«ЖЕКЕ ҚАУІПСІЗДІК САБАҚТАРЫ»

9-СЫНЫП

№ 1 САБАҚ. «ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СЕНІМ ТЕЛЕФОНДАРЫ МЕН ЖЕДЕЛ ҚЫЗМЕТТЕРДІҢ НӨМІРЛЕРІ»

Мақсаты: оқушылардың қауіп төнген жағдайда жедел қызмет пен сенім телефондарына дұрыс хабарласу дағдыларын дамыту.

Міндеті:оқушыларға қауіпті жағдайда өрт сөндіру бөліміне, полицияға, жедел жәрдемге, авариялық газ қызметіне, бірыңғай құтқару қызметіне және «111» байланыс орталығына дұрыс хабарласуды үйрету.

Сабақтың барысы:

Кіріспе

Жедел қызметтерді шақыру қағидалары.

Мұғалім: өрт құтқару қызметіне қоңырау шалу үшін телефон нөмірін ғана емес, тағы нені білу керек?

Жедел қызметке қоңырау шалған кезде диспетчерге не айту керек:

Өз атыңызды және жасыңызды ата: диспетчерге атыңды, жасыңды айтып хабарла. Бұл оларға кіммен сөйлесіп тұрғанын жақсы түсінуге көмектеседі.

Қай жердесін -хабарла: орналасқан жеріңді мүмкіндігінше дәл сипатта. Егер оны білсең, мекенжайды көрсет немесе айналаңда не көріп тұрғаныңды айтып бер.

Не болғанын айт: жағдайды және неге қоңырау соққаныңды қысқаша және анық түсіндіруге тырыс. Мысалы, апат болды, біреу ауырып қалды немесе көмек қажет.

Диспетчердің сұрақтарына жауап бер: мұқият болып, диспетчер қоятын барлық сұрақтарға жауап бер. Бұл оларға қажетті көмекті тезірек жіберуге көмектеседі.

Есте сақта!

Өрткүзеті	101
Полиция	102
Жеделжәрдем	103
Авариялықгазқызметі	104
Бірыңғайқұтқару қызметі	112
«111 байланыс орталығы» балалар мен ересектер көмекке жүгінуі үшін,өмірлік қиын жағдайға тап болған отбасы туралы, балалардың құқықтарының бұзылуын хабарлау үшін ашылды. - «111» нөмірі – 24/7 байланыста - «111» нөмірі – құпиялылықты сақтайды - «111» нөмірі – тәулік бойы ІІД және өңірлердің жедел топтарымен байланыста.	111

Әрөңірдебалақұқықтарыжөніндегіөңірлікуәкіл жұмыс істейді, оған кез келгенжағдайдажүгінугеболады.Өңірлік уәкілдің номерін көрсетілгенсілтемелерарқылыбілугеболады:

https://www.instagram.com/p/C-W91yCsA_N/?igsh=MXBtMGVremhoYzMzag==

https://www.instagram.com/p/C-W-EuCMB4Q/?igsh=MWJ1bHcyNjFlaW55Mg==

немесе111нөмірінеқоңырау шалу арқылы біле аласыз.

Сондай-ақ, балақұқықтарыбұзылғанжағдайда, балақұқықтарыжөніндегіреспубликалықуәкілгекелесісілтемебойыншажүгінуге болады: https://www.instagram.com/zakiyevadinara?igsh=dWZ1cnNxdGI4bm9n

немесеБалалардыңқұқықтарынқорғаукомитетіне:https://www.instagram.com/kopd_mp_rk?igsh=MWZvZnlibmdkOWtyNQ%3D%3D&utm_source=qrжүгіне аласыз.

Негізгі бөлім

Маңызды! Шұғыл қоңыраулар қуат үнемдеу немесе«ұшу» режимдерінде жұмыс істемейді.

Телефондағы «Баптаулар» қосымшасын ашыңыз.

«Қауіпсіздік және төтенше жағдайлар» түймесін басыңыз.

Экранның төменгі оң жақ бұрышында «Орнатуды бастау» түймесін таңдаңыз.

Жергілікті жедел қызмет нөмірін өзгерту қажет болса, «Нөмірді өзгерту» түймесін басыңыз. Нөмірді енгізіп, «Келесіні» таңдаңыз.

Төтенше жағдай контактілеріне геодеректер мен жаңартуларды жіберу үшін «Контакты қосу» түймесін басып, төтенше жағдайда ақпаратты кіммен бөлісетініңізді таңдаңыз. Шұғыл қоңырау шалу мүмкіндігі төтенше жағдай контактісіне қандай мәліметтерді жіберетінін көрсетіңіз. «Келесі» түймесін басыңыз.

Қазақстанда кез келген ұялы байланыс операторынан және қалалық нөмірлерден жедел қызметтерге қоңырау соғу тегін.

Рольдік ойын:

Оқушыларды жұпқа бөліңіз. Бір оқушы қоңырау шалушы, екіншісі - оператор рөлін атқарады;

Әртүрлі жағдайлар сипатталған парақшаларды таратыңыз (өрт, террористік қауіп және т.б.).

Қорытынды

Қорытындылау, жедел қызметтердің телефондары жазылған парақшаларды тарату.

№ 2САБАҚ. «СЕРУЕНДЕУ КЕЗІНДЕГІ ҚАУІПТЕР»

Мақсаты: оқушыларға серуендеу кезінде туындауы мүмкін қауіптерді тануға және оларды болдырмауға үйрету.

Міндеттері:

1. Серуендеу кезінде туындауы мүмкін қауіптің негізгі түрлерін анықтау.

2. Тәуекелді бағалау және қауіпсіз шешім қабылдау дағдыларын дамыту.

3. Қауіпті жағдайларда қорғану және алдын-алу жолдарын түсіндіру.

Сабақтың барысы:

Кіріспе

Сабақта серуендеу кезінде туындауы мүмкін қауіптер талқыланады.

