"Абай атындағы Бұлақсай ауылының №2жалпы білім беретін орта мектебі" КММ

«БЕКІТЕМІН»

Директор ___________

«__» « ____» 2025 ж.

Қолы______

ҚАЗАҚ БАТЫРЛАРЫ МЕН ҚОЛБАСШЫЛАРЫНЫҢ ХАЛЫҚ ҚОРҒАУДАҒЫ РӨЛІ

Әдістемелік құрал

(7 сынып)

Магау Саулетхан

2 025 жыл

Сын пікір беруші:

Құрастырушы:

АҢДАТПА

Бұл әдістемелік құрал 7-сыныпқа арналған «Қазақстан тарихы» пәні бойынша «Қазақ батырлары мен қолбасшыларының халық қорғаудағы рөлі» тақырыбын оқытуға бағытталған. Құралдың мақсаты – оқушыларға қазақ халқының елді қорғаудағы батырлық дәстүрін, отаншылдық рухты және әскери көшбасшылардың рөлін терең түсіндіру, тарихи тұлғаларға деген қызығушылығын арттыру.

Әдістемелік құралда Батырлар институтының ұлттық тарихтағы маңызы, ел қорғаған тұлғалардың өмір жолы, ерлік үлгілері және олардың мемлекеттік бірлік пен тәуелсіздік жолындағы үлесі жан-жақты талданады. Материалдар ғылыми-тәжірибелік негізде құрылған, оқу бағдарламасына сәйкестендірілген және 7-сынып оқушысының жас ерекшелігіне лайықталған.

Құралда:

• Сабақ құрылымы мен тиімді әдіс-тәсілдер ұсынылады;

• Тарихи тұлғалар туралы ақпарат берудің интерактивті жолдары көрсетіледі;

• Топтық, жұптық, жеке жұмысқа арналған тапсырмалар жүйесі қамтылған;

• Қалыптастырушы және жиынтық бағалау элементтері беріледі;

• Пәнаралық байланыс пен заманауи цифрлық ресурстарды қолдану жолдары ұсынылады.

Әдістемелік құрал мұғалімдерге сабақ өткізу барысында қолдау көрсетуге, тарихи білімді оқушының санасына терең сіңіруге және ұлттық құндылықтарды дәріптеуге бағытталған. Сонымен қатар, оқушылардың сыни ойлау, зерттеу, тарихи оқиғаға талдау жасау дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді.

ТҮСІНІК ХАТ

Бұл әдістемелік құрал Қазақстан Республикасы Білім және ғылым саласындағы нормативтік-құқықтық актілерге сәйкес әзірленді. Әсіресе жалпы орта білім мазмұнын жаңарту және оқу процесін ұйымдастыру бойынша негізгі құжаттар басшылыққа алынды.

Әдістемелік құралды әзірлеу және қолдану келесі нормативтік құжаттарға сүйенеді:

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы (27.07.2007 ж., №319-III).

Бұл заңда білім беру жүйесінің мақсаты, міндеттері, орта білім мазмұнын қалыптастыру қағидаттары айқындалған.

2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің бұйрығы
   «Орта білім беру ұйымдарының оқу бағдарламаларын бекіту туралы»
   (2022 жылғы № 348 бұйрық).

5–11-сыныптарға арналған Қазақстан тарихы пәнінің жаңартылған типтік оқу бағдарламасы осы бұйрықпен бекітілген.

3. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің
   «Орта білім беру ұйымдары қызметінің үлгілік қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы
   (№ 482, 2023 ж.).

Оқу-тәрбие жұмысын ұйымдастырудың жалпы талаптарын белгілейді.

4. ҚР Оқу-ағарту министрлігі бекіткен 7-сыныпқа арналған «Қазақстан тарихы» пәнінің оқу жоспары мен оқу бағдарламасы (2022 ж.).
   Бағдарламада қазақ батырлары мен қолбасшыларының ел қорғаудағы рөлі міндетті түрде оқытылатын мазмұндық бөлімдер қатарында көрсетілген.

Осы бұйрықтар мен құжаттар әдістемелік құралдың ғылыми-әдістемелік негізі болып табылады және оның мазмұнының ҚР білім стандартына толық сәйкес әзірленгенін айғақтайды.

Өзектілігі

Қазақ халқының елдік тарихы — ғасырлар бойы сыртқы жаудан қорғау, ұлттық бірлікті сақтау, жер тұтастығын қорғау жолындағы күрестерге толы. Бұл үрдісте қазақ батырлары мен қолбасшыларының алатын орны ерекше. Қазіргі оқу бағдарламасы жас ұрпақтың тарихи санасын қалыптастыруды, патриоттық құндылықтарды дамытуды басты міндеттердің бірі ретінде қарастырады.

Алайда мектеп тәжірибесінде:

– тарихи тұлғаларды тек деректер арқылы таныстыру;

– оқушының ел қорғаудағы рөлді терең түсінбеуі;

– батырлардың әрекетін қазіргі заман құндылықтарымен байланыстырудың әлсіздігі – өзекті проблемалар ретінде байқалады.

Осы әдістемелік құрал аталған мәселелерді шешуге бағытталған: батырлар бейнесін жан-жақты ашу, тарихи оқиғаларды оқушыға түсінікті тілмен жеткізу, практикалық тапсырмалар арқылы тарихи сананы қалыптастыру.

Жұмыстың ғылыми-әдістемелік деңгейі

Әдістемелік құрал модификациялық және комбинаторлық сипатқа ие:

– қолданыстағы оқу бағдарламасын тереңдетіп түсіндіреді;

– тарихи кейстер, салыстырмалы талдау, рөлдік модельдеу сияқты әдістерді біріктіреді;

– жаңа педагогикалық тәсілдермен толықтырылған.

Материалдар ғылыми зерттеулер мен Қазақстан тарихы бойынша заманауи оқулықтарға сүйене отырып жүйеленді.

Жаңашылдық, педагогикалық мақсаттылық

Құралдың жаңашылдығы:

– батырлар мен қолбасшыларды оқытудың интерактивті формаларын (тарихи карта, кейс-зерттеу, рөлдік ойын, цифрлық тапсырмалар) қолдану;

– тарихи оқиғаларды оқушының жеке тәжірибесімен байланыстыру;

– заманауи құндылықтармен (патриотизм, жауқарылық, елдік рух) интеграциялау.

Автор құрал мазмұны арқылы батырлық дәстүрді тек ақпарат ретінде емес, тәрбиелік құндылық ретінде ұсынуға үлес қоса отырып, материалды қайта құрастырмай, өзіндік әдістемелік шешімдер енгізді.

Мақсаты мен міндеттері

Мақсаты:

7-сынып оқушыларына қазақ батырлары мен қолбасшыларының ел қорғаудағы рөлін ғылыми, тарихи және тәрбиелік тұрғыдан меңгерту, отансүйгіштік қасиетті қалыптастыру.

Міндеттері:

1. Қазақ батырларының ерлік дәстүрін түсіндіру.

2. Тарихи оқиғалар мен тұлғалардың рөлін талдату.

3. Батырлардың қасиеттерін қазіргі заман құндылықтарымен байланыстыру.

4. Тарихи деректермен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыру.

5. Жобалық, топтық, зерттеушілік тапсырмалар арқылы оқушылардың белсенділігін арттыру.

6. Әскери-патриоттық тәрбие элементтерін сабаққа енгізу.

Теориялық маңыздылығы

Әдістемелік құрал:

– қазақ батырлары институтының тарихи рөлін жүйелі талдауға мүмкіндік береді;

– ұлттық батырлық дәстүрдің қалыптасу кезеңдерін ғылыми негіздейді;

– тұлғалық-бағытталған оқытуды тарих сабағында жүзеге асыру әдістерін ұсынады.

Құралдағы теориялық бөлім мұғалімнің кәсіби деңгейін арттыруға да ықпал етеді.

Практикалық маңыздылығы

Құралда ұсынылған:

– сабақ жоспарлары

– практикалық, жобалық және шығармашылық тапсырмалар;

– тарихи құжаттармен жұмыс әдістері;

– бағалау критерийлері мен рубрикалар

мұғалімге сабақты тиімді ұйымдастыруға нақты көмек береді. Тапсырмалар оқушының қызығушылығын арттырып, тарихи білімді өмірмен байланыстыруға мүмкіндік жасайды.

Күтілетін нәтижелер және оларды тексеру тәсілдері

Оқушы:

– қазақ батырларының ел тарихындағы орнын түсінеді;

– негізгі тарихи оқиғаларды карта, диаграмма, схема арқылы көрсете алады;

– батыр бейнесіне талдау жасайды;

– өз ойын дәлелдейді және түсіндіреді;

– патриоттық құндылықтар қалыптасады.

Тексеру тәсілдері:

– қалыптастырушы бағалау (жұптық, топтық жұмыс);

– жобалық жұмыстар;

– презентациялар;

– критерийалды бағалау;

– тарихи эссе, тест тапсырмалары.

Апробация

Әдістемелік құрал жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбында тарих пәні мұғалімдерімен апробациядан өткізілді.

Нәтижесінде:

– оқушылардың тарихи қызығушылығы артқаны;

– сабақтың интерактивтілігі жоғарылағаны;

– батырлар тақырыбын меңгеру сапасы жақсарғаны байқалды.

Апробация қорытындысы бойынша бірнеше түзету енгізіліп, материалдар толықтырылды.

1-ТАРАУ. ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕР

1.1. Қазақ халқының әскери дәстүрі және оның қалыптасуы

Қазақ халқының әскери дәстүрі — ғасырлар бойы қалыптасқан, этностың өмір салтымен, шаруашылығымен және дүниетанымымен тікелей байланысты әскери-мәдени жүйе. Көшпелі өмір қазақ қоғамын табиғи түрде жауынгерлік тәрбиеге бейімдеді. Шұрайлы жерді қорғау, көш жолдарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету, тайпааралық және сыртқы қауіптерге қарсы тұру қажеттілігі әскери өнердің дамуына негіз болды [1, 25-б.].

Дәстүрлі соғыс өнерінің басты ерекшеліктері:

• атты әскердің басым болуы,

• тез жиналып, жылдам қозғалу қабілеті,

• тосын шабуыл мен көз ілеспес маневр,

• шегіне отырып соққы беру тактикасы,

• жекпе-жекке шығу дәстүрі.

Бұл ерекшеліктер қазақтардың әскери мәдениетін Орталық Азиядағы ең шапшаң әрі тиімді жүйелердің бірі етті [2, 19-б.].

Қазақ жауынгерін тәрбиелеу бала кезден басталды. Балаға үш-төрт жасында атқа мінуді үйрету, садақ тарту, ер-тоқым қолдану, мергендік пен батылдыққа баулу — әскери дағдылардың тірегі болды. «Бес жасқа дейін ат үстінде» деген халық тіркесі осы дәстүрлі тәрбиенің дәлелі. Мұндай дайындық қазақ жауынгерінің шапшаңдығына, төзімділігіне, соғыс кезіндегі икемділігіне тікелей әсер етті [3, 14-б.].

Батырлық институттың қалыптасуы

Батырлық институт — қазақ қоғамының әскери құрылымының негізгі діңгегі. Ежелгі түркі дәуірінен бастау алган бұл жүйеде батыр тек қарулы жауынгер емес, сонымен бірге:

• ел қорғаушы,

• рухани жетекші,

• әлеуметтік қауымдастықтың ұйымдастырушысы,

• қолбасшылық қабілеті бар стратег ретінде көрінді.

Батырлардың беделі жорықтағы ерлігімен, әділдігімен, халық мүддесіне адалдығымен өлшенді. Олардың есімдері шежірелерде, эпостарда, тарихи жырларда сақталып, ұлттың қаһармандық идеалына айналды [4, 30-б.].

Әскери дәстүрдің рухани негіздері

Қазақтың жауынгерлік мәдениеті тек қару ұстау дағдыларынан тұрмайды. Ол:

• ерлік,

• намыс,

• отаншылдық,

• адалдық,

• кісі ақысын жемеу,

• жеке батырлық пен ұжымдық бірлікті үйлестіру

сияқты құндылықтарға негізделді. Бұл құндылықтардың барлығы батырлар жырынан, тарихи аңыздардан, шешендік сөздерден айқын көрінеді. Халық батырды тек күштілігі үшін емес, адамгершілік, әділдік және ақыл-парасатымен бағалады [5, 27-б.].

Қазақ әскери дәстүрінің қалыптасуына әсер еткен факторлар

1. Көшпелі шаруашылықтың ерекшелігі — үздіксіз қозғалыс, кең дала кеңістігінің қорғанысы.

2. Тайпалар арасындағы бәсекелестік және сыртқы жау қауіпі — үздіксіз әскери дайындықты қажет етті.

3. Түркі-моңғол әскери жүйесінің мұрагерлігі — әскери құрылым, маневр тактикасы, жорық жүргізу тәсілдері сол дәстүрдің жалғасы болды [6, 41-б.].

4. Халықтың ауыз әдебиеті — батырлық рухты тәрбиелеп, жас ұрпақты ерлікке шақырды.

Қазақ халқының әскери дәстүрі — ұлттық бірегейліктің ажырамас бөлігі. Ол ұлттың тарихи жадында сақталған батырлық рухпен, әскери өнердің ерекше тәсілдерімен, батырлық институтымен және рухани-адамгершілік құндылықтарымен қалыптасты. Бұл дәстүрлер қазақ батырларының ел қорғаудағы тарихи рөлін терең түсінуге мүмкіндік береді.

1.2. Батырлар институтының әлеуметтік рөлі

Қазақ қоғамында батырлар институты — мемлекеттік басқару, әлеуметтік құрылым және рухани-мәдени өмірдің маңызды бөлігі. Батыр — тек қарулы жауынгер емес, елдің қауіпсіздігін қамтамасыз етуші, қауымның намысын қорғаушы, қоғамда моральдық тәртіп пен әділдік сақтаушы тұлға. Батырдың беделі оның ерлігі мен әскери шеберлігіне ғана емес, сондай-ақ адамгершілігіне, ақылдылығы мен көрегендігіне негізделді [4, 32-б.].

