан 2,5 есе жоғары (Назарбаев Университеті, 2023).

3. Әдебиет сабағы – эмоционалдық интеллектіні дамытудың ең қуатты құралы, бірақ қазіргі оқулықтар мен әдістемелерде ол тек «мәтінді талдау» деңгейінде қалып қояды.

4. Дарынды балаға «дұрыс жауап» емес, «терең сұрақ» және «шығармашылық еркіндік» қажет.

5. «Қалам мен қиял» жобасы осы олқылықтың орнын толтырады: кейіпкерді «зерттеу объектісі» емес, «тірі серіктес» ретінде қарастырады.

Жобаның мақсаты

Дарынды оқушылардың эмоционалдық интеллектін (өзін-өзі тану, эмпатия, эмоцияны реттеу, мотивация, әлеуметтік дағдылар) әдеби кейіпкерлерді терең зерттеу және шығармашылық қайта жасау арқылы дамыту.

Міндеттері

1. Оқушыға әдеби кейіпкерді «психолог», «дос», «адвокат» немесе «болжаушы» рөлінде зерттеуге мүмкіндік беру

2. Эмоцияларды анықтау, атау және сөйлеу дағдыларын қалыптастыру

3. Ішкі қайшылықты, моральдық дилемманы талдау арқылы өзінің құндылықтар жүйесін қайта қарауға үйрету

4. Комикс, подкаст, хат, инфографика, рөлдік ойын сияқты шығармашылық форматтарды қолдану

5. Дарынды баланың өзін-өзі рефлексиялау қабілетін арттыру

Бұл жобаны алу үшін Жүсіпбек Аймауытовтың осыдан тұп-тура бір ғасыр бұрын жазған еңбегімен танысып шықтым. Ж.Аймауытовтың «Ана тілін қалай оқыту керек» еңбегінде білім алушылардың ойлау қабілетін дамытудың маңызды жолдарының бірі ретінде әдебиет пен өнердің, оның ішінде сурет салудың маңыздылығын ерекше атап өткен. Ол әсіресе жас ұрпақтың көзқарасын кеңейтіп, шығармашылық қабілеттерін дамыту үшін кітап пен бейнелеу өнерінің бірлескен ықпалына мән берген.

Ж.Аймауытовтың пікірінше, кітапты суретке айналдыру:

1. Ой-өрісті кеңейтеді. Кітап оқып, оны суретке айналдыру оқырманның қиялын қозғап, шығармашылық ойлауын дамытады. Кітаптағы әрбір оқиға немесе кейіпкердің бейнесі оқырманның санасында ерекше түрде өмірге келеді, ал оны суреттеуге тырысу студенттің шығармашылық қабілетін қалыптастырады.

2. Тілдік дағдыларды жетілдіреді. Кітаптағы кейіпкерлерді немесе оқиғаларды бейнелеу барысында студенттің тілдік қорын байытуға болады. Сурет салу мен кітап оқу бір-бірін толықтырып, ойды нақты жеткізу дағдысын қалыптастырады.

3. Эмоционалды даму. Кітаптар арқылы студенттер түрлі эмоцияларды сезініп, сурет салу барысында сол сезімдерін бейнелейтін болады. Бұл баланың эмоционалдық интеллигенттілігін арттырады.

4. Шығармашылық және талдау қабілеттерін дамыту. Кітапты суретке айналдыру баланы оқыған материалды терең талдауға, оны нақты суретпен көрсетуге ынталандырады, бұл шығармашылық қабілеттерін дамытады.

Аймауытовтың еңбектерінде өнер мен әдебиеттің сабақтастығы және олардың баланың жан дүниесіне тигізетін әсері өте зор екені жазылған. Бұл идея бүгінгі таңда да өз маңызын жоғалтпай, балалардың шығармашылық дамуында негізгі рөл атқарып отыр.

Оқыған кітапты немесе ұнаған бір эпизодты суретке айналдыру оқушының шығармашылығын дамытып, есте сақтау қабілетін арттырады

Жобаның негізгі принципі

«Кейіпкерді түсіну = өзін түсіну»

Жоба құрылымы (1 оқу жылы)

Негізгі шығармашылық форматтар (оқушы таңдайды)

1. Екі дауысты комикс

2. Кейіпкердің психотерапевтік сессиясы (подкаст немесе видео)

3. Кейіпкердің болашақтағы хаты / күнделігі

4. Кейіпкердің Instagram / TikTok парақшасы

5. Кейіпкердің эмоционалдық инфографикасы

6. Рөлдік сот отырысы («Кейіпкерді ақтау немесе айыптау»)

Нақты нәтижелер (2024–2025 оқу жылындағы пилоттық топ, 12 дарынды оқушы)

- 92 % оқушы «мен өз эмоцияларымды бұрынғыдан жақсы түсінемін» деп жауап берді

- 83 % «мен басқалардың сезімін оңайырақ түсінетін болдым» деді

- 11 оқушының 9-ы алғаш рет ата-анасына немесе достарына «мен қорықтым», «мен ренжідім» деп айта алды

- 3 оқушы мектеп психологына өз еркімен барды (бұрын ешқашан бармаған)

- бірнеше оқушы түрлі облыстық, республикалық,халықаралық әдеби-шығармашылық байқауларда жүлделі орын алды

Жобаның ерекшелігі

- Дарынды балаға «тапсырма» емес, «рөл» беріледі

- Мұғалім – фасилитатор, бағалаушы емес

- Баға қойылмайды, тек рефлексиялық кері байланыс беріледі

- Әр жұмыс соңында міндетті сұрақ: «Сен бұл кейіпкерден не үйрендің және бұл саған қалай көмектеседі?»

Қажетті ресурстар

- Canva, Pixton, CapCut, Google Docs (тегін)

- A3 қағаз, маркерлер

- Дыбыс жазуға телефон

- Мұғалімнің 1 сағаттық жеке консультация уақыты (аптасына 1 рет)

Жобаны кеңейту мүмкіндігі.

- Мектепішілік «Кейіпкердің ішкі дауысы» подкаст арнасы

- Ата-аналарға арналған «Балаңыздың сүйікті кейіпкері арқылы оны түсіну» шеберлік сыныбы

- Дарынды балаларға арналған облыстық семинар: «Менің кейіпкерім – мен»

Бұл жоба – әдебиеттің емтихандық пәннен шынайы өмірлік құралға айналдырудың бір жолы.

Дарынды балаға ең қажетті нәрсе – оны тыңдайтын және оған сенетін ересек.

Ал әдеби кейіпкер – сол ересек пен баланың арасындағы ең сенімді көпір.