Негізгі бөлім

Сабақты «Қайсыңыз спорттың экстремалды түрлерін ұнатады немесе олармен белсенді айналысады?» деген сұрақтан бастаңыз.

«Экстрим» сөзінің мағынасын кім түсінеді? - деп сұраңыз. Егер қауіпсіздік қағидалары сақталмаса, өмірге немесе денсаулыққа жоғары қауіп-қатер төнуі мүмкін екенін түсіндіріңіз.

Қазіргі уақытта әртүрлі жастағы кәмелетке толмағандар арасында өмірге қауіп төндіретін іспен айналысужиі кездеседі - көп қабатты үйлердің төбесіндегі селфи, руфинг-үйлердің төбесінде серуендеу,қараусыз қалған жерлерге бару және зерттеу, пойыздар, трамвай, метро салонынан тыс жерде жүру, паркур (жолдағы кедергілерді: қабырғалар, баспалдақтар және т.б.еңсеру).

Бұл формалар балалардың өмірі мен денсаулығына қауіпті.

Бұл нысандарға бару заңсыз, бұл құқық бұзушылық.

Көбінесе мұндай объектілерге ену әрдайым заңды түрде бола бермейді.

Мұндай нысандарда кәмелетке толмағандардың болуы олардың өмірі мен денсаулығына қауіп төндіреді, балалардың өліміне әкелуі мүмкін.

Экстремалды хоббиге байланысты қауіптер:

Оқушылармен қандай тәуекелдер экстремалды хоббимен байланысты екенін талқылаңыз:

Дене жарақаттары: құлау, сыну, созылу, соққылар.

Қоршаған ортаның қауіптілігі: ауа-райының күрт өзгеруі, қар көшкіні, судағы күшті ағындар.

Дайындықтың болмауы: тиісті дене шынықтырусыз және нұсқаусыз экстремалды спортпен шұғылдану ауыр зардаптарға әкелуі мүмкін.

Арнайы жабдықтың қажеттілігі: сапалы жабдықтың болмауы немесе оны дұрыс пайдаланбау.

Қауіпсіздік қағидаларын бұзу жарақатқа немесе тіпті өлімге әкелетін нақты оқиғаларға мысалдар келтіріңіз.

Қорытынды.

Сабақты қорытындылау.

№ 3САБАҚ. «ЖАНЖАЛДЫ ҚАЛАЙ ШЕШУГЕ БОЛАДЫ»

Мақсаты: оқушылардың бейбіт шешімдерге қол жеткізу үшін жанжалдарды шешу және тиімді қарым-қатынас жасау дағдыларын дамыту.

Негізгі міндеттер:

1. Жанжалдарды бейбіт жолмен шешудің негізгі әдістерін үйрету.

2. Келіспеушіліктерді оң шешудің тәсілдерін түсіндіру.

3. Алған білімдерін өмірде қолдануғаүйрету.

Сабақтың барысы:

Кіріспе

Мұғалім: бүгін сабақта біз қақтығыстарды шешу әдістерін талқылаймыз-бұл келіспеушіліктерді шешу және тараптар арасындағы қалыпты қатынастарды қалпына келтіру үшін қолданылатын әртүрлі тәсілдер мен әдістер.

Негізгі бөлім

Жанжал - тараптардың әрқайсысы екінші тараптың мүдделеріне сәйкес келмейтін және қарама-қарсы позицияны ұстанатын жағдай.

Жанжалдың деструктивті де, конструктивті функциялары бар.

Қақтығыстарды реттеудің бес әдісі бар, олар екі негізгі өлшемге сәйкес белгіленеді (ынтымақтастық және талапшылдық):

Жарысу (бәсекелестік) - басқаға зиян келтіре отырып, өз мүдделеріне қол жеткізуге ұмтылу.

Бейімдеу (көңілден шығу)- басқаның мүддесі үшін өз мүдделерін құрбандыққа шалу.

Компромисске  келу - өзара жеңілдіктерге негізделген келісім, туындаған қайшылықты жоятын нұсқаны ұсыну.

Қашу - ынтымақтастыққа ұмтылудың және өз мақсатына жетуге бейімділіктің болмауы .

Ынтымақтастық – жағдайға қатысушылар екі жақтың да мүдделерін толық қанағаттандыратын шешімге келеді.

«Қақтығыстар туралы сөйлесейік» әңгімесі.

Жанжалдың себептері қандай?

Жанжал әрқашан жаман нәрсе ме?

Жанжалсыз өмір сүруге бола ма?

«Дау» және «жанжал» ұғымдарының айырмашылығы неде?

«Дау-дамайда шындық туады» деген сөзге дәлел табыңыз немесе жоққа шығарыңыз.

Жанжалды шешудің қандай жолдарын білесіз?

Кез-келген адамның өмірін жанжалсыз, елеулі келіспеушіліктерсіз, түсініспеушіліктерсіз елестету мүмкін емес.

«Екідос»жаттығуы.

Мақсаты:жанжалдағы жетекші мінез-құлық стратегиясын анықтаңыз. Жаттығуды орындамас бұрын, А4 парақтарды еденге жайып, тар жолды құрастырыңыз. Жолдың әр жағында, бір-біріне қарама-қарсы орналасқатын екі оқушы таңдалады.

Оқушыларға нұсқаулық: «Әртүрлі жағалауларда тұрғаныңызды және көпірдің екінші жағына өтуіңіз керек екенін елестетіп көріңіз. Сіз бір уақытта қозғалысты бастайсыз».

Оқушылар жанжалды шешеді: көпірдің ортасында қалай өту керек? Қорытындысында стратегия туралы жақсы шешім жасалады.

Қорытынды.

Сабақты қорытындылау.

№ 4 САБАҚ. «АТА-АНАНЫҢ СЕНІМІ МЕН ҮШІН МАҢЫЗДЫ»

Мақсаты: ата-аналар мен балалар арасындағы сенімнің маңыздылығын талқылау, ата-аналармен (заңды өкілдермен) сенімді қарым-қатынас құру және қолдау дағдыларын дамыту.