Батырдың әлеуметтік рөлі

Батырлар соғыс уақытында елдің қорғаны болса, бейбіт кезеңде:

• даулы мәселелерді шешуші,

• қауым ішінде тәртіп орнатушы,

• әлсізді қорған, жесірді жебеуші,

• елді бірлікке шақырушы тұлға қызметін атқарды.

Қазақтың дәстүрлі қоғамында батырлар билермен және рубасылармен бірге саяси-әлеуметтік процестерге ықпал етіп отырған. Кей жағдайларда батырлар руаралық тартыстарды тоқтатып, ел ішіндегі тәртіп пен ынтымақты сақтауда ерекше рөл атқарған [5, 28-б.].

Батырлардың тәрбиелік-рухани қызметі

Батырлардың ұлт тәрбиесіндегі рөлі бірнеше бағыттан көрініс табады:

1. Ерлік пен отаншылдыққа тәрбиелеу.

Батырлар жорықтары, ерлік оқиғалары, шайқастардағы батылдықтары жас ұрпаққа үлгі ретінде насихатталды. «Ерді намыс өлтіреді» деген қағида — ұлттық тәрбиенің негізі болды [6, 17-б.].

2. Моральдық нормаларды орнықтыру.

Батырлар әділдік, адалдық, уәдеге беріктік сияқты ұстанымдарды сақтап, қоғамда тәртіп пен жауапкершілік мәдениетін бекіткен.

3. Рухани-адамгершілік құндылықтарды жеткізу.

Батырлардың өнегелі сөздері, үлгі-өнегесі, жорықтағы тәжірибесі киелі аманат ретінде ұрпаққа қалдырылған.

4. Қауіпті кезеңде елдің ұйытқысы болу.

Жоңғар шапқыншылығы сияқты тарихи сын кезеңдерінде батырлар халықтың рухани тірегіне айналып, елді ұйымдастырып, қарулы күшті бастап отырған. Бұқар жырау айтқандай, ел бірлігі мен амандығы үшін батырдың орны қандай маңызды болғанын тарихи деректер дәлелдейді [7, 44-б.].

Батырлар институтының мәдениеттегі орны

Қазақ жыр-дастандары — батырлар институтының рухани көрінісі. «Қобыланды», «Алпамыс», «Ер Тарғын», «Ер Сайын», «Қамбар батыр» секілді эпостық мұралар батырдың тұлғалық бейнесін қалыптастырып, халық арасына қаһармандық идеалын таратты.

Бұл шығармалар:

• патриоттық сезімді оятты,

• ерлікке шақырды,

• ұлттық бірегейлікті нығайтты,

• қоғамдық рухты көтерді.

Сонымен бірге, батырлар туралы тарихи шежірелерде олардың нақты жорықтары, әскери шешімдері, елге қызметі сипатталған. Мұндай деректер батырлардың қоғамдағы орнының тарихи шынайылығын айғақтайды [8, 30-б.].

Батырлар институты қазақ қоғамының саяси, әскери және рухани өмірінде шешуші рөл атқарды. Батыр — ел қорғаушысы ғана емес, ұлттық құндылықтарды дәріптеуші, моральдық тәртіпті сақтаушы, ел бірлігінің символы. Олардың өнегесі бүгінгі ұрпақ үшін де патриоттық тәрбиенің маңызды негізі болып табылады.

1.3. Қазақ хандығы дәуіріндегі соғыс тактикасы мен стратегиясы

Қазақ хандығы дәуірінде әскери өнер жоғары деңгейде дамыған және белгілі жүйеге келтірілген құрылым ретінде қалыптасты. Көшпелі өмір салты соғыс тактикасына да, армияның ұйымдасуына да тікелей ықпал етті. Әскердің негізгі бөлігі — шабуылға да, шегінуге де өте икемді атты әскер болды. Қазақ жауынгерлерінің соғыс тәсілдері жылдамдыққа, кең дала кеңістігін тиімді пайдалануға және қарсылас әрекетін алдын ала болжауға негізделді [6, 41-б.].

Қазақ соғыс тактикасының ерекшеліктері

Қазақ жауынгерлері қолданған әскери әдістердің ең негізгі ерекшеліктері:

1. Жылдам қимылдау және тосын шабуыл.

Атты әскердің шапшаңдығы арқылы жауды күтпеген жерден соққымен басып алу — қазақ әскери өнерінің басты қағидасы болды.

2. Шегіне отырып соққы беру тактикасы.

Көшпелі халықтарға тән бұл әдіс жауды алдап, тереңге кіргізіп алып, қайта соққы беруді көздеген. «Жалған шегіну» тәсілі моңғол дәуірінен жалғасқан тактика болатын.

3. «Үштік» және «төрттік» топ тәсілі.

Жауынгерлер бірнеше шағын жылжымалы топтарға бөлініп, қарсыласты жан-жағынан қоршау немесе қақпанға түсіру мақсатында әрекет етті.

4. Қорғансыз жерге соққы беру стратегиясы.

Қазақ жасақтары жаудың әлсіз жерін табу, оның тылына шабуыл жасау сияқты әдістерді жиі қолданған.

5. «Аламан соғыс».

Төтенше жағдайда халық жасақтарының жаппай соғысқа шығуы — халықтық қорғаныс жүйесінің маңызды элементі еді [7, 16-б.].

Қолбасшылық жүйе

Қазақ хандығында әскери басшылық бірнеше деңгейге бөлінді:

• Хан — жоғарғы бас қолбасшы, соғыстың жалпы бағытын айқындаушы.

• Сұлтандар — белгілі аймақтардың әскери күштерін басқарушылар.

• Билер — ел бірлігі мен тәртіпті қамтамасыз етіп, соғыс алдында шешендік-психологиялық қолдау көрсетушілер.

• Батырлар — әскерді тікелей бастап, шайқас алаңындағы нақты әскери тактиканы үйлестірушілер.

Қолбасшылар соғыс алдында әскери кеңес құрып, шабуыл бағытын, қорғаныс орнын, жасақтардың орналасуын анықтаған. Бұл жүйе түркі-моңғол дәуірінен жалғасқан әскери дәстүрдің тікелей мұрагері болып табылады [8, 24-б.].

Әскери ұйымның құрылымы

Қазақ хандығындағы әскери жасақ бірнеше деңгейлі құрылым негізінде ұйымдастырылды:

• Ондық (онбасы)

• Елудік (елубасы)

• Жүздік (жүзбасы)

• Мыңдық (мыңбасы)

• Түмен (түменбасы) — ең ірі бірлік

Бұл құрылым соғыс кезінде әскерді басқаруды жеңілдетіп, жауынгерлерді тиімді орналастыруға мүмкіндік берді. Әскер «оң қанат», «сол қанат» және «орта» болып үш негізгі бөлікке бөлінді. Ортада хан мен бас қолбасшылар орналасты.

Қару-жарақ және әскери дайындық

Қазақ жауынгерлері қолданған қарулардың негізгі түрлері:

• садақ және жебе

• найза

• қылыш, селебе

• айбалта

• қалқан

Әскери дайындық бала кезден басталып, ат үстінде жүру, садақ ату, күрес, батырлар жырын жаттау арқылы ерлік рухы қалыптастырылды [9, 37-б.].

Қазақ хандығы кезеңіндегі әскери тактика мен стратегия — көшпелі мәдениетке тән шапшаңдыққа, еркіндікке, кеңістік мүмкіндігін тиімді пайдалануға негізделген ерекше жүйе. Хан, сұлтандар, билер және батырлар арасындағы үйлесімді басқару бірлігі, жасақтың дәстүрлі түркі-моңғол құрылымы және шабуылдың икемді тактикалары қазақ әскерінің күшін арттырып, елдің сыртқы жауларға төтеп беруіне мүмкіндік берді.

1.4. Қазақ–жоңғар соғыстарының тарихи маңызы

Қазақ–жоңғар соғыстары (XVII–XVIII ғғ.) – қазақ халқының тағдырын терең өзгерткен, елдің саяси, экономикалық және рухани дамуына зор ықпал еткен кезең. Бұл соғыс тек аумақтық тұтастық үшін күрес емес, ұлттың өмір сүруі мен жойылу қаупі арасындағы шешуші қарсыласу болды. Жоңғар шапқыншылығы қазақ қоғамын бірлікке, ұйымдасқан әскери жүйе қалыптастыруға итермеледі, ал батырлар институтын жаңа деңгейге көтерді [8, 52-б.].

Қазақ–жоңғар соғыстарының тарихи себептері

Соғыстың басталуына бірнеше фактор әсер етті:

• Жоңғар мемлекетінің Орталық Азияда үстемдік орнату амбициясы;

• қазақ даласының стратегиялық маңызы мен экономикалық ресурстары;

• екі халықтың мал қауымы көшіп-қонатын аумақтар үшін бәсекелестігі.

Жоңғарлардың шапқыншылығы себепті қазақ қоғамы XVII ғасырдың аяғы мен XVIII ғасырдың басында ауыр кезеңді бастан өткерді. Соның ішіндегі ең қайғылысы – "Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама" оқиғасы (1723–1727 жж.) еді. Бұл кезең халықтың тарихи жадында ерекше орын алып, ел бірлігінің маңызын терең түсіндірді [10, 36-б.].

Ірі шайқастар және олардың маңызы

Орбұлақ шайқасы (1643 ж.)

Жәңгір хан 600 сарбазбен жоңғардың 50 мың әскеріне қарсы тұрған тарихи оқиға. Сай батпақтарын тиімді пайдалану, мергендер орнату тактикасы қазақ жауынгерлік өнерінің шеберлігін көрсетті. Бұл жеңіс жоңғарлардың қазақ жеріне терең енуін уақытша тоқтатты.

Бұланты–Білеуті шайқасы (1727 ж.)

"Ақтабан шұбырынды" қайғысын басынан өткерген елдің алғашқы ірі жеңісі. “Қарасиыр” деген жерде өткен бұл шайқас қазақ сарбаздарының рухын көтеріп, бірігуге серпін берді.

Аңырақай шайқасы (1729 ж.)

Қазақ жасақтарының жоңғарларға қарсы шешуші жеңісі. Абылай хан бастаған үш жүздің жасақтары біртұтас қол болып, елдің болашақ бірлігіне жол ашты [9, 48-б.].

Аңырақай – қазақ мемлекеттілігінің қайта күшеюіне негіз болған тарихи белес.

Батырлардың рөлі және халықтық бірлік

Соғыс жылдарында қазақ халқы арасынан ерлік көрсеткен ондаған әйгілі батырлар шықты. Солардың ішінде:

• Қабанбай батыр — "Дарабоз" атанған, жоңғарларға қарсы жүздеген жорықты басқарған.

• Бөгенбай батыр — үш жүздің бас қолбасшыларының бірі.

• Наурызбай батыр — жекпе-жектерімен танылған ержүрек жауынгер.

• Райымбек батыр — Жетісу өңірінің азаттығын қорғаған батыр.

Бұл тұлғалар халықтың рухын көтеріп, батырлықтың үлгісін қалыптастырды. Олардың көшбасшылық қасиеттері мен әскери шеберлігі қазақтың ұлттық бірегейлігінің нығаюына ықпал етті.

Соғыстың жалпы тарихи маңызы

Қазақ–жоңғар соғыстарының тарихи маңызын бірнеше қырынан бағалауға болады:

1. Қазақ мемлекетінің сақталуына ықпал етті.
   Халықтың бірлігі жойылса, мемлекеттің де жойылу қаупі төніп тұрған.

2. Әскерді ұйымдастыру және батырлар институтын күшейтті.
   Батырлар тек жауынгер емес, елді біріктіретін рухани көшбасшы болды.

3. Ұлттық сана мен тарихи жадты қалыптастырды.
   Бұл кезеңдегі оқиғалар жыр-дастандарда, тарихи аңыздарда сақталып, ұрпақ тәрбиесіне негіз болды.

4. Қазақстанның кейінгі саяси бағыттарын айқындады.
   XVIII ғасырдың екінші жартысынан бастап қазақ хандығы сыртқы саясатта Ресеймен одақтық серіктестікке бет бұра бастады.

Қазақ–жоңғар соғыстары — елдікті сынаған, батырлық пен бірліктің шынайы мектебі болған дәуір. Бұл соғыстардың тарихи маңызы — қазақ халқының бірігіп, мемлекетін сақтап қалуында, ұлттық батырлардың өркендеуінде және әскери дәстүрдің жаңа деңгейге көтерілуінде жатыр.

1.5. Батырлар жайлы тарихи деректер мен ауыз әдебиеті

Қазақ батырлары туралы мәліметтердің негізгі бөлігі халық ауыз әдебиетінде – жырлар, дастандар, шежірелер, тарихи аңыздар, эпостар арқылы бүгінге дейін жетті. Бұл мұралар батырдың ерлік болмысын, ел қорғаудағы орнын, мінез-құлқын халықтық таным тұрғысынан бейнелеп, ұрпаққа үлгі ретінде жеткізеді. «Қобыланды батыр», «Алпамыс батыр», «Ер Тарғын», «Қамбар батыр», «Наурызбай–Ханшайым» сияқты эпостық жырлар қазақтың батырлық идеалын, ел қорғау рухын, жауға қарсы күрестегі тактикалық шеберлігін көркем түрде сипаттайды [10, 37-б.].

Ауыз әдебиетінің деректік маңызы

Ауыз әдебиеті батыр бейнесін көркемдеп, кейде әсірелеп берсе де, оның негізінде шынайы тарихи оқиғалар жатыр. Батыр туралы эпостардың мазмұнында:

• нақты жер-су атаулары,

• тарихи кезеңдер,

• соғыс түрлері мен қару-жарақ сипаттамалары,

• жаугершілік өмір салты,

• ру-тайпалардың көші-қоны сияқты шынайы этнографиялық мәліметтер кездеседі [12, 26-б.].

Ғалымдар эпостық жырларды зерттегенде оның көркемдік сипатын ғана емес, тарихи өзегін, әскери дәстүр жайлы деректерін де пайдаланатынын атап өткен жөн.

Жазба деректер мен архив материалдары

Қазақ батырларының ерлігі мен әскери қызметі жөніндегі мәліметтер тек фольклорда ғана емес, түрлі жазба құжаттарда да сақталған. Бұлар ғылыми реконструкция үшін аса маңызды.

1. Ресей империясының мұрағаттары

XVII–XIX ғасырлардағы:

• аралық қатынас хаттары,

• шекаралық комиссия құжаттары,

• әскери есептемелер,

• елшілік материалдары қазақ батырларының тарихи тұлғалар екенін дәлелдейді [11, 15-б.].

Бұл құжаттарда Қабанбай, Бөгенбай, Жәнібек, Райымбек сияқты батырлардың нақты жорықтары, дипломатиялық кездесулері, әскери жасағының құрамы туралы деректер бар.

2. Шетел саяхатшыларының еңбектері

Қазақ жерінде болған орыс, еуропалық, қытай саяхатшылары да өз жазбаларында қазақ батырлары туралы мәліметтер қалдырған. Мәселен:

• И. Андреев,

• А. Левшин,

• П. Паллас,

• Дж. Кэстль еңбектерінде қазақ жауынгерлерінің өмір салты, әскери машықтары, соғысқа дайындығы егжей-тегжейлі сипатталған [13, 41-б.].

3. Шежірелер мен жазбалар

Қазақ руларының шежірелерінде батырлардың шыққан тегі, аталары, ерлік жолы, соғысқа қатысуы туралы деректер беріледі. Шежіре – батырдың ұрпақ жалғастығы мен ел ішіндегі орнын анықтауға мүмкіндік беретін маңызды дерек көзі.

Фольклор мен жазба деректерді үйлестіре зерттеу

Тарих ғылымында батырлар туралы мәліметтерді зерттеу кезінде ауыз әдебиеті мен архивтік жазба деректерді қатар қарастыру – ең тиімді әдіс болып есептеледі.

Бұл тәсіл:

• тарихи оқиғаның нақты уақытын анықтауға,

• батырдың өмір сүрген кезеңін дәлелдеуге,

• көркемдік деңгейдегі образ бен тарихи тұлғаны ажыратуға мүмкіндік береді [14, 22-б.].

Ауыз әдебиеті халықтың рухани дүниесі мен ерлік идеалдарын көрсетсе, жазба деректер батырдың қоғамдағы нақты рөлін айқындап береді.

Батырлар туралы тарихи деректер – қазақ халқының әскери мәдениетін, рухани құндылықтарын және ел қорғау тарихын танудың негізгі көздерінің бірі. Фольклордағы батыр бейнесі халықтың арман-мүддесін бейнелесе, архив пен жазба деректер бұл бейненің тарихи шынайылығын дәлелдейді. Осы екі дерек түрін салыстыра зерттеу қазақ батырларының шынайы тұлғалық келбетін толық ашуға мүмкіндік береді.

2-ТАРАУ. САБАҚТАРДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ ӘДІСТЕМЕСІ

2.1. Сабақ құрылымын тарихи материалға бейімдеу

Тарихи мазмұндағы сабақтарда оқушының сыни ойлауын, себеп–салдар байланысын, тарихи құбылыстарды талдау дағдыларын дамыту негізгі міндеттердің бірі болып табылады. Осы мақсатта «Талда – түсін – талқыла – тұжырымда» моделі тарихи материалды жүйелі меңгеруге көмектесетін тиімді әдістемелік құрылым ретінде қолданылады [1, 25-б.].

Бұл модель тарихи білімді кезең-кезеңімен терең меңгеруге мүмкіндік береді:

1. Талда

Оқушылар тарихи оқиғадағы негізгі мәселені анықтайды:

– батырдың ерлігі;

– шайқастың себебі;

– тұлғаның рөлі;

– тарихи жағдайдың мәні.

Бұл кезеңде мұғалім «Сен қалай ойлайсың?», «Бұл оқиға неге маңызды?» сияқты сұрақтарды пайдаланады.

2. Түсін

Оқушылар:

– мәтінді;

– картаны;

– иллюстрацияларды;

– тарихи құжаттарды зерттейді.

Бұл кезең оқиғаны жан-жақты түсінуге көмектеседі [12, 29-б.].

3. Талқыла

Жұптық және топтық талқылау арқылы оқушылар:

– өз пікірлерін жеткізеді;

– дәлел келтіреді;

– өзге пікірді тыңдайды;

– тарихи жағдайға әр қырынан қарайды.

Бұл оқыту тәсілі оқушылардың коммуникативтік дағдыларын дамытады.

4. Тұжырымда

Оқушылар тарихи қорытынды жасайды:

– оқиға маңызын анықтайды;

– батырдың рөлін сипаттайды;

– себеп–салдар байланысын шығарады;

– жалпы тұжырым жасайды.

Сабақ аяқталғанда оқушылардың өз ойларын жүйелі жеткізуі маңызды.

Бұл құрылым оқушылардың тарихи ақпаратты механикалық емес, саналы түрде қабылдауына, өткен мен қазіргі арасындағы байланысты сезінуіне, жеке позиция қалыптастыруына мүмкіндік береді [7, 33-б.].

«Талда – түсін – талқыла – тұжырымда» моделінің сабақтағы қолданысы

Кезең	Мазмұны	Мұғалім әрекеті	Оқушы әрекеті	Қолданылатын әдістер
Талда	Тарихи мәселені анықтау	Проблемалық сұрақ қояды	Мәселесін анықтайды	Миға шабуыл, сұрақ–жауап
Түсін	Дерекпен, картамен, мәтінмен жұмыс	Материал ұсынады, бағыт береді	Мәтінді зерттейді, картадан орын табады	Мәтін талдау, картография, құжатпен жұмыс
Талқыла	Топтық талдау, пікір алмасу	Топтарға бөледі, талқылауды басқарады	Өз пікірін айтады, дәлелдейді	Диалог, пікірталас, рөлдік ойын
Тұжырымда	Қорытынды жасау	Тұжырым сұрайды	Негізгі ойды айқындайды	Түйін жазу, синквейн, эссе

2.2. Қазақ батырларын оқытудағы интерактивті әдістер

Қазақ батырларының өмірін, ерлігін, ел қорғаудағы рөлін оқыту кезінде оқушының белсенділігін арттыру ерекше маңызды. Интерактивті әдістер тарихи материалды сезіну, түсіну және шығармашылықпен қабылдау үдерісін жеделдетеді. Мұндай әдістер арқылы оқушылар тарихты тек ақпарат ретінде емес, тірі құбылыс, өзі қатысатын оқиға ретінде қабылдайды [13, 17-б.].

1. Рөлдік ойындар (драматизация, сахналық көрініс)

Рөлдік ойындар нақты тарихи тұлғаның мінезін, шешімін, мақсат-мүддесін түсінуге мүмкіндік береді. Оқушы өзін батырдың орнына қойып, тарихи жағдайды сезінеді.

Мысалдар:

• «Қабанбай батыр – жорық алдындағы кеңес»

• «Бөгенбай батыр – сарбаздарға үндеу»

• «Райымбек батыр – шешуші сәттегі шешім»

• «Наурызбай батыр – жауға қарсы тұру»

Рөлдік ойындар оқушылардың елжандылық сезімін, тарихи оқиғаға эмоциялық қатынасын күшейтеді [13, 17-б.].

2. Дебат және пікірсайыс

Пікірталас — оқушылардың сыни ойлауын, тарихи тұлғаларға деген көзқарасын қалыптастыратын тиімді құрал.

Ұсынылатын тақырыптар:

• «Батыр туа ма, әлде бола ма?»

• «Жоңғар соғыстары қазақ қоғамын біріктірді ме?»

• «Батырдың рөлі — әскери ме, рухани ма?»

• «Қазақ батырларының ерлігі — тарихи шындық па, фольклорлық бейне ме?»

• «Батырлар қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуына әсер етті ме?»

Дебат форматы оқушыларды өз ойын дәлелдеуге, салыстыруға, талдауға үйретеді [14, 32-б.].

3. Интерактивті талдау жұмыстар

● Карта бойынша батырлардың жорық бағытын көрсету

● Хронологиялық желі құру (батырлардың өмір жылдары, шайқастар)

● Батырды «үш өлшем бойынша» талдау:

– мінезі

– ерлігі

– қабылдаған шешімдері

● «Кейс-талдау»: тарихи жағдайға байланысты дұрыс шешім қабылдату

Бұл әдістер оқушыны зерттеуші рөліне енгізеді.

Қазақ батырларын оқытудағы интерактивті әдістердің сипаттамасы

Интерактивті әдіс	Мақсаты	Оқушы әрекеті	Қолдану нәтижесі
Рөлдік ойындар	Батырдың мінезін, шешімін сезіну	Тарихи рөлді сомдайды, диалог құрады	Эмоциялық қабылдау, тарихи эмпатия дамиды
Пікірсайыс (дебат)	Сыни ойлау, дәлелдеу қабілетін дамыту	Өз көзқарасын ұсынады, дәлел келтіреді	Тарихи мәселеге аналитикалық көзқарас қалыптасады
Карта және хронологиямен жұмыс	Кеңістіктік және уақыттық түсінік қалыптастыру	Жорық бағытын көрсетеді, уақыт желісін құрастырады	Тарихи байланыстарды терең түсінеді
Кейс-талдау	Шешім қабылдау дағдысын дамыту	Берілген тарихи жағдайды шешеді	Тұлғаның әрекетін бағалауға үйренеді
Шығармашылық тапсырмалар	Тарихи бейнені қайта құру, елестету	Жоба, сурет, эссе, постер жасайды	Қиял, елестету, тарихи ойлау дамиды

2.3. Көрнекілік, карта және тарихи дерекпен жұмыс

Тарихи материалды оқытуда көрнекілік пен картографиялық ресурстардың маңызы ерекше зор. Визуалды материалдар оқушының тарихи оқиғаны елестету қабілетін дамытып, ақпаратты жүйелі қабылдауына көмектеседі. 7-сынып оқушылары үшін көрнекілік — күрделі тарихи үдерістерді түсіндірудің негізгі құралы [15, 44-б.].

1. Хронологиялық сызықпен жұмыс

Хронологиялық сызық (таймлайн) — оқиғаның уақыт ретін анықтайтын тиімді әдіс.

Оқушылар:

• батырдың өмір кезеңдерін;

• маңызды жорық жылдарын;

• ірі шайқастардың хронологиясын;

• тарихи оқиғалардың себеп–салдар байланысын

рет-ретімен орналастырады.

Бұл тәсіл уақыттық түсінікті қалыптастырып, оқушыларға ұзақ тарихи кезеңді көрнекі түрде игеруге көмектеседі [15, 44-б.].

2. Карта жұмыстары

Карта — тарихи оқиғаның кеңістіктік құрылымын көрсетуге арналған негізгі құрал.

Карта арқылы:

• жорық бағыттарын;

• шайқастар өткен жерлерді;

• жоңғар-қазақ шекараларының өзгеруін;

• қазақ жүздерінің орналасуын;

• көшіп-қону жолдарын

анықтауға болады.

Мысалы карта жұмыстары:

– Аңырақай шайқасы (1729 ж.) өткен жерді белгілеу;

– Орбұлақ шайқасының (1643 ж.) тактикалық схемасын талдау;

– Бұланты–Білеуті шайқасы (1727 ж.) аймағын көрсету;

– Қабанбай батыр, Бөгенбай батыр, Наурызбай батырдың жорық бағыттарын салыстыру.

Мұндай визуализация тарихи оқиғаның географиялық контекстін терең түсінуге жағдай жасайды [17, 28-б.].

3. Тарихи дерекпен жұмыс

Тарихи дерекпен жұмыс оқушыны зерттеушілікке баулиды. Дереккөздермен жұмыс істеу — тарихи шынайылықты түсінудің негізгі әдістерінің бірі.

Оқушылар:

• мәтін ішінен дерек үзіндісін табады;

• бірнеше деректі салыстырады;

• дереккөздің авторын, уақытын, мақсатын анықтайды;

• деректің шынайылығына баға береді;

• деректегі оқиғаны карта немесе хронологиямен байланыстырады [16, 12-б.].

Қолданылатын дерек түрлері:

– тарихи жырлар мен шежірелер;

– орыс елшілерінің жазбалары;

– әскери есептер;

– архив құжаттары;

– археологиялық деректер;

– ауыз әдебиеті үлгілері.

Дерекпен жұмыс оқушылардың аналитикалық ойлау дағдысын қалыптастырады және тарихи шындықты тануға жол ашады.

Көрнекілік, карта және дерекпен жұмыстың әдістемелік мүмкіндіктері

Әдіс	Мақсаты	Оқушының әрекеті	Нәтижесі
Хронологиялық сызық	Уақыт ретін түсіндіру	Оқиғаларды дұрыс ретпен орналастырады	Себеп–салдар байланысын анықтайды
Тарихи карта	Кеңістікті түсіну	Шайқас орындарын, жорық бағыттарын белгілейді	Географиялық елестету күшейеді
Схемалық карта	Тактиканы түсіндіру	Әскери бағыттарды, қорғаныс сызықтарын көрсетеді	Стратегиялық ойлау қалыптасады
Дерекпен жұмыс	Шынайылықты зерттеу	Деректі табады, салыстырады, бағалайды	Зерттеушілік дағды дамиды
Көрнекілік (сурет, схема)	Визуалды қабылдау	Батыр бейнесін, шайқас сызбасын талдайды	Тарихи оқиғаны елестету қабілеті артады
Салыстыру кестесі	Тұлғаларды салыстыру	Батырлардың ерекшеліктерін салыстырады	Аналитикалық ойлау дамиды

2.4. Цифрлық ресурстарды қолдану

Цифрлық білім беру ресурстары тарихи материалды оқытуды тың серпіліспен толықтырады. Олар оқушыларға күрделі тарихи оқиғаларды көзбен көруге, батырлар өмір сүрген орта мен шайқастар болған аймақты нақты елестетуге мүмкіндік береді. Цифрлық орта баланың зерттеушілік, шығармашылық және визуалды ойлау қабілетін дамытуда маңызды рөл атқарады [17, 38-б.].