Міндеттері:

1. Ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынаста сенімнің маңыздылығын түсіндіру.

2. Отбасындағы қарым-қатынас және түсіну дағдыларын дамыту.

3. Ата-аналарға сенім мен құрметті қалыптастыру.

4. Отбасылық қарым-қатынаста сенімділікті сақтауға және нығайтуға үйрету.

Сабақтың барысы:

Кіріспе

Отбасылық қарым-қатынаста маңызды рөл атқаратын ата-аналар мен балалар арасындағы сенім мәселелері талқыланады.

Негізгі бөлім

Балалар мен ата - аналар арасындағы сенімді қарым-қатынас- өзара түсіністік, құрмет пен қолдау ниетіне негізделген тығыз байланыс.

Бала ата-анасына сенгенде, ол өзін қауіпсіз сезінеді және кез келген қиын жағдайда көмек сұрай алатынын біледі.

Мұғалім:бізқалайдұрысәрекет ету керектігін білмей, кейде бәрімізқиындықтарға тап боламыз.Бұлкүтпегеннәрсенемесетіптіөзіңіздікінәлісезінетін нәрсе болуы мүмкін.Бірақесте сақтау маңызды:үмітсізжағдайларболмайдыжәнеәрқашанкөмектесугедайынадам бар.

Негізгі қағида:ата– аналар біріншіболыпкөмектеседі.

Кез – келгенжағдайда,қаншалықтықиыннемесеқорқыныштыболыпкөрінсе де,есіңізде болсын:ата-аналар-көмек сұрауға болатынжәнеқажетадамдар.Егерсізөзіңіздікінәлідепсанасаңызнемесеата-анаңыз ашуланадыдепқорқатынболсаңыз да, оларғанеболғанынайтыңыз.Неліктенбұлмаңызды?

Ата-аналар әрқашансіздіңжағыңызда:олар сіз үшін алаңдайдыжәнесіздіңқауіпсіз болғаныңызды қалайды.Олардыңбастымақсаты–мәселенішешугекөмектесу.

Оларшешімтабаалады:кейдебізтығырыққа тірелгендей сезінеміз,бірақата-аналардың тәжірибесікөпжәнеоларсізгеқалайәрекет ету керектігін айта алады.

Адалдықүлкенқиындықтарданаулақ болуға көмектеседі: орын алған жағдайтуралыбірденсөйлескенде, одан шығудың жолын тезтабуғажәне одан даауырзардаптардыңалдын алуға болады.

Егербірдеңеболсаше?

Үрейленбеңіз.Жағдайауырболыпкөрінсе де, сабырлы болу маңызды.Бұлнеболып жатқанын жәненеістеугеболатынынжақсытүсінугекөмектеседі.

Ата-анаңызға айтыңыз.Бұлжағымсызнемесеқиыннәрсе болған кездежасалатынбіріншінәрсе.Ата-аналар сізгеқолдау көрсете алады жәнедұрысшешімтабуғакөмектеседі.

Өзқателігіңіздімойындауданқорықпаңыз.Бізбәрімізкейдеқателесемізжәнебұл қалыпты нәрсе. Ең бастысы-олардыжасырмау.Егерсізқателігіңізүшінқиынжағдайға тап болсаңыз, ата-анаңызға бұлтуралы айтыңыз.

Жағдайлардыңмысалдары:

Ақшапроблемалары:сізкездейсоқ қосымша ақшажұмсадыңызжәнебұлтуралыата-анаңызға қалайайту керектігін білмейсіз.Шешім:оларғанеболғанынмойындаңыз.Оларжағдайдықалайтүзетугекөмектеседіжәне оның қайталанбауыүшінбәрінжасайды.

Достар арасындағы жәнемектептегі жанжал:егерсыныптастарменнемеседостармен қарым-қатынастабірдеңедұрысболмаса, ата-анаңызбен бөліскендұрыс.Егерсізренжіген болсаңыз,олартатуласунемесеөзіңіздіқорғау туралы кеңестербереалады.

Онлайн-қауіптер:егербіреусізгежағымсызхабарламаларжазсанемесесіздіинтернеттекүмәндіістергетартуғатырысса, бұлтуралыата-анаңызға дереуайтыңыз.

Есіңізде болсын:сізқиынжағдайдажалғыз емессіз.Жағдайларқаншалықтықиынболсада, ата-аналар әрқашанкөмектесугежәнеқолдауға дайын.Оларғасенужәнепроблемаларыңыздыжасырмаумаңызды,өйткенісізәрқашанбіргешығудың жолын табасыз!

Мұғалім:сондай-ақ, кез-келгенжағдайдасізмұғалімніңкөмегіне жүгіне аласыз,жәнебіз кез-келгенпроблемаданбіргешығудың жолын табамыз.

Соныменқатар,сенімдіқарым-қатынас балалардыңтәуелсіздігінжәне өз-өзіне деген сенімін дамытады,бұлбастама көтеруге жәнеқателесуденқорықпайшешімқабылдауға мүмкіндік береді.

Топтықжұмыс:талқылау:балаларүшіннемаңызды:ата-аналардың кеңестерінемесеолардыңмысалы?

Қорытынды

Сабақты қорытындылау.

№5 САБАҚ.«ИНТЕРНЕТТЕГІ ЖӘБІРЛЕУ: БҰЛ НЕ ЖӘНЕ ОНЫМЕН ҚАЛАЙ КҮРЕСУГЕ БОЛАДЫ?»

Мақсаты: оқушыларға интернеттегі жәбірлеуге (кибербуллинг) қауіпсіз жауап беру әдістерін үйрету.

Негізгі міндеттер:

1. Интернеттегі жәбірлеуге (кибербуллинг) ұғымын және оның белгілерін анықтау.

2. Жәбірленушілер үшін интернет - жәбірлеудін салдарын түсіндіру.