Негізгі цифрлық платформалар

1. Bilimland

Bilimland платформасында қазақ батырлары, жоңғар шапқыншылығы, қазақ хандығы кезеңіне арналған сапалы бейнематериалдар, интерактивті тапсырмалар, тесттер бар.

Бұл ресурстар:

• тарихи фактілерді көрнекі түрде түсіндіреді;

• батырлар жайлы қысқа фильмдер ұсынады;

• оқушының өзіндік жұмысын қолдайды.

Bilimland — тарихи тақырыпты меңгертуде визуалды ақпараттың тиімділігін арттыратын жетекші құрал.

2. Google Earth

Google Earth – тарихи географияны оқытудың ерекше мүмкіндігі.

Оқушылар:

• шайқастар өткен жерлерді 3D форматта көреді;

• жорық бағыттарын картада белгілейді;

• ландшафт ерекшеліктерін талдай алады.

Мысалы:

Аңырақай шайқасы, Орбұлақ сайы, Бұланты–Білеуті жазығы
Google Earth арқылы нақты көрініп, тарихи кеңістікті жақсы елестетуге көмектеседі.

3. Padlet

Padlet — сыныптың ортақ виртуалды қабырғасы.

Онда оқушылар:

• «Батырлар галереясын» жасайды;

• жорық маршруттарын топтастырады;

• тарихи тұлғалар туралы инфографика, постер, пікір қалдырады;

• шағын зерттеу жұмыстарын жариялайды.

Padlet ұжымдық жұмысты ұйымдастыруға өте ыңғайлы.

4. LearningApps

LearningApps – тарихи тапсырмаларды ойын элементімен құрастыруға мүмкіндік беретін платформа [17, 38-б.].

Қолдануға болатын тапсырмалар түрі:

• сәйкестендіру (батыр – ерлік жасаған жері);

• хронология құру;

• картографиялық тапсырмалар;

• тест пен викторина;

• «дұрыс/бұрыс» сұрақтары.

LearningApps оқушыларды белсенді әрекетке тартып, тарихи материалды бекітуге көмектеседі.

Цифрлық ресурстардың оқытудағы тиімділігі

Цифрлық платформаларды қолдану арқылы:

• тарихи кеңістік пен уақытты нақты визуализациялау;

• оқушылардың зерттеушілік дағдысын дамыту;

• жеке, жұптық және топтық форматта жұмыс ұйымдастыру;

• ақпаратты сыныптан тыс уақытта да меңгеру;

• оқушы қызығушылығын арттыру

мүмкін болады.

Бұл тәсілдер тарих пәнінің мазмұнын өмірмен, цифрлық ортадағы мәліметтермен байланыстырады.

Тарих сабағында цифрлық ресурстарды қолдану мүмкіндіктері

Цифрлық ресурс	Мақсаты	Қолдану мысалдары	Нәтижесі
Bilimland	Көрнекілік, бейне арқылы түсіндіру	Батырлар туралы бейнесабақ, тест	Тарихи материалдың түсініктілігі артады
Google Earth	Кеңістікті визуализация	Шайқас орнын 3D көру, жорық бағытын белгілеу	Географиялық елестету дағдысы дамиды
Padlet	Ұжымдық зерттеу, ортақ жұмыс	«Батырлар галереясы», тарихи постер	Зерттеушілік және коммуникативтік дағдылары дамиды
LearningApps	Интерактивті бекіту	Сәйкестендіру, хронология, карта тапсырмасы	Белсенді оқу, тарихи деректі бекіту

2.5. Жобалық және зерттеу жұмыстары

Жобалық және зерттеу жұмыстары оқушылардың тарихи деректермен өздігінен жұмыс істеу қабілетін дамытады, ақпаратты саралап, салыстырып, талдау дағдыларын қалыптастырады. Сонымен қатар бұл әдіс оқушыларды зерттеуші рөліне қойып, тарихи оқиғалар мен тұлғаларды терең түсінуге мүмкіндік береді.

Жобалық жұмыс барысында:

• оқушы дерек жинайды,

• ақпаратты топтастырады,

• қорытынды жасайды,

• нәтижені қорғап, өз пікірін дәлелдейді.

Бұл тәсіл тарих пәнінде функционалдық сауаттылықты дамытуда маңызды рөл атқарады [18, 51-б.].

1. Топтық мини-зерттеу

Топтық зерттеу жұмысында оқушылар тарихи тұлғалар, оқиғалар мен деректер бойынша шағын ғылыми-зерттеу жұмысын орындайды. Әр топ өз тақырыбын анықтап, деректерді жинақтап, презентация немесе постер түрінде қорғайды.

Мүмкін тақырыптар:

• «Қабанбай батырдың өмір кезеңдері және ерлік жолы»

• «Жоңғар соғыстарындағы негізгі шешуші шайқастар» (Орбұлақ, Аңырақай, Бұланты–Білеуті)

• «XVIII ғасырдағы қазақ батырларының қару-жарағы және соғыс тәсілдері»

• «Бөгенбай батыр: қолбасшы ретіндегі стратегиялық шешімдері»

• «Райымбек батырдың жоңғар шапқыншылығына қарсы күрестегі рөлі»

• «Наурызбай батыр: тарихи шындық пен аңыз»

Зерттеу нәтижесі ретінде оқушылар:

• презентация,

• Padlet-та ортақ қабырға,

• инфографика,

• шағын видеоролик форматында жұмыс тапсыра алады.

2. Шығармашылық тапсырмалар

Бұл тапсырмалар оқушының қиялы мен тарихи фактілерді байланыстыра алу қабілетін дамытады.

Мысалдар:

• «Менің өз ауылымдағы тарихи тұлға»

Оқушылар туған өңіріндегі батырлар, билер немесе тарихи тұлғалар туралы буклет немесе шағын зерттеу құрастырады.

• Батыр туралы электронды презентация

PowerPoint, Canva платформасында батырдың өмір жолы, ерлігі, тарихи маңызы сипатталады.

• «Батырдың 5 қасиеті» инфографика

Оқушылар батырларға тән негізгі қасиеттерді (батылдық, әділдік, намыс, қайсарлық, отансүйгіштік) инфографика түрінде жасайды.

• «Егер мен батыр болсам…» эссе немесе видео

Оқушы өз ойын тарихи контекстпен байланыстырып жеткізеді.

• «Шайқас картасы»

Google Earth немесе Canva арқылы белгілі шайқастың географиялық схемасын құру.

• «Батырлар галереясы» (Padlet)

Батырлардың суреттері, өмірбаяны, ерліктері топтастырылған ортақ виртуалды қабырға дайындау.

Шығармашылық жұмыс тарихи мазмұнды жеке тәжірибемен байланыстырып, пәнге қызығушылықты арттырады.

Жобалық және зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру

Жұмыс түрі	Мақсаты	Қолданылатын ресурстар	Күтілетін нәтиже
Мини-зерттеу	Тарихи дерекпен жұмыс, талдау	Кітап, архив деректері, Padlet	Ғылыми-зерттеу дағдыларын қалыптастыру
Электронды презентация	Ақпаратты жүйелеу	PowerPoint, Canva	Тарихи фактілерді құрылымды жеткізу
Инфографика	Қысқа әрі нақты құрастыру	Canva, Piktochart	Батыр қасиеттерін визуалды түсіндіру
Видео жоба	Тарихи оқиғаны баяндау	Телефон, CapCut	Цифрлық сауаттылық, шығармашылық
Буклет / постер	Ақпаратты тартымды көрсету	Canva, Publisher	Оқушының көркемдік-танымдық ойлауын дамыту
Шайқас картасы	Географиямен байланыстыру	Google Earth, карта	Кеңістік-уақыт байланысын түсіну

3-ТАРАУ. ПРАКТИКАЛЫҚ БӨЛІМ

3.1. Қасым ханның әскери саясаты

1. «Қасым хан тұсындағы Қазақ хандығы» картасын белгілеу

• Қазақ хандығының ХVI ғасырдағы аумағын картадан бояу.

• Маңызды қалаларды (Сығанақ, Сайрам, Түркістан) белгілеу.

• Көршілес мемлекеттермен шекара аумақтарын көрсету.

2. «Қасым ханның қырық мың әскері» туралы деректі талдау

• Дерек авторын анықтау.

• «40 мың әскер» санының маңызына тарихи баға беру.

• Қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымымен байланысын түсіндіру.

3. «Қасым ханның қасқа жолы» әскери нормаларын кестеге түсіру

Кесте бағандары:

Норма атауы	Мазмұны	Әскери маңызы
...	...	...

4. Қасым хан жүргізген дипломатиялық саясатты салыстыру

• Моғолстан, Ноғай Ордасы, Сібір хандығымен қарым-қатынасын салыстыру.

• Салыстыру кестесін құру:

  • Достық – бейбіт саясат

  • Қақтығыс – соғыс жағдайы

  • Сауда байланысы

5. Қасым хан кезіндегі көрші елдермен қарым-қатынастың сызбасын жасау

• Дипломатиялық байланыстар бағыттарын стрелкалармен көрсету.

• Түркістан аймағының стратегиялық маңызын түсіндіру.

6. Эссе: «Қасым хан тұсында қазақ әскері неге күшейді?»

Эсседе қамтылатын ойлар:

• Қоғамның бірігуі;

• Әскери құрылымның жетілуі (жүздік, мыңдық жүйесі);

• Батырлар институтының рөлі;

• Стратегиялық аймақтарды біріктіру.

7. Бейнефильмнен үзінді көріп, негізгі ойды жазу

(«Қазақ хандығы» телехикаясы, Қасым хан кезеңі)

• Қандай әскери көрініс бейнеленген?

• Қандай тарихи мәселе көтерілген?

• Қандай батырлар көрсетілген?

8. «Қасым хан – қолбасшы» атты постер жасау

Постерде болуы тиіс:

• Батырлардың бейнесі;

• Қасым ханның әскери стратегиясы;

• Негізгі жылдары;

• Ұрандық қысқа сөз (мысалы: «Бірлік – күш!»).

9. Тарихи деректерден 5 факт таңдап, түсіндірме жазу

Оқушы келесі деректерден таңдай алады:

• Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» еңбегінен;

• Орыс елшілерінің жазбаларынан;

• Қазақ шежірелерінен.

Әр факт бойынша 2–3 сөйлемдік түсіндірме.

10. LearningApps-та «Қасым хан саясаты» авторлық тест құрастыру

• 10 сұрақтан тұратын тест;

• Түрлері: сәйкестендіру, дұрыс/бұрыс, көп таңдаулы;

• Соңында оқушының нәтижесін шығару.

3.2. Есім хан және «Ескі жол» заңдары

1. «Ескі жол» баптарын 3 топқа бөлу: әскери, әкімшілік, құқықтық

• «Ескі жол» заңдарын оқушылар мәтіннен немесе дереккөзден алып, үш бағытқа бөледі.

• Кесте құру:

  • Әскери нормалар

  • Әкімшілік басқару нормалары

  • Құқықтық нормалар

2. Есім хан тұсындағы қазақ–жоңғар қатынасын талдау

• Конфликт себептері;

• Қақтығыстардың негізгі кезеңдері;

• Нәтижесі мен тарихи маңызы;

• Оқушы қысқа аналитикалық мәтін (6–8 сөйлем) жазады.

3. Карта: Есім хан жорық жасаған аймақтарды белгілеу

• Түркістан, Ташкент, Жетісу, Шу өңірін картадан табу;

• Жорық бағытын стрелкамен белгілеу;

• Стратегиялық маңызын түсіндіру.

4. «Еңсегей бойлы ер Есім» тарихи сипаттамасын жазу

• Мәтін көлемі: 10–12 сөйлем.

• Қамтылатын аспектілер:

  • сыртқы келбет туралы аңыздық сипаттама;

  • мінезі;

  • қолбасшылық қабілеті;

  • саяси жетекшілік бейнесі;

  • қазаққа қосқан үлесі.

5. «Ескі жол» мен «Жеті жарғыны» салыстыру (кесте)

Салыстыру критерийлері:

Критерий	«Ескі жол»	«Жеті жарғы»
Құрылу кезеңі	...	...
Заң бағыттары	...	...
Әскери баптар	...	...
Айып-пұл жүйесі	...	...
Қоғамдық рөл	...	...

6. Тарихи деректен үзінді алып, талдау жасау

Мысалы:

• М.Х. Дулати, орыс елшілерінің жазбалары, қазақ шежірелері.
  Талдау:

• дерек авторы;

• деректің мазмұны;

• Есім хан саясатына қатысты тұжырым;

• деректің сенімділігі бағаланады.

7. Сахналық көрініс: «Есім хан кеңесі»

Рөлдер:

• Есім хан, билер, батырлар, елшілер.

Көрініс мазмұны:

• соғыс мәселесі;

• «Ескі жол» нормаларын бекіту;

• ішкі бірлік мәселелері.

Оқушылар диалог құрайды.

8. Есім ханның басқару реформасы туралы инфографика

Инфографикада қамтылуы тиіс:

• Есім хан реформалары;

• «Ескі жолдың» мәні;

• Әкімшілік өзгерістер;

• Қоғамдық құрылымға ықпалы;

• Қысқа дерек-карталар.

Қолданылатын құралдар: Canva, PowerPoint, Piktochart.

9. «Есім ханның 3 басты ерлігі» тізімін жасау

• Әр ерлікке қысқаша түсінік:

  1. ... (не болды?)

  2. ... (кім қатысты?)

  3. ... (тарихи маңызы?)

• Жұмыс форматтары: тізім, сызба, постер.

10. Quizizz-та 10 сұрақтық тест құру

Тест тақырыптары:

• «Ескі жол» баптары;

• Есім ханның әскери-саяси рөлі;

• Қазақ–жоңғар қатынастары;

• Тұлғаның тарихи маңызы.

Сұрақ түрлері:

• дұрыс/бұрыс, көп таңдаулы, сәйкестендіру.