3. Интернеттегі жәбірлеудін алдын алуға және зардап шеккендерге қолдау көрсетуге үйрету.

Сабақтың барысы:

Кіріспе

«Интернеттегіжәбірлеу» ұғымы және оны қалай тануға болатындығы талқыланады.

Кибербуллинг- интернетте шабуылшы мен жәбірленушінің арасында кездесетін қорлаудың әртүрлі формалары. Көбінесе балалар мен жасөспірімдер пайдаланушылардың ең осал санаты ретінде зардап шегеді.

Бұл хабарламаларда немесе түсініктемелерде қорлау мен жаман әзілдер, жеке ақпаратты жариялау (мысалы, сіздің мекен-жайыңыз, телефон нөміріңіз, фотосуреттеріңіз), қорқытатын жазбалар болуы мүмкін.

Бұл құбылыспен күресу мүмкін және қажет.

Шабуылдар туралы айтудан қорықпа, ұялмай айт.

Ең тиімді шара – кибербуллингтің алдын алу, ол желідегі қауіпсіз мінез-құлық қағидаларында көрінеді.

Негізгі бөлім

Балаларға жәбірлеу және кибербуллинг фактілері үшін кәмелетке толмағандар әкімшілік жауапкершілікке тартылатынын ескерту керек.

127-2-бап. Кәмелетке толмаған адамды жәбірлеу (буллинг, кибербуллинг)

1. Кәмелетке толмаған адамды жәбірлеу (буллинг, кибербуллинг) - ескерту жасауға немесе он айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға алып келеді

2. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, әкімшілік жаза қолданылғаннан кейін бір жыл ішінде қайталап жасалған әрекет –отыз айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға алып келеді

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, он екі жастан он алты жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адам жасаған әрекет – ата-аналарына немесе оларды алмастыратын адамдарға ескерту жасауға немесе он айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға алып келеді.

Есте сақта!

1. Кибербуллинг жағдайында сізді қорқытатын жарияланымды ЖОЮҒА БОЛАДЫ.

2. Бұл үшін ата-аналар (заңды өкілдер) уәкілетті орган – Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінежазбаша нысанда немесе электрондық құжат нысанында өтініш беруі қажет.

3. Өтініште заңсыз әрекеттер орын алатын интернет-ресурстың атауы көрсетілуі керек. Анықталған интернет-ресурстар туралы ақпарат қолжетімділікті бұғаттау үшін Ақпарат және қағамдық даму министрлігінің «Cybernadzor» ақпараттық жүйесіне енгізілді.

4. Облыстарда, Астана, Алматы және Шымкент қалаларында білім алушылардың, педагогтердің, ата-аналардың (заңды өкілдердің) психологиялық салауаттылығын сақтауға және нығайтуға бағытталған және психологиялық қолдау жүйелі түрде іске асырылу үшін Психологиялық қолдау орталықтары құрылды.Әрбір аймақтық психологиялық қолдау орталығында сенім телефоны бар.

5. Әр аймақта Бала құқықтары жөніндегі өңірлік уәкіл бар. Ол баланың құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылуы туралы өтініштерді, жергілікті атқарушы органдардың және басқа ұйымдардың әрекеттері немесе әрекетсіздігі туралы шағымдарды қарайды. Олар сондай-ақ балалар қауіпсіздігі мен қорғау саласындағы мәселелерді шешуге арналған заң жобаларын ілгерілетуге қатысады.

6. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлiгiнiң жанында реттеу, жүзеге асыру және бақылау функцияларын жүзеге асыратын Балалардың құқықтарын қорғау комитеті бар .

Комитеттің сенім телефоны: 7 (7172) 74-25-28

Қорытынды

Сабақты қорытындылау.

Кибербуллингтен қорғау жөніндегі нұсқаулықтары бар жадынамаларды тарату.

№ 6 САБАҚ. «ФЕЙКТЕР ЖӘНЕ ФАКТІЛЕР: ЖАУАПКЕРШІЛІК ТУРАЛЫ НЕ БІЛУ КЕРЕК»

Мақсаты:оқушыларға фактілер мен фейктерді ажыратуды, сондай-ақ ақпаратты таратудың жауапкершілігін ұғынуды үйрету.

Міндеттері:

1. Фактілер мен фейктер арасындағы айырмашылықтарды түсіндіру.

2. Жалған ақпарат таратқаны үшін жауапкершілік түсінігін қалыптастыру.

Сабақтың барысы:

Кіріспе

Сабақты «Растауы қиын жаңалықтарды немесе ақпаратты қаншалықты жиі кездестіресіндер?» сұрағымен бастаңыз. Олардан фейктер (жалған жаңалықтар) туралы естіген-естімегенін және оларды шындықтан ажырата білу қаншалықты маңызды екенін сұраңыз. Интернет пен әлеуметтік медиа дәуірінде ақпарат өте тез таралатынын және бәрі бірдей шындық емес екенін түсіндіріңіз.

Негізгі бөлім

Фейк не екенін түсіндіріңіз - жалған немесе бұрмаланған ақпарат, әдейі немесе кездейсоқ адамдарды алдау үшін таратылады. Фейктер әртүрлі түрде болуы мүмкін:

Жалған жаңалық.

Конспирологиялық теориялар.

Бұрмаланған бейнелер (мысалы, Deepfake).

Әлеуметтік желілердегі немесе мессенджерлердегі жалған посттар.

Фейктердің таралуы қандай қауіп төндіретінін талқылаңыз:

Жалған ақпарат: адамдар жалған деректерге сене бастайды, бұл дүрлігуге, жанжалдарға және қате әрекеттерге әкелуі мүмкін.

Манипуляция: жалған жаңалықтар қоғамдық пікірді, сайлауды немесе саяси шешімдерді манипуляциялау үшін пайдаланылуы мүмкін.

Зиян келтіру: фейктер адамдардың немесе компаниялардың беделін бұзуы, сондай-ақ агрессия мен зорлық-зомбылыққа әкелуі мүмкін.