3.3. Тәуке хан және «Жеті жарғы» әскери баптары

1. «Жеті жарғының» 7 бабын атау және түсіндіру

Оқушылар:

– «Жеті жарғының» жеті түрлі негізгі бағыттарын табады;

– әр бапты 2–3 сөйлеммен түсіндіреді;

– әскери сипаты бар баптарға ерекше көңіл бөледі.

Мысалы: ел қорғау міндеті, әскери тәртіп, қару ұстау ережелері.

2. Әскери нормаларды кестеге түсіру

Кесте бағандары:

№	Әскери бап	Мазмұны	Мақсаты
1.	...	...	...

Әскери нормаларға:

– жауынгердің жауапкершілігі;

– жорық кезіндегі тәртіп;

– сатқындық, қорқақтыққа берілетін жаза.

3. Тәуке хан кезеңіндегі бірлік саясатын сипаттау

Оқушы шағын мәтін (8–10 сөйлем) жазады:

– үш жүздің басын біріктіру;

– билер кеңесін күшейту;

– ішкі қақтығыстарды тоқтату;

– елдің тұтастығын сақтау.

4. «Билер кеңесінің рөлі» тақырыбында шағын эссе

Талаптар:

– көлемі 100–120 сөз;

– билердің шешім қабылдаудағы рөлі;

– ел ішіндегі тәртіпті қалыптастыруы;

– әділдікті сақтауындағы үлесі.

5. Постер: «Тәуке хан – дана саясаткер»

Постер мазмұны:

– Тәуке хан билік жүргізген жылдары;

– негізгі реформалары;

– «Алтын ғасыр» ұғымы;

– «Жеті жарғының» тарихи орны.

Құралдар: Canva, PowerPoint немесе ватман.

6. Билердің (Әйтеке, Төле, Қазыбек) рөлін талдау

Оқушылар үш би туралы ақпаратты үш бағанды кестемен салыстырады:

– шешендік өнері;

– ішкі саяси рөлі;

– дау-шарларды шешудегі әдісі;

– Тәуке ханмен ынтымақтастығы.

7. Міндеттерді бөлу: хан – би – батыр функциялары

Сызба құру:

Тұлға	Негізгі міндеті	Қоғамдағы рөлі
Хан	...	...
Би	...	...
Батыр	...	...

Міндеттерді дұрыс бөлу оқушының мемлекеттік басқару жүйесін түсінуін дамытады.

8. «Тәуке хан ордасы» көрінісін бейнелеу

Тапсырма нұсқалары:

– сурет салу;

– 3D-модель (онлайн құралдармен: Tinkercad);

– сахналық көрініс.

Көріністе: хан тағына, билерге, жасағына орын беріледі.

9. Мәтіннен негізгі әскери баптарды бөліп жазу

Шарттар:

– оқу материалы немесе тарихи құжат беріледі;

– оқушы әскери мазмұндағы сөйлемдерді маркермен бөліп, дәптерге көшіріп, түсініктеме береді:

«Бұл бап неге маңызды?»

10. Padlet-та «Жеті жарғы» онлайн тақтасын құру

Оқушылар Padlet-та ортақ онлайн тақта жасайды:

– әр бапқа жеке карточка;

– иллюстрациялар, қысқаша сипаттама;

– әскери баптарға арнайы бөлім;

– Тәуке хан жөніндегі тарихи дерек кірістіру.

Бұл тапсырма цифрлық құзыреттілікті және бірлескен жұмыс дағдысын дамытады.

3.4. Қарасай, Ағынтай батырлар

1. Екі батырдың ерліктерін салыстыру (Венн диаграммасы)

Оқушылар:

– Қарасай мен Ағынтайдың ортақ және жеке ерліктерін анықтайды;

– екі батырдың тұлғалық ерекшеліктерін салыстырады;

– диаграммаға 3 ортақ, 3 айырмашылық белгілеуі міндетті.

2. Орбұлақ шайқасын картада белгілеу

Тапсырма:

– Google Maps немесе қағаз картада Орбұлақ шайқасы болған жерді табу;

– тау сілемдерін, жорығы бағыттарын белгілеу;

– шайқастың тактикалық артықшылығын карта бойынша түсіндіру.

3. Шежіреден дерек тауып, түсіндіру

Оқушылар берілген шежіре мәтінінен:

– Қарасай немесе Ағынтай туралы бір дерек таңдайды;

– деректің тарихи маңызын түсіндіреді;

– дерек пен қазіргі зерттеулерді салыстырады (2–3 сөйлем).

4. «Қарасай мен Ағынтай достығы» тақырыбында эссе

Шарттар:

– көлемі 100–120 сөз;

– достықтың тарихи контексті;

– шайқастардағы ынтымақтастық;

– халық бірлігіне үлесі.

5. Батырлардың 5 негізгі қасиетін жазу

Әр батырға 5 қасиет таңдау:

– батылдық, ержүректік, әділдік;

– елге адалдық;

– қолбасшылық ерекшеліктері.

Соңында: «Бұл қасиеттер бүгінгі жастарына қалай үлгі?» сұрағына жауап.

6. «Орбұлақ шайқасы» сценариін құрастыру

Оқушылар шағын театрландырылған көрініс сценарийін жасайды:

– 3 негізгі кейіпкер: Қарасай, Ағынтай, Жәңгір хан;

– 4–5 көрініс бөлімі (кеңес, дайындық, шайқас, жеңіс);

– диалогтар мен әрекеттер енгізу.

7. Ерлік жолының хронологиясын жасау

Хронологиялық сызыққа:

– туған жылдары;

– алғашқы жорықтары;

– Орбұлақ шайқасындағы рөлі;

– тарихи деректерде аталған негізгі ерліктері;

– ел қорғаудағы соңғы кезеңдері енгізіледі.

8. Батырлар бейнесін суреттеу (сөздік портрет)

Оқушы сөздік сипаттама құрайды:

– сыртқы келбеті (киім, қару, тұлғалық ерекшелік);

– мінезі;

– ерліктегі қылықтары;

– елге қадірлі болу себептері.

9. Жырдан үзіндіні талдау

Ұсынылатын жырлар:

– Қарасай батыр туралы жыр;

– Ағынтай батыр туралы аңыз.

Талдау жолдары:

– авторлық идея;

– батырдың қандай қасиеттері жырда дәріптеледі;

– көркемдік құралдар (теңеу, эпитет).

10. Canva-да «Қарасай–Ағынтай» постер құру

Постерге енгізілетін элементтер:

– екі батырдың суреті (иллюстрация);

– қысқаша өмірбаяны;

– негізгі шайқастар тізімі;

– олардың достық символы;

– «Орбұлақ шайқасы» схемасы.

Цифрлық постер топтық жұмыс ретінде орындалуы мүмкін.

3.5. Қабанбай батырдың ерлік жолы

1. Қабанбайдың лақап аты «Дарабоз» неліктен берілгенін түсіндіру

– «Дарабоз» атауының шығу тарихын 2–3 дерек бойынша салыстырып жазу;

– жекпе-жек эпизодтарын сипаттау;

– бұл атаудың батыр бейнесindeki мәнін талдау.

2. Шайқас картасы: Аңырақай шайқасы

– Аңырақай шайқасы өткен жерді картадан белгілеу;

– шайқасқа қатысқан маңызды тұлғаларды көрсету;

– шайқастағы Қабанбайдың рөлі туралы 5 сөйлеммен қорытынды жазу.

3. Батырдың жорық жолдарының картасын жасау

– Қабанбай қатысқан негізгі жорық бағыттарын сызба-картада көрсету;

– жорықтардың себептері мен нәтижесін қысқаша жазу;

– Laminated map, Google Earth немесе сынып картасын қолдануға болады.

4. «Қабанбай батыр» жырынан үзінді талдау

Талдау элементтері:

– батырдың мінез-құлқын сипаттайтын сөздерді табу;

– көркемдік тәсілдер (эпитет, теңеу);

– жырдың негізгі идеясын анықтау.

5. Қабанбайдың қару-жарағы туралы постер

– найза, қылыш, қалқан, сауыт, ер-тұрман;

– әр қарудың қолдану мақсаты;

– қарудың батыр үшін символдық мағынасын түсіндіру.

6. Хронология құру: негізгі шайқастар

Хронологиялық сызыққа енгізу:

– Аңырақай (1729),

– Қалба жорығы,

– Шорға шайқасы,

– Қубықты,

– Шарышпен жекпе-жек (аңыздық).

Әр оқиғаға қысқаша түсініктеме жазу.

7. Батыр туралы дереккөздерді салыстыру

3 көзден үзінді таңдау:

– ауыз әдебиеті (жыр, аңыз);

– архив дерегі;

– зерттеуші еңбегі.

Салыстыру критерийлері:

– ұқсастықтары,

– айырмашылықтары,

– тарихи шындыққа жақындық.

8. Эссе: «Қабанбай – ел қорғаушы»

Көлемі: 120–150 сөз.

Міндетті түрде қамтылуы тиіс:

– батырдың тұлғалық қасиеттері;

– ұлт бірлігін сақтаудағы рөлі;

– не себепті оны бүгінгі ұрпақ құрметтейді.

9. LearningApps-та сәйкестендіру тапсырмасы

Оқушы не мұғалім құрайды:

– шайқас атауы ↔ жылы,

– жорық ↔ нәтижесі,

– дереккөз ↔ авторы,

– қару ↔ қолдану тәсілі.

10. Батыр монументін эскиз түрінде бейнелеу

– Қабанбай батырдың ескерткішінің жаңа үлгісін салу;

– композиция, символдық элементтер (ат, найза, ту);

– постерге атау мен қысқаша түсіндірме қосу.

3.6. Бөгенбай батырдың қолбасшылық қасиеті

1. Бөгенбай батырдың 5 стратегиялық әдісін жазу

Оқушыларға ұсынылады:

– тарихи деректерден стратегиялық әдістерді анықтау;

– мысалы: тосын шабуыл, жедел шегіну, «қанат» тактикасы, барлау жүйесі, жауды шаршататын әдістер;

– әр әдіске 1–2 сөйлемдік түсініктеме беру.

2. Орбұлақ және Аңырақай шайқастарындағы рөлін салыстыру

Тапсырма құрылымы:

Шайқас	Бөгенбайдың рөлі	Қолданған тактика	Нәтижесі
Орбұлақ	...	...	...
Аңырақай	...	...	...

Оқушы екі шайқастың айырмашылығы мен ортақ белгілерін жазады.

3. «Бөгенбай батыр» жырын талдау

Талдау элементтері:

– батырдың мінезі қандай бейнеленген?

– батырлықты сипаттайтын көркемдік сөздер;

– жырдың негізгі ойы;

– жырдағы тарихи дерек пен көркемдік элементті ажырату.

4. Қолбасшы ретінде қабылдаған шешімдерін талдау

Оқушы:

– 2–3 тарихи жағдайды таңдап,

– Бөгенбайдың қабылдаған шешімін жазып,

– сол шешімнің нәтижесін бағалайды.

Мысалы: «Аңырақайда сарбаздарды үш қанатқа бөлу тактикасы неге тиімді болды?»

5. Картаға Бөгенбай қатысқан жорық бағыттарын белгілеу

Картада белгіленуі тиіс:

– Жоңғар шапқыншылығына қарсы бағыттар;

– Аңырақай, Бұланты–Білеуті, Қабанбаймен бірлескен жорықтар;

– жорық жылдары.

Қосымша: Google Earth пайдалануға болады.

6. Бөгенбай бейнесін суреттеу (портрет)

Оқушы өз қиялы бойынша:

– батырдың сырт келбетін;

– әскери киімін, қаруын;

– батырдың мінезін көрсететін детальдарды бейнелейді.

Қажет болса, сипаттама қоса беріледі.

7. Сахналық көрініс: «Батыр кеңесі»

Топтық жұмыс:

– Бөгенбай батыр жорық алдында басқа батырлармен кеңес құрады;

– әр оқушы бір батырдың рөлін орындайды;

– шешім қабылдау үдерісін сахналайды;

– шешімге қалай келгенін түсіндіреді.

8. «Қай батырдан үлгі аламын?» шағын эссе

Көлемі 100–120 сөз.

Міндетті тармақтар:

– Бөгенбайдың қандай қасиеті өзіне үлгі болатынын жазу;

– батырдың батылдығы, әділдігі, ел үшін жан аямай еңбегі туралы ой қосу;

– бүгінгі күнмен байланыстыру.

9. Таблица: Бөгенбай – Қабанбай салыстыру

Қасиет	Бөгенбай батыр	Қабанбай батыр
Батырлық	…	…
Тактика	…	…
Ерлік жолы	…	…
Халыққа ықпалы	…	…
Лақап аттар	…	…

Қорытынды: екі батырдың ортақ қасиеттері және айырмашылығы туралы 4–5 сөйлем жазу.

10. Padlet-та «Қолбасшы Бөгенбай» қабырғасы

Оқушы Padlet-та жеке постер немесе ақпараттық қабырға дайындайды:

– фотосуреттер мен иллюстрациялар;

– жорықтар картасы;

– қысқа тарихи деректер;

– жырдан үзінді;

– батырдың бейнесіне арналған өз ойы.

Бұл тапсырма оқушының ақпаратты жинақтау, цифрлық кеңістікте жұмыс істеу дағдысын дамытады.

3.7. Райымбек батырдың жоңғар шапқыншылығына қарсы күресі

1. Алмалы, Қалмаққырылған жерлерін картадан табу

Тапсырма мазмұны:

– ҚР физикалық немесе тарихи картасынан Алматы өңірін табу;

– Алмалы, Қалмаққырылған, Хан Тәңірі баурайы, Кеген–Нарынқол бағыттарын белгілеу;

– Бұл жерлердің тарихтағы маңызын 2–3 сөйлеммен жазу.

Қосымша: Google Earth қолдануға болады.

2. Райымбек батырдың ерліктер хронологиясын жазу

Хронология элементтері:

– туған жылы мен тегі;

– алғашқы ерлік;

– жоңғарға қарсы негізгі жорықтары;

– би атануы;

– халық жадындағы орны.

Хронологиялық сызық құру ұсынылады.

3. «Райымбек – рух биігі» тақырыбында эссе

Эссе көлемі: 120–150 сөз.

Міндетті мазмұн:

– батырдың ел үшін қызметі;

– ерлігі мен рухани қуаты;

– оның бүгінгі ұрпаққа үлгісі;

– Райымбек есімінің тарихи мәні.

4. Батырдың мінез-қасиеттерін анықтау

Жұмыс үлгісі:

Қасиеті	Дәлел (мәтін, аңыз, дерек)
Батылдық	...
Әділдік	...
Төзімділік	...
Шешендік	...
Рух қуаты	...

Оқушы кемінде 5 қасиет жазады.

5. Райымбек батыр туралы аңыздарды салыстыру

Тапсырма мазмұны:

– екі немесе үш аңызды таңдап оқу;

– ұқсастықтары мен айырмашылықтарын кестемен көрсету;

– қай аңыздың қалайша тарихи дерекке жақын екенін түсіндіру.

Кесте үлгісі:

Аңыз	Ұқсастық	Айырмашылық	Негізгі идея

6. Бейнефильмнен үзінді талдау

Мысал ресурстар: «Райымбек батыр» деректі фильмдері.

Талдау бағыттары:

– бейнеде көрсетілген оқиға;

– батырдың бейнесі;

– камера, музыка, мәтіннің әсері;

– қандай тарихи факт ұсынылған?

7. Сурет: Райымбек батыр тұлғасы

Оқушы:

– батырдың сырт келбетін өз елестетуі бойынша салады;

– салған суретке 3–4 сөйлем сипаттама қосады;

– батырдың қай қасиетін көрсетуге тырысқанын түсіндіреді.

8. Сахналық көрініс: «Райымбек батырдың елге үндеуі»

Топтық жұмыс:

– батырдың елге үндеуін тарихи жағдаймен байланыстырып құру;

– 1–2 минуттық сахналық көрініс дайындау;

– батырдың сөзін мәтіннен немесе аңыздан алып қолдану.

Бұл тапсырма сөйлеу, актерлік және тарихи түсіну дағдыларын дамытады.

9. «Жоңғарларға қарсы 3 тактика» кестесін жасау

Кесте құрылымы:

Тактика атауы	Түсіндірме	Қай шайқаста қолданылды?
...	...	...

Мысалы:

– тау қуыстарын пайдалану;

– түнгі тұтқиыл шабуыл;

– шекаралық барлау жүйесі.

10. Canva-да «Райымбек батыр галереясы» жасау

Оқушы постер немесе слайд дайындайды:

– батырдың фотосуреттері мен иллюстрациялары;

– картадағы жорық жолдары;

– қысқа тарихи мәліметтер;

– жыр немесе аңыздан бір үзінді;

– батырдың басты қасиеттерінің инфографикасы.

Бұл тапсырма тарихи оқу мен цифрлық сауаттылықты біріктіреді.

3.8. Наурызбай, Олжабай батырлар

1. Екі батырды тарихи рөлі бойынша салыстыру

Оқушылар Венн диаграммасы немесе салыстырмалы кесте жасайды.

Критерийлер:

– шыққан тегі

– ерлік жолы

– негізгі шайқастар

– батыр ретінде ерекшелігі

– ел жадындағы орны

2. Картаға негізгі шайқас орындарын белгілеу

Картада белгіленеді:

– Аңырақай шайқасы

– Бұланты–Білеуті

– Жоңғар шапқыншылығына қарсы жорықтар

– Баян-Өлгей бағыттары (Олжабай)

– Ұлытау–Арқа өңірі (Наурызбай)

Қосымша: Google Earth қолдануға болады.

3. Жырдан үзінді оқып, образдық талдау жасау

Мысалы:

– «Наурызбай батыр» жыры

– «Олжабай батыр» жыры

Талдау:

– батырдың бейнесі

– мінезі

– ерлігі

– көркемдік тәсілдер

4. Батырлардың ерлік эпизодтарын хронологиялау

Оқушы:

– әр батырдың 5–7 маңызды ерлік кезеңін жазады;

– жылдар немесе шамамен тарихи кезең көрсетеді;

– хронологиялық сызық құрады.

5. Эссе: «Наурызбай – жас батыр»

Эссе мазмұны:

– Наурызбайдың жас кезіндегі ерлігі;

– оның батылдық пен қазіргі жастарға үлгі болуы;

– ел қорғаудағы рөлі.

Эссе көлемі: 120–150 сөз.

6. «Батырлар шежіресі» сызбасын құру

Шежіре элементтері:

– батырдың ата-тегі

– отбасы

– руы

– туыстық байланыстары

(Мысалы, Наурызбай — Қасым ханның ұрпағы.)

Оқушы сызба немесе диаграмма құрады.

7. «Олжабай батырдың 5 ерлігі» постері

Canva немесе дәптер түрінде:

– ең танымал 5 ерлігі

– қысқа сипаттамасы

– картадан мекен көрсету

– батырдың бейнесі

8. LearningApps: сәйкестендіру тапсырмасы

Мысалы:

– Батыр → Ерлігі

– Шайқас → Оқиға

– Жыл → Тарихи кезең

Оқушы онлайн тапсырма жасап, сыныппен бөлісе алады.

9. «Атадан балаға ерлік жолы» тақырыбында ой толғау

Оқушы жауап беруі керек:

– ерлік ұрпаққа қалай беріледі?

– батырлық дәстүр неліктен үзілмейді?

– бүгінгі жастар батырлардан не үйренеді?

Жауап көлемі: 6–8 сөйлем.

10. Сахналық көрініс дайындау

Топтық жұмыс:

– Наурызбай немесе Олжабай батырдың бір ерлік сәтін сахналайды;

– тарихи сөйлеу мәнерін қолдану;

– қысқа 1–2 минуттық көрініс.

Тақырыптар:

– Наурызбайдың жорыққа аттануы

– Олжабай батырдың сарбаздарға үндеуі

– Екі батырдың жұртты бірлікке шақыруы

3.9. Абылай ханның қолбасшылық өнері

1. Абылай ханның саяси-әскери рөлін сипаттау

Оқушы 6–8 сөйлеммен төмендегі мәселелерді талдайды:

– Абылайдың жоңғар шапқыншылығындағы рөлі;

– қазақ жүздерін біріктірудегі қызметі;

– елшілік, мәмілегерлік өнері;

– қолбасшы ретіндегі ерекшелігі.

2. Картаға Абылай хан жорықтарын түсіру

Түсірілетін бағыттар:

– Жетісу өңірі жорықтары;

– Ертіс пен Есіл бойындағы шайқастар;

– Тарбағатай мен Сарыарқа бағытындағы әскери қимылдар.

Қосымша: негізгі шайқас орындарына қысқаша түсініктеме жазу.

3. «Абылай хан – мәмілегер тұлға» талдау жұмысы

Талдау аспектілері:

– қытаймен дипломатиялық байланыс;

– Ресей империясымен қатынас;

– бейбіт келісім жолдарын қолдануы;

– мәмілегерліктің қазақ қоғамына әсері.

Оқушы 5 тезис жазады.

4. Хронология: 1771, 1773, 1776 жылдар оқиғалары

Оқушы үш жылға байланысты қысқаша тарихи анықтама береді:

• 1771 ж. — хан сайлануы

• 1773 ж. — саяси әрекеттері мен шекара бекіту жұмыстары

• 1776 ж. — жоңғарлармен күрестегі белсенді кезең

Хронологиялық жолақ (Timeline) жасайды.

5. Абылай хан мен батырлар байланысын диаграммаға түсіру

Диаграммада көрсетіледі:

– Қабанбай

– Бөгенбай

– Олжабай

– Райымбек

– Наурызбай

Олардың әрқайсысының Абылайға қосқан үлесі 1–2 сөйлеммен жазылады.

6. Сахналық көрініс: «Абылай хан кеңесі»

3–4 оқушы қатысатын шағын көрініс дайындау:

– хан кеңесі;

– жорық жоспарын талқылау;

– батырлармен ақылдасу;

– ел тағдыры туралы сөйлесу.

Мақсат — тарихи шешім қабылдау процесін түсіну.

7. Абылай хан туралы жырдан өңдеу

Оқушы төмендегі жырлардың бірінен үзінді алып, өңдейді:

– «Абылай ханның жорығы»

– «Абылай туралы жырлар»

Өңдеп:

– негізгі ойды сақтай отырып, 6–8 сөйлемдік қысқа нұсқа жасайды;

– көркемдік тәсілдерді белгілейді.

8. «Абылай хан тұлғасы» постер жасау

Постер элементтері:

– 5 негізгі қасиеті (қолбасшы, мәмілегер, стратег, бірлік символы, саясаткер)

– тарихи суреттер немесе пиктограммалар

– қысқаша өмірбаян

– басты жетістіктері

Canva, PowerPoint немесе қағазда орындалуы мүмкін.

9. Деректерді жинақтап, тарихи тұжырым жасау

Оқушы 3 дереккөзден (оқулық, жыр, зерттеу еңбегі) мәлімет алып, 1 абзацтық қорытынды жазады:

– Абылай ханның тарихи рөлі

– қолбасшылық ерекшелігі

– қазақ халқы үшін маңызы

10. Google Earth-та хан ордасын қарау (цифрлық тапсырма)

Оқушы Google Earth арқылы:

– Көкшетау өңірін табады;

– Абылай хан ордасының орналасқан жерін көреді;

– жер бедерін зерттеп, 3–4 сөйлеммен сипаттама жазады.

Тапсырма цифрлық дағдыларды дамытады.

3.10. Кенесары ханның ұлт-азаттық қозғалысын басқаруы

1. Кенесары көтерілісінің картасын жасау

– Көтеріліс қамтыған аймақтарды белгілеу: Көкшетау, Торғай, Сарыарқа,

Ұлытау, Қырғыз жері.

– Негізгі бағыттарды түрлі түспен көрсету.

– Соғыс қимылдары орындарын белгілеу.

Мақсат: тарихи кеңістікті түсіну.

2. «Кенесарының 3 стратегиялық қадамы» кестесі

Кестеде көрсетіледі:

Стратегиялық қадам	Мақсаты	Нәтижесі
1) Салық жүйесін реттеу	…	…
2) Әскерді бір орталыққа бағындыру	…	…
3) Ресей бекіністеріне қарсы әрекеттер	…	…
Мақсат: әскери-саяси стратегияны талдау.

3. Хронология құрастыру (1837–1847)

Оқушы 10 жылға қатысты 6–8 негізгі оқиғаны белгілейді:

– 1837 — көтеріліс басталуы

– 1838 — Ақмола бекінісіне шабуыл

– 1841 — Кенесарының хан болып сайлануы

– 1844 — Костанай маңындағы жеңістер

– 1847 — Қырғыз жеріндегі соңғы шайқас

Мақсат: тарихи уақыт пен оқиғалар ретін түсіну.

4. Құжатпен жұмыс: архив дерегін талдау

Оқушыға архивтен алынған үзінді беріледі (оқулықтағы немесе мұғалім дайындаған).

Тапсырма:

– мәтіннен көтеріліс себептерін табу;

– Кенесарының мақсатын анықтау;

– дерекке қысқаша қорытынды жазу.

Мақсат: дереккөзді талдау дағдысы.

5. «Кенесары ханның тұлғасы» портреттік талдау

3 бөлімнен тұратын схема құру:

– Саяси көшбасшы ретінде (біріктіруші, реформатор)

– Қолбасшы ретінде (тактика, батырлармен байланыс)

– Тұлғалық қасиеттері (батылдық, әділдік, табандылық)

Мақсат: тұлғаға кешенді баға беру.

6. Сахналық көрініс: «Кеңес арысы»

3–4 оқушыдан тұратын топ шағын көрініс дайындайды:

– хан ордасындағы кеңес;

– көтеріліс себептері туралы әңгіме;

– батырлармен ақылдасу (Наурызбай, Ағыбай).

Мақсат: тарихи жағдайды эмоционалды сезіну.

7. Көтеріліс себептерін және нәтижесін анықтау

Екі бағаннан тұратын кесте:

Себептері	Нәтижелері
Ресейдің бекіністер салуы	Халықтың ұйымдасуы
Алым-салық қысымы	Әскери қарсылықтың күшеюі
Жер мәселесі	Ұлттық сана өсуі
Мақсат: себеп–салдар байланысын анықтау.

8. Батырлар: Наурызбай, Ағыбайдың рөлін талдау

Оқушы екі батырды талдап, төмендегі кестені толтырады:

Батыр	Ерлігі	Көтерілістегі рөлі
Наурызбай	…	…
Ағыбай	…	…

Мақсат: тарихи тұлғалардың үлесін саралау.

9. Эссе: «Кенесары – соңғы хан» (8–10 сөйлем)

Эсседе оқушы талдайды:

– неліктен тарихта «соңғы хан» деп аталды;

– қазақ мемлекеттілігін сақтаудағы рөлі;

– көтеріліс көрсеткен ұлттық рух.

Мақсат: тарихи пайымдау.

10. Canva-да «Көтеріліс картасы» цифрлық постері

Цифрлық постер элементтері:

– тарихи карта;

– көтеріліс жетекшілері;

– 5 негізгі оқиға;

– қысқаша дерек (2–3 сөйлем).

Мақсат: тарихи ақпаратты визуалды түрде жеткізу.

3.11. Исатай–Махамбет көтерілісіндегі батырлық бейне

1. Шайқас орындарын картада белгілеу

Оқушы картадан:

– Қиыл, Қиыл–Қиғаш, Тастөбе шайқастарын белгілейді;

– қозғалыс бағытын көрсетеді;

– жер аттарының маңызын түсіндіреді.

Мақсат: тарихи кеңістікті бағдарлау.

2. «Исатай–Махамбет ерлігі» тақырыбында эссе

8–10 сөйлемдік эссе жазу:

– не үшін көтерілді,

– олардың батырлық бейнесі,

– халыққа әсері.

Мақсат: тарихи ойды жүйелеу, өзіндік пікір қалыптастыру.

3. Махамбеттің өлеңінен үзінді талдау

Ұсынылатын жолдар:

«Ереуіл атқа ер салмай…»,

«Мен, мен едім, мен едім…»

Тапсырма: көркемдік тәсілдерді табу, көтеріліс рухын түсіндіру.