Белгілі фейктерге мысал келтіріңіз және олардың қандай салдарға әкелгенін түсіндіріңіз.

Оқушыларға ақпараттың дұрыстығын тексеруге көмектесетін қарапайым қадамдарды үйретіңіз:

Дереккөзді тексер: сенімді ақпарат сенімді дереккөздерден шығады. Егер дереккөз белгісіз болса немесе күмән туғызса, сақ болу керек.

Расталғанын ізде: егер жаңалық шынайы болса, ол бірнеше тексерілген сайттарда жарияланады. Түрлі дереккөздерден алынған ақпаратты салыстырып көріңіз.

Авторды бағала: мақаланы немесе жаңалықты кім жазғанын тексеріңіз. Егер автор белгісіз болса, бұл жалғандықьың белгісі болуы мүмкін.

Жариялау күніне назар аудар: кейде ескі жаңалықтар қайта таратылады және өзекті деп қабылданады, бұл жаңылыстыруы мүмкін.

Эмоциялық тақырыптарға абай бол: егер жаңалық тақырыбы күшті эмоцияларды тудырса, бұл манипуляцияның белгісі болуы мүмкін.

Фактілер мен сандарды тексер: жиі жалған немесе ойдан шығарылған деректерді қамтиды. Деректерді тексеру үшін тәуелсіз көздерді пайдаланыңыз.

Фейктерді таратқаны үшін жауапкершілік:

Оқушылармен жалған ақпарат таратудың адам үшін де, қоғам үшін де ауыр салдары бар екенін талқылаңыз:

Заңдық жауапкершілік: жалған жаңалықтарды тарату айыппұлмен немесе басқа да санкциялармен жазалануы мүмкін.

Моральдық жауапкершілік: егер адам заңды жауапкершілікке тартылмаса, жалған ақпарат тарату беделге және басқа адамдармен қарым-қатынасқа қауіп төндіру мүмкін.

Әлеуметтік салдарлар: фейктер қоғамда қорқыныш және үрей тудыруы мүмкін.

Адамдар жалған ақпарат таратудың салдарына тап болғаны туралы нақты мысалдар келтіріңіз.

Қорытынды

Сабақты қорытындылау.

№ 7 САБАҚ. «ӨЗІҢІЗГЕ ЗИЯН КЕЛТІРМЕУ ҮШІН «ЖОҚ» ДЕП АЙТУҒА ҚАЛАЙ ҮЙРЕНУГЕ БОЛАДЫ?»

Мақсаты: оқушыларда жағымсыз салдардың алдын алу үшін сенімді түрде бас тарту және шекараны белгілеу дағдыларын дамыту.

Міндеттері:

1. Түрлі жағдайларда «жоқ» деп айту қабілетінің маңыздылығын түсіндіру;

2. Сенімді бас тарту және шекараны белгілеу дағдыларын дамыту;

3. Орынсыз мінез-құлық пен бас тартудың салдарын түсінуді қалыптастыру.

4. Қауіпсіз және сенімді бас тартудың әдістерін қолдануға үйрету.

Сабақтың барысы:

Кіріспе

Тақырыпқа байланысты «жоқ» деп айта білудің маңыздылығын талдау.

Негізгі бөлім

«Жоқ» деп айта алмайтын адамдар өздерін қорланған, «тәуелділікке кіріп кеткен» болып сезінеді. Күштілер бәріне қарыздар деген сенім қалыптастыра бастайды; әлсіздерде-тәуелділік пайда болады. Дұрыс бас тарта алмау қарым-қатынас жасайтын адамдардың жеке тұлғалығына зиян келтіреді.

Балалардың өз мүдделерін ұмытып, «жоқ» деп айта алмауының басқа да себептері бар:

• ренжітугенемесеашулануғақұлықсыздық;

• өз-өзін қорғай алмау;

• «жақсы» болып көріну мүмкіндігі;

• ерекшеленуқажеттілігі;

• қарым-қатынастысақтауғаұмтылыс.

Рөлдік ойын.

Қатысушылар: Екі оқушы - біреуі бастамашы, екіншісі - бас тартушы рөлін атқарады.

Дайындау:

Рөлдер карточкалары: Олардың рөлдерін сипаттайтын карточкаларды таратыңыз. Бір қатысушы бастамашы рөлінің сипаттамасын (вандализмді ұсынушы), екіншісі бас тартқан рөлінің сипаттамасын оқиды.

Нұсқаулықтар:

Бастамашы (ұсынушы):

Сыныптасының жанына келіп: «Саябақтағы қабырғаларды бояп тастайық. Бұл көңілді болады және бізді ешкім ұстай алмайды».

Бас тартушы:

Ұсынысқа сенімді бас тарту техникасын пайдалана отырып және өзінің осындай іс-қимылдарға неге қатысқысы келмейтінін түсіндіре отырып әрекет етеді.

Рөлдік сценарий:

Бастамашы:«Бұл жай ғана бояулар, ешкім зардап шекпейді. Бұл керемет болады».

Бас тартушы: «Жоқ, мен онымен келіспеймін. Бұл заңсыз және дұрыс емес. Біз заңды бұзбай көңілді уақыт өткізудің басқа да жолдарын таба аламыз».

Талқылау:

Рөлдік ойынды орындағаннан кейін мұндай жағдайларда «жоқ» деп қалай дұрыс айтуға болатынын және неліктен вандализмге қатыспау керектігін талқылаңыз.

Мұндай әрекеттердің елеулі салдары болуы мүмкін және дұрыс таңдау жасау маңызды екенін атап өтіңіз

Қорытынды

Сабақты қорытындылау.

№ 8 САБАҚ. «ЕШНӘРСЕГЕ ӨКІНБЕУ ҮШІН ДҰРЫС ТАҢДАУДЫ ҚАЛАЙ ЖАСАУ КЕРЕК?»

Мақсаты: оқушыларға өкінуді болдыртпайтын, негізделген шешімдер қабылдауды және оларды сенімді түрде орындауды үйрету.