Мақсат: көркем мәтінді талдау.

4. Салыстыру: Исатай – қолбасшы, Махамбет – жыршы

2 бағанды кесте:

Тұлға	Рөлі	Қасиеті	Үлесі
Исатай	Қолбасшы	Батыл, ұйымдастырушы	Әскер басқарды
Махамбет	Жыршы, серігі	Отты ақын, рух беруші	Көтеріліс идеясын жеткізді

Мақсат: тарихи тұлғаларды салыстыру.

5. Хронология (1836–1838)

Уақыт кестесіне негізгі оқиғаларды енгізу:

– 1836 ж. көтерілу,

– 1837 ж. Тастөбе шайқасы,

– 1838 ж. Исатайдың қаза табуы.

Мақсат: тарихи оқиғалар ретін түсіну.

6. Батырлық сипаттамасын жазу

Әр батырға 4–5 сипаттама беру:

– Исатай: әділ, батыр, ел қамқоры, ұйымдастырушы.

– Махамбет: өр рухты, сөз шебері, серігі, қайраткер.

Мақсат: тұлғаның бейнесін ашу.

7. Сахналық көрініс: «Жүрек сөзі»

Оқушылар шағын көрініс қояды:

– Исатай мен Махамбеттің кеңесі;

– елге үндеу;

– шайқас алдындағы сөз.

Мақсат: тарихи оқиғаны эмоционалды сезіну.

8. Аңыздарды талдау

Исатай–Махамбетке қатысты аңыздан үзінді беру.

Тапсырма:

– аңыздағы көркемдеу тәсілдерін табу;

– шындық пен қиял элементтерін ажырату.

Мақсат: фольклор мен тарихты байланыстыра талдау.

9. «Батырлар дауысы» аудио тапсырма

– Махамбеттің отты өлеңін мәнерлеп оқу;

– қысқа аудио жазу (20–30 секунд);

– дауыс арқылы көтеріліс рухын жеткізу.

Мақсат: ауызекі сөйлеу және көркем оқу дағдыларын дамыту.

10. Infographic: көтерілістің себептері

Canva/PowerPoint ресурстарын қолдану.

Инфографика құрамында болуы тиіс:

– 3 негізгі себеп;

– 2 салдар;

– 1 тарихи тұжырым.

Мақсат: ақпаратты визуалды көрсету, тарихи қорытынды жасау.

3.12. Амангелді Имановтың ұлт-азаттық күрестегі рөлі

1. 1916 жылғы көтеріліс картасы

Оқушылар картадан белгілейді:

– Торғай өңіріндегі негізгі шайқас аймақтарын;

– көтеріліс ошақтарын;

– Амангелді жасағының қозғалыс бағыттарын;

– патша әскерінің әрекет аймақтарын.

Мақсат: тарихи географияны меңгеру.

2. Амангелді батырдың серіктерін анықтап, кесте құру

Кесте үлгісі:

Аты-жөні	Рөлі	Ерлігі	Тарихи маңызы
Кейкі батыр	Мерген	Нысана көздеуімен аты шыққан	Торғай көтерілісінің негізгі тұлғасы
Әбдіғапар хан	Басшы	Ұлт-азаттық қозғалысты ұйымдастырушы	Көтерілістің саяси басшысы

Мақсат: тарихи тұлғаларды жүйелеу.

3. Амангелдінің тұлғалық қасиеттерін талдау

Оқушылар 4–6 қасиетін жазады:

– ержүректілік,

– әділдік,

– тактикалық шеберлік,

– ұйымшылдық,

– елге адалдық.

Мақсат: тарихи тұлға бейнесін ашу

4. «Торғайдағы көтеріліс» туралы дерекпен жұмыс

Берілетін дерек (құжат, кітап үзіндісі):

– көтерілістің басталу себебі;

– Амангелді жасағының құрылуы;

– негізгі шайқастар;

– патша жазалаушы әскеріне қарсы стратегия.

Тапсырма: деректен 3 негізгі ойды белгілеу және түсіндіру.

Мақсат: деректерді талдау және негізгі ақпаратты бөліп көрсету.

5. Эссе: «Амангелді – халық қорғаушысы»

10–12 сөйлемдік эссе жазу:

– батырдың күрестегі орны;

– халықты ұйымдастырудағы рөлі;

– бүгінгі ұрпақ үшін маңызы.

Мақсат: тарихи тұлғаға баға беру.

6. Сахналық қойылым: «Амангелдінің үндеуі»

Оқушылар қысқа (1–2 минуттық) көрініс дайындайды:

– халықты көтеріліске шақыру;

– әділдік туралы сөзі;

– елдің намысын қорғау идеясы.

Мақсат: тарихи оқиғаны эмоционалды сезіну.

7. Әскери тактикасын сызба түрінде көрсету

Сызбада көрсетіледі:

– партизандық әдіс;

– тосқауыл қою тактикасы;

– жер бедерін тиімді пайдалану;

– қорғаныс және шабуыл тактикалары.

Мақсат: әскери стратегия логикасын түсіну.

8. Фото/құжаттарды талдау

Материалдар:

– Амангелді Имановтың фотосуреттері;

– көтеріліс жасағының суреттері;

– жазбаша құжаттар (патша жарлығы, жазалаушы әскер туралы мәлімет).

Оқушылар:

– деректің мазмұнын жазады;

– тарихи кезеңді анықтайды;

– фотоның тарихи маңызын түсіндіреді.

Мақсат: визуалды деректерді талдау.

9. LearningApps: сәйкестендіру тапсырмасы

Сәйкестендіру мысалдары:

– Батыр → Рөлі

– Оқиға → Жылы

– Тактика → Сипаттама

Мақсат: білімді бекіту және тексеру.

10. Padlet-та «Ұлт қорғаушысы» онлайн қабырғасы

Оқушылар Padlet-та онлайн постер жасайды:

– Амангелді бейнесі;

– негізгі ерліктері;

– дереккөздер;

– тарихи фотолар;

– оқушы рефлексиясы.

Мақсат: цифрлық ортада тарихи жұмысты ұйымдастыру.

3.13. Батырлар туралы тарихи деректермен жұмыс

1. Эпос үзіндісін талдау («Алпамыс», «Қобыланды»)

Оқушыларға эпостың қысқа үзіндісі беріледі.

Тапсырма:

– эпизодтың негізгі ойын анықтау;

– батырдың қандай қасиеттері сипатталғанын жазу;

– эпостың көркемдік ерекшеліктерін көрсету (эпитет, қайталау, метафора).

Мақсат: ауыз әдебиетіндегі батыр бейнесін түсіну.

2. Архив құжатын сипаттау

Берілетін материал:

– Россия мемлекеттік архивінен алынған жоңғар соғысы туралы құжат;

– патша әкімшілігінің хаттамасынан үзінді;

– саяхатшылар жазбасы.

Тапсырма:

– құжаттың мазмұнын қысқаша баяндау;

– оқиға қай кезеңге қатысты екенін анықтау;

– деректің тарихи құндылығын көрсету.

Мақсат: тарихты дерекпен дәлелдеу дағдысын дамыту.

3. Картадан батырлар жүрген жолды белгілеу

Оқушылар келесі бағыттарды картаға түсіреді:

– Қабанбай батыр жорықтары;

– Бөгенбай батыр жүрген аймақтар;

– Қарасай–Ағынтай қатысқан шайқас орындары;

– Абылай ханның әскери жолдары.

Мақсат: тарихи кеңістікті визуалды меңгеру.

4. Деректердің шынайылығын салыстыру

2 дерек беріледі:

– жырдан эпизод;

– тарихи құжаттағы мәлімет.

Тапсырма:

– айырмашылықтарды анықтау;

– сәйкес келетін тұстарын жазу;

– қай дерек не себепті дәлдірек екенін түсіндіру.

Мақсат: сын тұрғысынан ойлау.

5. «Аңыз бен ақиқат» кестесін жасау

Аңыздағы дерек	Тарихи дерек	Ұқсастық	Айырмашылық
Батыр жалғыз өзі мың жауды жеңді	Батыр белгілі топты басқарған	Батыр ер жүрек	Сандық мәліметтер әсіреленген

Мақсат: аңыздың көркем табиғатын түсіну.

6. Жырдағы батыр бейнесін талдау

Талдау критерийлері:

– батырдың мінезі;

– ерлік эпизодтары;

– халық идеалы ретінде көрінуі;

– көркемдік құралдар арқылы берілуі.

Мақсат: әдеби талдау.

7. Сурет: батырдың қару-жарағы

Оқушылар:

– найза, қылыш, садақ, айбалта, қалқан т.б. сызбасын салады;

– әр қарудың қолданылу мақсатын жазады;

– қай батыр қандай қарумен танылғанын көрсетеді.

Мақсат: тарихи этнографияны меңгеру.

8. «Тарихи құжатпен жұмыс» тапсырмасы

Берілетін құжаттар:

– Әбілқайыр ханның хаты;

– Абылай хан туралы орыс деректері;

– жоңғар хроникаларынан үзінді.

Тапсырма:

– деректен 3 маңызды тұжырым шығару;

– деректегі негізгі тұлғаларды анықтау;

– оқушының жеке пікірін жазу.

Мақсат: деректанулық дағды қалыптастыру.

9. Видеоматериал бойынша қорытынды

Бейне (5–7 минут):

– «Қазақ батырлары» деректі фильмі;

– «Аңырақай шайқасы» реконструкциясы.

Тапсырма:

– бейнеден 5 маңызды деректі жазу;

– ең әсерлі эпизодты сипаттау;

– бейне мен мәтін арасындағы байланысты анықтау.

Мақсат: мультимедиалық материалмен жұмыс.

10. Батырлар туралы электронды буклет құру

Оқушылар Canva/PowerPoint-та буклет жасайды:

Бөлімдер:

1. Батырдың өмірбаяны

2. Ерлік жолы

3. Қатысқан шайқастар

4. Қару-жарағы

5. Қорытынды / жеке пікір

Мақсат: цифрлық жобалау, тарихи ақпаратты жүйелеу.

3.14. Цифрлық жоба: «Батырлар галереясы»

Бұл бөлім оқушылардың зерттеу, цифрлық сауат, шығармашылық және тарихи ойлау қабілеттерін дамытуға арналған. Оқушылар әртүрлі платформаларда қазақ батырлары туралы ақпаратты визуалды, интерактивті түрде ұсынады.

1. Canva-да батырдың өмір жолын постерге түсіру

Оқушы бір батырды таңдап:

– туған жері, жылдары, ерлік жолы;

– қатысқан шайқастары;

– тарихи рөлі туралы ақпаратты инфографика түрінде рәсімдейді.

Нәтиже: көркемделген ақпараттық постер.

2. Padlet-та «Батырлар пантеоны» онлайн қабырға жасау

Оқушылар топ болып Padlet-те қабырға жасайды:

– әр батырға жеке карточка;

– фото (портрет, монумент), қысқаша анықтама;

– жырдан немесе деректен үзінді.

Нәтиже: ортақ цифрлық галерея.

3. Google Earth арқылы шайқас орындарын белгілеу

Оқушы картада белгілейді:

– Орбұлақ, Аңырақай, Бұланты–Білеуті;

– батырлардың жорық жолдары.

Нәтиже: 3D форматтағы интерактивті карта.

4. LearningApps-та хронология құрастыру

Оқушы батырдың ерлік жолынан хронологиялық тапсырма жасайды:

– «оқиғаны орнына қою»;

– «дұрыс датаны таңда»;

– «дерек пен жылын сәйкестендір».

Нәтиже: авторлық интерактивті жаттығу.

5. «Батырдың 5 қасиеті» инфографикасы

Canva немесе Piktochart-та:

– ерлік;

– батылдық;

– даналық;

– әділдік;

– елжандылық сияқты қасиеттерді сипаттап инфографика жасайды.

6. Әр батырға қысқа видео-таныстырылым дайындау

Формат: 30–45 секунд.

Міндеттері:

– батырдың аты-жөні;

– 2–3 маңызды оқиға;

– 1 тарихи дерек;

– қорытынды.

Нәтиже: қысқа тарихи видеоролик.

7. Батырлар туралы дереккөз картасын жасау

MindMap / Coggle пайдаланып:

– эпостар;

– архив құжаттары;

– шежіре;

– зерттеу еңбектері;

– картографиялық деректер сияқты ақпарат көздерін картаға түсіру.

Нәтиже: «Батыр туралы ақпаратты қайдан білеміз?» атты карта.

8. Қазақстан картасына батырларды белгілеу

Google Maps немесе Canva картасында:

– туған жерін;

– негізгі шайқас аймағын;

– батыр ескерткіштерін белгілейді.

9. Canva-да монумент эскизін салу

Оқушы өз қиялымен:

– батырға арналған ескерткіштің жобасын салады;

– композицияны түсіндіреді;

– неліктен солай бейнелегенін жазады.

Нәтиже: цифрлық эскиз.

10. «Батыр жолы» атты электронды кітапша дайындау

PowerPoint / Canva Book Maker арқылы:

Бөлімдері:

1. Батыр туралы ақпарат

2. Ерлік жолы

3. Шайқастар картасы

4. Фото/иллюстрациялар

5. Қорытынды – оқушы пікірі

Нәтиже: толық электронды кітапша.

4-ТАРАУ. МОНИТОРИНГ ЖӘНЕ БАҒАЛАУ

Бұл тарауда оқушылардың тарихи ойлау дағдыларын, практикалық және жобалық жұмыстарын бағалаудың тиімді тәсілдері ұсынылады. Бағалау қалыптастырушы, суммативті және диагностикалық сипатта жүргізіледі.

4.1. Оқушылардың тарихи ойлау дағдыларын бағалау критерийлері

Тарих сабағында оқушының тек фактілерді білуі емес, тарихи құбылыстарды талдауы, салыстыруы, қорытынды шығаруы маңызды. Осы дағдыларға сәйкес келесі критерийлер анықталады:

Талдау дағдысы

Оқушының:

• тарихи оқиғаның себеп-салдарын анықтауы;

• батырдың іс-әрекетінің мәнін түсіндіруі;

• деректерден негізгі ақпаратты бөліп көрсетуі
  бағаланады.