Міндеттері:

1. Негізделген шешімдерді қабылдау әдістерін үйрету.

2. Жағдайларды талдау және ең тиімді шешімді таңдау дағдыларын дамыту.

3. Таңдаудың салдарын және олармен қалай күресуге болатындығын түсіндіру.

4. Логика мен өзіңе тән құндылықтарға негізделген шешім қабылдауға үйрету.

Сабақтың барысы:

Кіріспе

Сұрақ қою: «Жасөспірімдерді қандай жағдайлар еліктіруі мүмкін?».

Негізгі бөлім

Құндылықтар туралы ашық айту қажет.

Балалардың адалдық, жауапкершілік, жанашырлық  сияқты құндылықтардың өмірде дұрыс шешім қабылдау кезінде неге маңызды екенін түсінуі қажет.

«Құқықтар мен талаптар» ойыны.

Қатысушыларға тапсырма: «Сіздің таңдау және әрекет ету еркіндігіңіз бен құқықтарыңыз шектелген, бұзылған жағдайды (бұрын болған жағдайды келтіруге де болады) еске түсіріңіз. Бұл жағдайды, алдымен шын мәнінде, қалай болғанын топтың басқа мүшесімен бірге ойнап шығыңыз. Сіз қандай сезімді бастан өткердіңіз? Сіз нені өзгерткіңіз келеді? Енді өз құқықтарыңызды қорғай отырып, тура сол жағдайды жаңаша ойнап шығыңыз. Табанды болыңыз, арандатушылыққа бой алдырмаңыз (серіктес манипуляция мен үстемдікті қолданады, мысалы, кінә сезімін оятуға тырысады, мақтау айтады, бұйрық береді, қорқытады, жалбарынады......).

Қандай жағдай болмасын, өзіңізге керектіні сенімді түрде талап етіңіз. Серіктесіңізге өз қажеттіліктеріңіз туралы ашық айтып, сезімдеріңізді сипаттаңыз».

Талқылауға арналған сұрақтар:

Сіз нені бастан өткердіңіз?

Ең үлкен қиындықтарға не себеп болды?

Сіз неден қорықтыңыз?

Сіздің қазір істегеніңізді нақты өмірде қолдануға бола ма, болса - қалай?

Сіз мұны қалай жасайсыз?

Бұның салдары неге әкеледі?

Егер олар теріс болса, сіз оларды қалай шешесіз?

«Бас тарту» ойыны.

Қатысушыларға тапсырма: «Айналаңыздағы біреумен қарым-қатынас жағдайын еске түсіріңіз, оны әдетте қабылдамау қиын. Бұл жағдайды өмірде шынайы қандай болатынын топтың басқа мүшесімен ойнаңыз.

Сіз бастан нені өткердіңіз?

Сіз нені өзгерткіңіз келеді?

Енді сол жағдайды серіктесіңізден бас тарту немесе онымен келіспейтіндігіңізді білдіру арқылы басқаша жолмен ойнаңыз.

Талқылауға арналған сұрақтар:

Бас тартқан кезде сізге ең қиын нәрсе не болды?

Сіз бас тартқан кезде не сезіндіңіз?

Қорытынды

Сабақты қорытындылау.

№ 9 САБАҚ. «ЖАСӨСПІРІМДЕР ЖҰМЫСҚА ОРНАЛАСУ КЕЗІНДЕ НЕ ТУРАЛЫ БІЛУІ КЕРЕК?»

Мақсаты: жасөспірімдерге жұмысқа орналасудың негізгі аспектілері, соның ішінде құқықтар, міндеттер және жұмыс іздеу туралы кеңестер беру.

Негізгі міндеттер:

1. Жасөспірімдердің жұмысқа орналасудағы негізгі құқықтары мен міндеттерін түсіндіру.

2. Жұмыс жағдайлары мен жалақыға қойылатын заңды талаптарды түсінуді қалыптастыру.

Сабақтың барысы

Кіріспе

Сабақты «Сіздердің қайсыларыңыз жарты күндік жұмыс туралы ойландыңыз немесе жұмысқа орналасуды жоспарлап отырсыз?» - деген сұрақтан бастаңыз.

Оқушылармен жұмысқа орналасу өмірдегі маңызды кезең екенін әсіресе кәсіби қызметтегі алғашқы қадамдар туралыталқылаңыз.

Жасөспірімдерді жұмыспен қамтудың өзіндік ерекшеліктері бар екенін және олардың құқықтары мен міндеттерін білу маңызды екенін түсіндіріңіз.

Негізгі бөлім

Маңызды тезистер:

ҚРЕңбекзаңнамасы он сегізжасқатолмағанқызметкерлердіңеңбегінреттеуерекшеліктерінайқындайды.

ҚРЕңбеккодексінің30-бабынасәйкесон алтыжасқатолғаназаматтарменеңбекшартынжасасуғажол беріледі.

Ата-анасының,қорғаншысының,қамқоршысыныңнемесеасырап алушысының бірініңжазбашакелісіміменеңбекшарты он бесжасқатолғаназаматтармен,олар орта білім беру ұйымында негізгіорта,жалпыортабілімалғанжағдайларда;

он төртжасқатолғаноқушыларменденсаулығыназиянкелтірмейтін жәнебілім алу процесін бұзбайтын,оқуданбосуақытындаорындауүшін;

Он төрт жасқа толмаған адамдарға мәдениет ұйымдарында шығармаларды денсаулығына және имандылық тұрғыдан дамуына нұқсан келтiрмей тудыру мен орындауға қатысу үшiн ата-аналарының бiрiнiң (қамқоршының, қорғаншының) және қамқоршы және қорғаншы органның келiсiмiмен еңбек шартын жасасуға жол берiледi.

Уақыт шектеулері:

14-16 жастағы жасөспірімдер аптасына 24 сағаттан артық жұмыс істемейді.