Дескрипторлар мысалы:

• Оқиғаның себебін дұрыс анықтады.

• Батырдың әрекетіне түсінік берді.

• Деректен нақты тарихи мәліметтерді тапты.

Салыстыру дағдысы

Оқушының:

• екі тарихи тұлғаның, шайқастың, кезеңнің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын көрсетуі;

• батырлардың ерлік жолын салыстыруы бағаланады.

Дескрипторлар:

• Салыстыру үшін екі объектіні дұрыс таңдады.

• Ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анық көрсетті.

• Тарихи дәлелдер келтірді.

Қорытынды жасау дағдысы

Оқушының:

• тарихи жағдайдан жалпы тұжырым жасай білуі;

• батырлардың қазақ тарихындағы маңызын анықтауы;

• оқиғаға жеке көзқарас білдіруі бағаланады.

Дескрипторлар:

• Қорытынды ой нақты және түсінікті.

• Тарихи фактілерге сүйенеді.

• Авторлық пікір білдірген.

4.2. Практикалық жұмысты бағалау әдістері

Тарих сабағындағы практикалық тапсырмалар (карта, кесте, дерек талдау, инфографика, схема, сахналық көрініс) төмендегі әдістер арқылы бағаланады.

Рубрика (көпдеңгейлі бағалау кестесі)

Рубрикада мынадай өлшемдер қамтылады:

• Мазмұнның толықтығы

• Деректің дәлдігі

• Тапсырманы орындау сапасы

• Шығармашылық элементтер

Мысалы:

Критерий	Жоғары деңгей	Орта деңгей	Төмен деңгей
Деректің дәлдігі	Тарихи дерек толық, нақты	Дерек жартылай дұрыс	Қателер көп
Тапсырма сапасы	Жүйелі, дәлелді	Орташа	Толық емес

Чек-парақ (өсуді қадағалау құралы)

Оқушы тапсырманы орындай отырып, өзін тексереді:

Мысалы: «Шайқас картасы» чек-парағы

• Негізгі жер атауларын белгіледім

• Шайқас бағытын көрсеттім

• Аңыз немесе дерекпен байланыстырдым

Дескрипторлар

Әр тапсырмаға нақты орындау талаптары қойылады.

Мысалы: «Батыр туралы постер» дескрипторлары

• Батыр туралы 3 негізгі дерек жазды

• Шайқас картасы көрсетілді

• Инфографика элементтері бар

• Ақпарат жүйелі

4.3. Жобалық жұмысты бағалау

Тарихи тақырыптағы жобалар оқушының зерттеушілік, шығармашылық және цифрлық дағдыларын бағалауға мүмкіндік береді.

Электронды портфолио

Портфолиоға кіреді:

• Инфографика, карта, презентациялар

• Цифрлық постерлер

• Видео немесе аудио жұмыстары

• Жобаның қысқаша сипаттамасы

Портфолио оқушының жыл бойғы даму динамикасын көрсетеді.

Өзара бағалау

Топтық жұмыстарда оқушылар:

• бір-бірінің постерін, картасын, жоба презентациясын,

• нақты дескрипторға сүйеніп бағалайды.

Мысалы:

• Ақпарат нақты

• Уақыты сақталды

• Тақырып ашылды

• Дәлелдер жеткілікті

Бұл тәсіл оқушылардың жауапкершілік сезімін арттырады.

Рефлексия

Оқушы жоба соңында рефлексия жүргізеді:

• «Мен не үйрендім?»

• «Не қиын болды?»

• «Келесі жолы нені жақсартамын?»

Форматтар:

• Смайлик шкаласы

• 3 сөйлемдік рефлексия

• Padlet қабырғасына ой жазу

5-ТАРАУ. ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ–ПЕДАГОГИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕР

Қазақ батырлары мен қолбасшыларының рөлін оқыту тек тарихи білімді меңгертуге ғана емес, сонымен бірге оқушының тұлғалық дамуына, құндылықтық бағдарын қалыптастыруға бағытталады. Осы тарауда мотивация, патриоттық тәрбие және зерттеушілік құзыреттілік тұрғысындағы педагогикалық аспектілер қарастырылады.

5.1. Тарихи тұлғаларды оқытудағы мотивацияны арттыру жолдары

Тарихи материалды меңгерудегі оқушылардың қызығушылығы – тиімді оқытудың негізгі факторы. Мотивацияны арттыру үшін келесі психологиялық-педагогикалық тәсілдер қолданылады:

✔ 1. Тұлғалық маңыздылық принципі

Оқушы тарихи оқиғаны өз өмірімен байланыстыра алғанда, оның қызығушылығы артады.
Мысалы:
– «Егер сен батыр болсаң, қандай шешім қабылдар едің?»
– «Қабанбай батырдың ерлігі қазіргі заманмен қалай байланысты?»

Бұл тәсіл оқушыда эмоциялық-танымдық қызығушылық қалыптастырады.

✔ 2. Оқушыны «тарих әлеміне енгізу» (immersive learning)

Тарихи бейне, картиналар, макеттер, интерактивті карталар, виртуалды турлар арқылы оқушы оқиғаға «куәгер» ретіндегі күйге енеді. Бұл әдіс оқушының елестету қабілетін және қызығушылығын күшейтеді.

✔ 3. Ойын элементтері

Рөлдік ойындар, дебаттар, батырлар кеңесі, «шешім қабылдау» тапсырмалары оқушылардың ішкі мотивациясын арттырады.

Мысалы ойын формалары:

• «Батыр таңдауы» сценарийі

• «Командир тактикасы» ойыны

• «Шайқас картасын құтқар» тапсырмасы

✔ 4. Жетістікке жету мотивациясын қолдау

Оқушы өзінің жетістігін көргенде белсенділігі артады.

Мұғалім қолдайтын әрекеттер:

• шағын табыстарды мадақтау,

• дұрыс жауапты нақтылаумен қолдау («Сенің ойың өте дәл айтылды…»),

• прогрессін көрсету (портфолио, жетістік картасы).

✔ 5. Қосымша цифрлық құралдар

Bilimland, YouTubeEdu, Padlet, Google Earth – көрнекілік пен интерактивтілік арқылы оқушы қызығушылығын арттырады.

5.2. Патриоттық тәрбие және рухани–адамгершілік құндылықтар

Қазақ батырларын оқыту – оқушылардың рухани болмысын қалыптастыратын маңызды бағыт. Аталған тақырып патриоттық сезім, ұлттық жауапкершілік, адамгершілік қасиеттерді тәрбиелеудің тиімді құралы.

✔ Патриоттық құндылықтар

Тарихи тұлғалардың ерлігі арқылы келесі қасиеттер дамиды:

• Отанға адалдық

• Ел бірлігі

• Ерлік пен батылдық

• Жауапкершілік

• Азаматтық ұстаным

Мысалы:

Қабанбай, Бөгенбай, Райымбек батырлардың ел қорғаудағы қызметін талдау оқушыларда «Отанды қорғау – қасиетті борыш» деген түсінік қалыптастырады.

✔ Рухани–адамгершілік құндылықтар

Батырлар жайлы жырлар, шешендік сөздер, тарихи деректер балаларға адамгершілік қасиеттерді үлгі етеді:

• әділдік

• қамқорлық

• намыс

• достық

• сабыр

• ерік-жігер

Сабақтағы әдістер:

• «Құндылық шеңбері» талқылауы

• батырлардың қасиетін қазіргі өмірмен байланыстыру

• эссе: «Менің бойымдағы батыр қасиеті»

✔ Ұлттық бірегейлік сезімін дамыту

Батырлар жайлы материал ұлттық сана, отансүйгіштік, ұлттық мақтаныш сезімдерін қалыптастырады.

5.3. Оқушының зерттеушілік құзыреттілігін дамыту

Тарихи материалды зерттеу – оқушының танымдық қабілеттерін дамытатын негізгі бағыт. Бұл құзыреттілікті дамыту үшін зерттеу әдістері қолданылады.

✔ 1. Дерекпен жұмыс

Оқушы түрлі тарихи дереккөздерді талдап, салыстырып, қорытынды жасайды.

Деректер:

• жыр-дастандар

• архив құжаттары

• карталар

• тарихи мақалалар

• фото/бейне материалдар

Зерттеу дағдылары:

• деректі табу

• сұрақ құрастыру

• деректің шынайылығын бағалау

• қорытынды шығару

✔ 2. Топтық зерттеу жобалары

Оқушылар шағын зерттеу жұмыстарын орындайды:

Мысалы:

• «Қабанбай батырдың ерлік жолы»

• «Орбұлақ шайқасының тарихи маңызы»

• «Тарихтағы батыр бейнесінің эволюциясы»

Бұл оқушының:

• ақпаратты жинау,

• талдау,

• топпен жұмыс істеу,

• баяндау дағдыларын дамытады.

✔ 3. Құжаттық зерттеу (document analysis)

Оқушы архив деректерін, карталарды, т.б. талдайды.

Тәсілдер:

• «Тарихи сұрақ» әдісі

• «DERA» (Describe–Explain–Relate–Analyze) моделі

• «Салыстыру парағы»

✔ 4. Цифрлық зерттеу

Цифрлық құралдар арқылы зерттеу жүргізу:

• Google Earth – шайқас географиясын анықтау

• Padlet – деректер картасын құру

• Canva – зерттеу нәтижесін визуализациялау

• e-history.kz – материалдарды зерттеу

✔ 5. Жобалық қорытынды

Әр оқушы жыл соңында өзінің зерттеу жұмысын портфолио ретінде жинақтайды.

ҚОРЫТЫНДЫ

Бұл әдістемелік құралда қазақ батырлары мен қолбасшыларының халық қорғаудағы рөлі 7-сынып оқушыларына оқытуға арналған теориялық, әдістемелік және практикалық негіздер жан-жақты қарастырылды. Қазақ халқының әскери дәстүрі, батырлар институтының қалыптасуы, тарихи шайқастар мен қолбасшылардың рөлі — барлығы ұлттық тарихымыздың аса маңызды бөлігін құрайды. Осы материалдар оқушылардың тарихи санасын, ұлттық бірегейлігін, отансүйгіштік қасиетін қалыптастыруда ерекше орын алады.

Әдістемелік құралда ұсынылған тәсілдер мен тапсырмалар:

• тарихи материалды терең түсінуге,

• батырлар тұлғасын жан-жақты талдауға,

• дерекпен жұмыс істеу мәдениетін қалыптастыруға,

• оқушының сыни ойлауын, зерттеушілік дағдысын дамытуға бағытталған.

Интерактивті әдістер, рөлдік ойындар, дебаттар, карта және тарихи деректермен жұмыс, цифрлық платформаларды пайдалану — 7-сынып оқушылары үшін оқу үдерісін заманауи, тиімді және қызықты етеді. Сонымен қатар, жобалық жұмыстар мен шығармашылық тапсырмалар оқушының жеке көзқарасын, тарихи мәселеге қатысты өзіндік пікірін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Психологиялық-педагогикалық аспектілер айдарында оқушылардың мотивациясын арттыру, патриоттық тәрбие беру, рухани-адамгершілік құндылықтарды бойына сіңіру, зерттеушілік қабілеттерін дамытуға арналған ұсыныстар берілді. Бұл тәсілдер арқылы тарихи материал тек ақпарат ретінде емес, тұлғаның рухани дамуы үшін маңызды құрал ретінде ұсынылады.

Қорытындылай келе, бұл әдістемелік құрал:

• мұғалімдерге қазақ батырлары мен қолбасшылар тақырыбын заманауи форматта оқытуға,

• оқушылардың тарихи білімін тереңдетуге,

• ұлттық құндылықтарды дәріптеуге,

• тарихи сананы қалыптастыруға бағыт береді.

Ұсынылған материалдар білім алушылардың танымдық белсенділігін күшейтіп, шығармашылық әлеуетін дамытып, ел тарихына деген құрмет сезімін арттыруға ықпал етеді.

Құралды оқу үдерісінде жүйелі қолдану оқушылардың патриоттық көзқарасын қалыптастырып, тарихи ойлау мәдениетін дамытуға нақты нәтиже береді.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Қазақ халқының әскери дәстүрі. – Алматы: Білім, 2019. – 184 б.

2. Тұрсынов Ж. Қазақтың жауынгерлік өнері. – Астана, 2020. – 156 б.

3. Қасымов Б. Батырлар институты және оның рөлі. – Алматы: Абзал, 2018. – 132 б.

4. Қазақ хандығы тарихы. – Нұр-Сұлтан: Қазақ тарихы орталығы, 2021. – 240 б.

5. Ерлік дәстүрі және жас ұрпақ тәрбиесі. – Алматы: Рух-Білім, 2017. – 98 б.

6. Сейдахметов Т. Қазақ қолбасшылары. – Алматы, 2022. – 211 б.

7. Қазақ хандығы: әскери құрылым. – Астана: Тарих институты, 2016. – 176 б.

8. Қазақ-жоңғар соғыстары: зерттеулер жинағы. – Алматы: Ғылым, 2020. – 262 б.

9. Батырлар өмірі хрестоматиясы. – Алматы, 2018. – 144 б.

10. Қазақ эпостары. – Алматы: Әдебиет әлемі, 2015. – 420 б.

11. Ресей мұрағаттарындағы қазақ тарихы. – Мәскеу–Астана, 2016. – 264 б.

12. Қазақ хандығы тарихы: оқу құралы. – Астана: Білім, 2020. – 220 б.

13. Әбдіжәми А. Қазақ батырлары: өмірі мен ерлігі. – Алматы, 2017.

14. Жолдасбаев Қ. Батырлар институты және оның рөлі. – Түркістан, 2019.

15. Қазақтың жауынгерлік мәдениеті. – Алматы: Өнер, 2016.

16. Тарихи деректерді талдау әдістемесі. – Астана, 2021.

17. Цифрлық білім беру ресурстары: әдістемелік нұсқаулық. – Астана, 2022.

18. Қазақ-жоңғар соғыстары: құжаттар мен зерттеулер жинағы. – Алматы, 2015.