16-18 жаста - аптасына 36 сағаттан аспайды.

Жасөспірімдер түнгі уақытта (22: 00-ден 6: 00-ге дейін) қауіпті немесе зиянды өндірістерде жұмыс істей алмайды.

Жұмыс түрлері: жасөспірімдерді денсаулығына зиян келтіретін немесе білім беру процесін бұзатын, ауыр немесе қауіпті жұмысқа тартуға тыйым салынады.

Жасөспірімдердің жұмыстағы құқықтары:

Жасөспірімдердің жұмысқа орналасу кезіндегі құқықтарын түсіндіріңіз:

Еңбек шартына құқық: жасөспірім жұмысқа орналасу кезінде жұмыс шарттары (лауазымы, жалақысы, кестесі, міндеттері) жазылған еңбек шартына қол қоюы тиіс.

Еңбекақы: жасөспiрiмдердiң ең төменгi жалақыдан төмен емес еңбекақы алуға құқығы бар.

Еңбек жағдайлары: жасөспірімнің қауіпсіз еңбек жағдайына құқығы бар. Жұмыс беруші қауіпсіздік техникасы бойынша нұсқаулықты қамтамасыз етуге міндетті.

Еңбек демалысы: жасөспірімдердің жазғы кезеңде ұзақтығы кемінде күнтізбелік 24 күн демалыс алуға құқығы бар.

Кемсітушіліктен қорғау: жасөспірімдер жасына, жынысына, дініне және басқа да белгілеріне байланысты кемсітушілікке ұшырамауы тиіс.

Жасөспірімдердің жұмыстағы міндеттері:

Оқушылармен жасөспірімдердің жұмыстағы құқықтарымен бірге міндеттері де бар екенін талқылаңыз:

Ішкі еңбек тәртібінің ережелерін сақтау: жасөспірімдер өз міндеттерін адал және мерзімінде орындауы, компания қағидаларын ұстануы тиіс.

Қауіпсіздік техникасын сақтау: қағидаларды білу ғана емес, жазатайым оқиғаларды болдырмау үшін оларды қатаң сақтау маңызды.

Тәртіпті бұзбау: жасөспірімдер кешігіп қалмауы, жұмыс кестесін бұзбауы немесе жұмысты рұқсатсыз қалдырмауы тиіс.

Тәртіп бұзушылық туралы хабарлау: егер жұмыс орнында проблемалар туындаса, бұл туралы жұмыс берушіге немесе жауапты тұлғаларға хабарлау қажет.

Жұмысқа орналасу кезіндегі алаяқтық: жұмыс туралы хабарландырулар жалған болуы мүмкін, сондықтан жұмыс берушінің заңдылығын тексеру және өзінің жеке деректерін күмәнді тұлғаларға бермеу маңызды.

Заңсыз еңбек шарттары: қол қойылған еңбек шартынсыз жұмыс істеу - бұл сіздің құқықтарыңызды бұзу. Егер жұмыс беруші келісім-шартты ұсынбаса, бұл күдікті белгі.

Жалақымен алдау: жасөспірімдер еңбекақы мөлшері мен төлеу шарттарын алдын ала білуі тиіс. Бұл шартта нақты жазылуға тиіс.

Қызметкерлер құқықтарының бұзылуы: жасөспірімдер егер жұмыс беруші олардың құқықтарын бұзса, еңбек инспекциясына, кәсіподақтарға немесе қызметкерлердің құқықтарын қорғайтын басқа да органдарға жүгіне алатынын білуі тиіс.

Балаларменқауіптізаттардыңтаралуынабайланыстыжұмыстақырыбындасөйлесукерек:

Қазіргіәлемдеқауіптізаттардытаратуменайналысатынадамдарға байланысты үлкен қауіптөніп тұр.Бұладамдар жоғары сыныпоқушыларыназаңсызәрекеттерге қатысуды ұсынаалады, бұл қатысушылардыңөздеріүшін де, айналасындағылар үшін декөптегентәуекелдерді тудырады.

Біріншіден,мұндайқызметзаңдыбұзадыжәнеоғанқатысуауырқұқықтықсалдарға, соның ішіндеқылмыстықжауапкершіліккеәкелуімүмкін.Егерсізгеқарапайымтапсырманыорындауұсынылса да,бұлзаңсызсхеманыңбөлігі болуы мүмкін.

Екіншіден,мұндайадамдарменбайланыссіздіңқауіпсіздігіңізге қауіп төндіруімүмкін.Мұндайжағдайға тап болған адамалдау,бопсалаунемесезорлық-зомбылыққа тап болу қаупібар.Мұндайәрекеттерменөзараәрекеттесудің кез-келгентүріқауіптіжәнесіздіңбеделіңізге,болашағыңызғажәнеденсаулығыңызғаәсер етуі мүмкін.

Заңсызәрекеттергеқатысты кез келгенұсыныстардыдереуқабылдамаукерекекенінесте ұстаған жөн.Егерсізосындайжағдайлартуралыбілсеңіз, ықтималсалдардыңалдын алу үшінересектергенемесе құқық қорғауоргандарынахабарлағандұрыс.

Табыстыңосытүріүшінбалаға қауіп төнетін мысалкелтіріңіз.

Мысалы,текөткенжылы40-тан астамжасөспірімұсталды,алсоңғыжағдайлардыңбірінде9-сыныпоқушысы48қауіптізаттарменұсталды.Мұндайжағдайлардақылмыстықжауапкершілік14жастанбасталадыжәнежазасы10жылға дейін бас бостандығынанайырылу болуымүмкін.

Павлодароблысындажасөспірімді7жылғасоттады.СоттаПавлодарколледжінің16жастағыстудентіTelegramарқылызаңсызбизнеспенайналысқаныбелгіліболды,онда ол жұмыс берушімен хат жазысып, бетбелгіжасағанорындардыңгеолокацияларыбарфотоесептержіберді.Полицейлероныңоғашмінез-құлқына назараударып, жасөспірімді ұстады.

Қорытынды

Сабақты қорытындылау.

№10 САБАҚ. «КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРДЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖАУАПКЕРШІЛІГІ ҚАЙ ЖАСТАН БАСТАЛАДЫ?»

Мақсаты: жасөспірімдерге заңды жауапкершілік қай жастан басталатынын түсіндіру.

Міндеттері:

1. Кәмелетке толмағандар үшін құқықтық жауапкершіліктің жас шекараларын, заң бұзушылықтардың салдарын және олардың өмірге әсерін түсіндіру.

2. Заңды сақтауға және құқықтық салдарға әкелуі мүмкін жағдайлардан аулақ болуға үйрету.

Сабақтың барысы:

Кіріспе

Талқылау: кәмелетке толмағандар не үшін жауапты екенін білесіз бе?

Негізгі бөлім

Құқық бұзушылықтар үшін заңды жауапкершіліктің 4 түрі бар:

Қылмыстық жауапкершілік – Қылмыстық кодексте көзделген заңдарды бұзғаны үшін жауапкершілік.

15-бап. Қылмыстық жауаптылыққа жататын адамдар

1. Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған уақытта он алты жасқа толған есi дұрыс жеке тұлға қылмыстық жауаптылыққа жатады

2. Қылмыс жасаған уақытта он төрт жасқа толған адамдардың адам өлтiргенi (99-бап), денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтiргенi (106-бап), ауырлататын мән-жайлар кезiнде денсаулыққа қасақана ауырлығы орташа зиян келтiргенi (107-баптың екiншi бөлiгі), зорлағаны (120-бап), сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерi (121-бап), адам ұрлағаны (125-бап), халықаралық қорғауды пайдаланатын адамдарға немесе ұйымдарға шабуыл жасағаны (173-бап), әлеуметтiк, ұлттық, рулық, нәсiлдiк, тектік-топтық немесе дiни алауыздықты қоздырғаны (174-бап), Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің – Елбасының өміріне қолсұғушылық (177-бап), Қазақстан Республикасы Президентінің өміріне қолсұғушылық (178-бап), диверсия (184-бап), ұрлық (188-баптың екінші, үшінші және төртінші бөліктері), мал ұрлау (188-1-баптың екінші, үшінші және төртінші бөліктері), тонау (191-баптың екінші, үшінші және төртінші бөліктері), қарақшылық (192-бап), қорқытып алушылық (194-баптың екінші, үшінші және төртінші бөліктері), ауырлататын мән-жайлар кезiнде автомобильдi немесе өзге де көлiк құралын жымқыру мақсатынсыз құқыққа сыйымсыз иеленіп алғаны (200-баптың екiншi, үшiншi және төртiншi бөлiктерi), ауырлататын мән-жайлар кезiнде бөтеннің мүлкін қасақана жойғаны немесе бүлдiргенi (202-баптың екiншi және үшiншi бөлiктерi), ауырлататын мән-жайлар кезiнде ерекше құндылығы бар заттарды қасақана жойғаны, әкеткені немесе бүлдіргені (203-баптың екiншi және үшiншi бөлiктерi), терроризм актісі (255-бап), терроризмді насихаттағаны немесе терроризм актісін жасауға жария түрде шақырғаны (256-бап), террористік топ құрғаны, оған басшылық еткені және оның әрекетіне қатысқаны (257-баптың бірінші және екінші бөліктері), террористік немесе экстремистік әрекетті қаржыландырғаны және терроризмге не экстремизмге өзге де дем берушілік (258-бап), адамды кепiлге алғаны (261-бап), ғимараттарға, құрылыстарға, қатынас және байланыс құралдарына шабуыл жасағаны немесе оларды басып алғаны (269-бап), терроризм актiсi туралы көрiнеу жалған хабарлағаны (273-бап), қаруды, оқ-дәрiлердi, жарылғыш заттар мен жарылыс құрылғыларын жымқырғаны не қорқытып алғаны (291-бап), ауырлататын мән-жайлар кезінде бұзақылық жасағаны (293-баптың екінші және үшiншi бөлiктері), есiрткi, психотроптық заттарды, сол тектестерді жымқырғаны не қорқытып алғаны (298-бап), ауырлататын мән-жайлар кезiнде өлген адамдардың мәйiттерiн және олар жерленген жерлердi қорлағаны (314-баптың екiншi бөлiгi) және көлiк құралдарын немесе қатынас жолдарын қасақана жарамсыз еткені (350-бап) үшiн қылмыстық жауаптылыққа жатады.

Әкімшілік жауапкершілік әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексте көзделген бұзушылықтар үшін қолданылады.

Әкімшілік құқық бұзушылықтар үшін 16 жастан бастап жауапқа тартылады.

Жаза: айыппұл, ескерту, түзету жұмыстары. Егер ҚР азаматы 16 жасқа толған болса, онда Әкімшілік кодекске (ӘҚБтК) сәйкес белгілі бір теріс қылықтары үшін айыппұл салынады.

65-бап. Кәмелетке толмағандардың әкімшілік жауапкершілігі

1. Әкiмшiлiк құқық бұзушылық жасаған кезде он алты жасқа толған, бiрақ он сегiзге толмаған адамдар осы тараудың күшi қолданылатын кәмелетке толмағандар деп танылады.

2. Әкiмшiлiк құқық бұзушылық жасаған кәмелетке толмаған адамға тәрбиелiк ықпал етудiң шаралары қолданыла отырып, әкiмшiлiк жаза қолданылуы мүмкiн.

Тәртіптік жауапкершілік-бұл еңбек міндеттерін бұзу, яғни, еңбек заңнамасын бұзу, мысалы: жұмысқа кешігіп келу, себепсіз сабаққа келмеу.

Азаматтық-құқықтық жауапкершілік мүліктік қатынастарды реттейді. Құқық бұзушыға жаза: зиянды өтеу, залалды төлеу.

Қорытынды.

Сабақты қорытындылау.